Теңир асман жана хандарды тактыга отургузуп, тактыдан түшүрүүчү күч. Бул көк түрктөр өз тилинде жана өз жазуусунда жазган бирден-бир кудайлык ат. Ал алардын эң узун эстелигинин биринчи сабында турат.[1] Turkic Atlas кудайдын өзүн карайт. Анда анын аты кандай жазылып, кандай айтылары, таштар анын эмне кылганын кандай айтары, кытайлар ага арналган ырым-жырымдарды кандай көргөнү жана сөздүн канчалык байыркыга чейин ээрчий аларын камтыйт. Заманбап илим ушул ат тегерегинде түзгөн ишеним системасы Теңирчилик астында, ал берген бакыт Кут астында каралат.

Жазылышы жана угулушу

Англисче ат Tengri деп жазылат, бул — анын окулган формасы. Байыркы түрк жазылышы Teŋri. Ортодогу тамга эки форманын айырмасынын себеби. ŋ тил арты мурун үнсүзү, англисче sing сөзүнүн акырындагы үн, ал эми руникалык жазуу аны өзүнчө белги менен жазат. Бул бир үнсүз, экөө эмес. Ошондуктан атта эки муун бар, teŋ-ri, ал эми англисче жазылыштагы g жок үндү билдирет.

Руникалык форма 𐱅𐰭𐰼𐰃, t²ŋr²i деп окулат. Жазуу үнсүздөрдү жазып, көпчүлүк үндүүлөрдү окурмандын өзүнө калтырат. Ал алдыңкы үнсүздөрдү арткылардан айырат, окурман боштуктарга кайсы үндүүлөр тууралуу экенин ошондон билет.[1] Келтирилген байыркы түрк тилинде ат филологиялык жазылышын сактайт, мисалы türk teŋrisi жана teŋri teg teŋride bolmıs түрүндө. Англисче ал Tengri.

Сөз жазуу эстеликтеринде

Күл Тегин жазуусу жогорку асманды жана төмөнкү жерди коюу менен башталат: жогоруда көк асман, төмөндө күрөң жер жаралганда, экөөнүн ортосунда адам уулдары жаралган.[1] Ушул саптын эки деталы кийинки баары үчүн маанилүү. Биринчиден, асман kök, көк, ал эми жер yagız, күрөң. Демек, жуп функциясы менен сүрөттөлгөнгө чейин түсү менен сүрөттөлөт. Экинчиден, этиш пассивдүү. Асман жаралган. Кимден, текст айтпайт, жана корпустун эч бир сабы жаратуучуну атабайт.

Бир нече сап ары ошол эле сөз аракет кылуучу болот. Көк түрктөрдүн Теңири жана көк түрктөрдүн ыйык Жер-Суусу сүйлөйт. Алар көк түрк эли жок болбойт деп айтат. Андан кийин Асман Илтериш ханды жана анын катунун башынын чокусунан алып, көтөрөт.[1] Сүрөт физикалык: баштын чокусундагы кол. Ал такка отургузууда чынында аткарылган жестти сүрөттөгөндөй окулат.

Ушул эки мааниде, асман жана кудай, текст өтүүнү белгилебей жылат. Корпустун эч бир жеринде бир мааниден экинчисин ажырата турган үзүндү жок. Бул айырма көк түрктөр үчүн жок болгондуктанбы, же эскерүү жазууларында аны жүргүзүүгө себеп болбогондуктанбы, таштар чече албайт. Улуттук-тарыхый окуу жазуулардагы Теңир сүрөтү жок бир жаратуучу болгонун айтат. Ал күндү, айды жана Жер-Сууну анын астындагы кичи ыйык жандыктар катары тизет.[2]

Теңирдин иштери

Теңир аракет кылат, жана этиштер бир эстеликтен экинчисине дал келет. Ал буйрук берет: Илтериш мамлекети барлардан мамлекеттерди, хандары барлардан хандарды Асман ошентип буйруган үчүн алды.[1] Ал күч берет. Илтериш менен чыккан он жети киши жетимиш болуп, андан кийин жети жүз болду. Анын аскери карышкырдай, жоолору койдой болду, анткени Асман аларга күч берди.[1] Ал кишиге такка отурууну буйрук кылат. Билге хан мындай деп эки жолу айтат, буйруктун жанына өз Кутун жана насибин кошот.[1][3] Ал убакытты бөлүштүрөт. Öd teŋri yasar, Асман мөөнөттү түзөт, адам уулдарынын баары өлүү үчүн төрөлгөн.[1]

Ал акыркы сап адаттагы котормо көрсөткөндөн азыраак ишенимдүү. Ортоңку сөз үч үнсүз менен жазылып, үндүүсүз. Ал кеминде үч окууну колдойт: yasar, түзөт, yaşar, жашайт, aysar, эгер ал буюрса. Демек, адаттагы котормонун тагдырчылдыгы алардын арасынан тандоо, текст факты эмес.[1][4]

Теңир берген нерсени кайра да алат. Жазуулар Таңдын астындагы элүү жылды сырттан келген жеңилүү катары эмес, көк түрктөр өздөрүнө алып келген жоготуу катары сүрөттөйт. Алардын хандары акылсыз жана коркок болгон, ал эми бектери кытай аттарын алышкан. Берилген бакыт жоголушу мүмкүн.[1] Корпустагы көк түрк күчүнө чек койгон бирден-бир сүйлөм аны асманга коёт: эгер жогорудан асман басып, төмөндөн жер жарылбаса, көк түрктөрдүн мамлекетин жана мыйзамын ким жок кыла алат?[1]

Бир элдин кудайы

türk teŋrisi ичиндеги таандык мүчө таштын өзүндө турат.[1] türk ıduk yeri subı, көк түрктөрдүн ыйык Жер-Суусу, ошондой эле ошол эле сүйлөмдө турат жана ошол эле деми менен сүйлөйт.[1] Булар бир эл тиленип калган универсалдуу күчтөр эмес. Алар ошол элдин өзүнүн, ошол элдин кызыкчылыгында аракет кылат. Текст муну кандайдыр бир далил менен эмес, грамматикасы менен айтат. Бир эсеп бул саптардан Теңир баарынан мурда империянын кудайы деген жыйынтык чыгарат. Ал империя мезгилинен сырткары көп аталбайт, ал эми империясыз көп tengri болуп бөлүнүп кетет.[5]

Натыйжа эстеликтердин бүт саясый теологиясы аркылуу өтөт. Хан teŋri teg, teŋride bolmıs, Асмандай, Асманда пайда болгон. Ал кудайы өз атын алып жүргөн элди башкарат.[1] Бир окуу көк түрк ханы Асмандын уулу болгон эмес дейт. Асман аны чабарман жиберилгендей жиберген, ал эми Асмандын уулу кытай императору болгон.[6] Асман менен Жер тартипсиздикке түшкөндө, teŋri yer bulgakın üçün, ханга өз эли болгон Тогуз Огуз анын душманына айланат.[1] Сөз айкашы саясый тартипсиздикти жана космостук тартипсиздикти бир нерсе катары чогуу берет. Бир окуу муну тартиби дүйнөнүн тартибине байланган мамлекеттин сүрөтү деп эсептейт. Асман менен Жер козголгондо, мамлекеттин жана адамдардын тартиби жоголот.[7]

Кытай күбөлөрү

Кытай баяндары практиканы сүрөттөйт, атын эч качан эмес. Чжоу шу көк түрктөр бешинчи айдын ортосунда дарыянын боюнда чогулуп, асман руху 天神 үчүн курмандык чалганын айтат. Ал ошондой эле хандын ордосунан төрт же беш жүз ли аралыктагы жылаңач бийик тоону атайт, аны көк түрктөр 勃登凝黎 деп аташкан, ал эми кытайлар жер руху 地神 деп чечмелешкен.[8] Суй шу алар бешинчи айдын ортосунда көп кой жана ат союп, асманга курмандык чалганын айтат. Ал алар рухтарды сыйлап, рух чакыруучуларга ишенишкенин кошумчалайт.[9] Ханнын чатыры Күн чыккан жерди сыйлоо үчүн чыгышка ачылган. Жылына бир жолу ал бектерди ата-бабалар үңкүрүнө курмандык чалууга баштаган.[8]

Эки далил тобу катар коюлса, бири-бирин толуктайт. Көк түрктөр кудайы жөнүндө жазышат, ырым-жырымдары жөнүндө дээрлик эч нерсе жазышпайт. Тескерисинче, кытайлар ырым-жырымдар жөнүндө жазып, кудайдын атын эч качан атабайт. 天神 термини кытай жазуучусу атын сурабаган асман күчү үчүн жаза турган нерсе. Бул көк түрктөр эч кандай ат колдонушкан эмес дегенге далил эмес. Бир кытай жазуусу атты чечмелейт. Цзю Таң шу бала хан Теңир ханынын атынын кытайча формасы Дэнли жөнүндө, ал кытайча өч алуу сөзүнө, 果報, окшош деп айтат.[10][11] Сөз асманды да, кудайды да билдиргендиктен, бул берилиш Асмандын маанисине бош гана шайкеш келет.[11]

Көк түрктөрдөн мурун

Сөз болушу мүмкүн болгон эң алгачкы нерсе — биринчи кылымдагы хунн падышалык наамынын кытайча транскрипциясы. Хань шу башкаруучунун толук наамын Чэнли Гуту шаньюй деп берип, аны асмандын уулу деп чечмелейт.[12] Чэнли Теңирди чагылдырат деп жалпысынан кабыл алынат. Бул сөздү чыгыш талаага Орхон эстеликтеринен алты кылым мурун коёт. Бир окууда бул байланыш хунндар түрк тилинде сүйлөгөн деген көз караштын негизги тирөөчү.[13] Эски бир баян tengri окулушуна эч шек санаган жок жана хунндарды түрк тилинде сүйлөгөндөр деп эсептеди.[14] Башка бир байкоо тескери жакты көрсөтөт. Сөз түрк жана монгол тилдеринде ушунчалык өзгөрөт, акыры ал эки тилде тең алынма сөз болгон болушу мүмкүн.[13] Наамдын экинчи элементи жана чечмелөөсү талаш, Turkic Atlas ал талашты Хунндар (сюнну) жана Кут астында алып жүрөт. Бир окуу наамдын экинчи сөзүн «уул» эмес, kut деп эсептейт, ошондо наам Асмандын кутун айтат.[15]

Хань шу сөздү жазып, хунндар Асманды chengli деп аташканын айтат. Шицзи ошол эле наамды кытайча берет, бирок сөздү бербейт.[12] Кытай жазуулары хунндардын арасындагы Асманды шаньюйду отургузуучу, согушта ага жардам берүүчү жана антты бузууну жазалоочу күч катары көрсөтөт. Хунндар макаласы аларды баяндайт.[16] Алар хунндар асманды же андан жогорку кудайды көздөгөнүн айтпайт.[17] Көк түрк жазууларында ошол эле суроо ачык калат, жазуу эстеликтериндеги сөз бөлүмү көрсөткөндөй.

Бийликти берүүчү асман түшүнүгү чыгыш талаада Бумындан көп мурун болгон. Демек, сегизинчи кылымдагы хандар колдонгон сөздүк ойлоп табылбай, мурастаган.

Кийинки кездешүүлөр

Каганаттардан тышкары ат 681–682-жылдардын кышында Дербенттин түндүгүндөгү гундар деп аталган элге миссия жөнүндө айтылган армян тарыхында чыгат. Алар жылкыларды алп жапайы желмогузга курмандыкка өрттөштү, дейт ал. Алар аны T’angri Xan кудайы деп чакырышкан, ал эми персиялыктар аны Aspandiat деп аташкан.[18] Ага бийик эмен дарактары арналып турган. Ал жерде курмандыкка чалынган жылкылардын каны дарактарга төгүлүп, баштары менен терилери бутактарда асылып турган.[19] Епископ Исраел бул дарактардын башкысын кестирүүнү буйруганда, сыйкырчылар, көзбайлоочулар жана башкы руханийлер Aspandiat оорулууларды айыктырганын, жакырларды көтөргөнүн жана кургакчылыкта жамгыр алып келгенин кыйкырышты.[19] Жазуучу өзү сүрөттөгөн культка каршы. Армян формасын Теңир хан деп окууга болот. Тарых гундар өздөрү муну менен эмнени түшүнгөнүн айтпайт. Ошол эле элдин өлгөндөрүнө жасаган ырым-жырымдары Кавказ гундарынын жаназа оюндарында баяндалган.

Тогузунчу кылымдагы кол жазма тамга китеби Ырк Битиг Теңирди атайт. Бул ислам мурунку доордун түрк тилиндеги ат кездешкен эң толук тексти.[20] Бир тамгада киши аңчылыкта жерге жыгылып, асманда күчтүү кудай бар дейт, ал эми тамга жаман. Башкасында жогорудагы Асман уккан жана төмөнкү адамдар билген.[20] Хандарды отургузуп, өмүрдүн мөөнөтүн бөлүштүрүүчү жазуулардагы кудай бул жерде жер үстүндө айтылганды угуучу күч. Бул ошол эле Теңир, мыйзамдуулукка эч кандай тиешеси жок китепте.[20] Китеп уйгур доорунда жана манихей жана буддист сөздүгү буга чейин болгон дүйнөгө таандык.

Байыркы уйгур тексттеринде сөз кайрылуу формасы катары да кызмат кылат. Täŋrim, түзмө-түз «менин кудайым», падышага же ханышага кайрылганда «Улуу Урматтуу» дегенди билдирет, кээде жок кишини сүйлөгөндө урматты көрсөтөт. Teŋrikän, «биздин улуулугубуз», уйгур текстинде падышаны атайт. Он биринчи кылымдагы Махмуд Кашгари сөздүгүндө форма tärim, Хакани үйүнүн ханзаадаларына жана ханбийкелерине кайрылуу.[21]

Он үчүнчү кылымдагы монгол канцеляриясы чет өлкө башкаруучуларына каттарын Түбөлүк Асмандын чакырыгы менен баштаган. Формула монголдукунан, ал көк түрк кагандыктарынан беш кылым кийин. Монгол сөзү жеке кудайды же асманды өзүн билдиргенби, бул өзү талаш. Монгол далилдерин түрк динине кайра окууда так ушул кыйынчылык бар.

Сөз заманбап түрк тилинде tanrı катары сакталган, кудай үчүн кадимки сөз. Келип чыгышы шек туудурбайт.

Башынан жети нур чыгып, учтары тоголок түймөчөлүү, колдорун жайган кара фигура, кичине фигуралар катарынын үстүндө, төрт бөлүккө бөлүнгөн тегерек, дарак жана руникалык белгилердин жанында
Башы нурлуу фигура майда фигуралар катарынын үстүндө, төрт бөлүккө бөлүнгөн тегерек, дарак жана байыркы түрк руналарынын жолундагы белгилердин жанында: талаа аскасындагы сүрөт стилиндеги образ.

Он биринчи кылымда teŋri мусулмандардын Кудай сөзү да болгон. 1069–1070-жылдары Караханид сарайында жазылган Кутадгу Билигде Теңир ондогон миң жандыкты жаратып, ар бир нерсеге анын себебин берет. Акын биринчи сабында Кудайды bayat, Мырза, деп атайт.[22] Ал китептеги Теңир — Куран Кудайы.

Салыштыруулар

Көпчүлүк баяндарда эки салыштыруу кайталанат: Теңирди шумер dingir менен жана инд-европа асман кудайы Dyeus менен. Эч бири этимологиялык байланыш катары кабыл алынбайт. Экөө тең эң көп болсо типологиялык окшоштуктар, ал эми биринчиси филологиялык жактан талашылган нерседен алда канча алыс алынган.

Сөздүн эч бир келип чыгышы жалпысынан кабыл алынган эмес. Ал обочолонгон тилден, шумер тилинен, енисей же иран тилинен алынма катары жана түрк тилинен келтирилген.[23] Көбүнчө артык көрүлгөн түрк келип чыгышы аны teŋir-, tegir- этишинин «айланткан, курчаган» дегенди билдирген эски формасынан, -i мүчөсү менен алат.[24]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Kül Tegin inscription
  2. ^ Kafesoğlu 1997, p. 309–311
  3. ^ Roux 1994, p. 91–92, 95–96
  4. ^ Tekin 1968, p. 398
  5. ^ Roux 1994, p. 90, 92
  6. ^ Ögel 2015, p. 289
  7. ^ Ögel 2000, p. 121–123
  8. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  9. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  10. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  11. ^ a b Pelliot 1929, p. 242–243
  12. ^ a b Han Shu, juan 94
  13. ^ a b Pulleyblank 1962, p. 239–240
  14. ^ Lattimore 1951, p. 450–451
  15. ^ Kafesoğlu 1997, p. 62, 250–251
  16. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  17. ^ Erkoç 2026, p. 233
  18. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 156
  19. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 161
  20. ^ a b c Tekin 1993
  21. ^ Erdal 2004, p. 354,528–529
  22. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1, 1022, 1485
  23. ^ Erkoç 2026, p. 228
  24. ^ Erkoç 2026, p. 228–229

Булактар

Адабият

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)

Байланыштуу

What links here35

Persons
Bumin Khan
States
Xiongnu
Battles & Events
The Great Sacrifice of the Gaoche · The khan's letter to Maurice
Places
Bodeng Ningli
Peoples
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples
Institutions and Titles
Chanyu · Shad
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ay Ata · Burial and the balbal · Erklig · Fire Worship · Gaoche Thunder Rite · Horse Sacrifice · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kün Tengri · Raising on the Felt · Shamanism · Stone Figures · Turkic Mythology · Ülgen and Kayra Khan · Umay · Water Cult · Yer-Su Spirits · Yol Tengri
Customs & Pastimes
Funeral Games of the Caucasian Huns
Sources
Irk Bitig · Nalaikh Inscription · Protobulgarian sign corpus · Tonyukuk inscription
Controversies
The Huns and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Теңир.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/tengri/

Last revised: 8 November 2026