Bugut Yazıtı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bugut yazıtı, Göktürk devletinin diktirdiği en eski anıttır. Türkçe değil, Soğdca yazılmıştır. 1996 ve 1997’de taş, Moğolistan’ın ortasındaki Arhangay ilinin müzesinin bahçesinde duruyordu.^[1] Daha eski bir bilgi onu İh-Tamir’deki Zayiin Gegeen manastırının girişine koyar.^[2] Taş, bir taş kaplumbağanın üzerinde durur.^[2] Metin Soğd yazısı ve diliyle yazılmıştır, arka yüzde Brahmi vardır. Yazıt yaklaşık 584’e tarihlenir ve bir yoruma göre Bumin’in oğlu Taspar Kağan için dikilmiştir.^[2]

Klyashtorny daha sonraki bir bölümde taşı 582’ye tarihler.^[3] Klyashtorny ile Livshits ilk çözümü 1971 ve 1972’de yayımladı. Bu çözüm taşın, Mukan’ın küçük kardeşi Mahan Tegin için dikildiğini söyler. Mahan Tegin, Mukan’ın ve Taspar’ın yanında kağanın vekili olarak görev yapmıştı.^[4] Mahan Tegin adı Soğdca metinde beş kez geçer, başka hiçbir kaynakta geçmez.^[4] Sonraki bir çalışma, Mahan Tegin diye okunan sözcüklerin tümüyle yanlış okunduğunu bulur. Bu sözcükler B1-3, B2-4 ve B2-6 satırlarındadır.^[1] Metnin büyük kısmı kayıptır. İlk çözüme göre metin 572 ile 580 yıllarının olaylarını anlatır ve büyük olasılıkla 571 olan bir Tavşan yılını anar.^[4] Taşın bu yüzden üç anlatımı vardır: Mahan Tegin için, 582’de Taspar için ya da 584’te Taspar için dikilmiştir. Yazıt, Göktürklerin yaptırdığı en eski yazıt ve onlara atfedilen en eski yazılı eserdir.^[5]

Alan

Anıtın çevrili alanı Arhangay ilindeki Ar-Hangay’dadır. Kuzeyden güneye yaklaşık 40, doğudan batıya yaklaşık 50 metre ölçülerindedir.^[6] İçinde altı balbal vardı, taş heykel yoktu. Dışında çok daha fazla balbal vardı.^[6] Merkezde kırık Tang çömleği saçılmıştı. Orada Çin tarzı bir evin izleri bulundu.^[1]

Kurt kabartması

Taşın tepesinde bir kurt ya da dişi kurt kabartması vardır. Karnının altında bir erkek figürü durur.^[7] Görüntü Göktürklerin köken efsanesine gönderme yapar.^[7] Efsaneyi Zhou Shu anlatır. Komşu bir devlet Aşina klanını yok etti, yalnızca on yaşlarında bir oğlan kurtuldu. Bir dişi kurt oğlanı besledi ve ondan gebe kaldı.^[8] Kabartma aşınmıştır. Bir anlatıma göre figür artık güçlükle seçilebilir.

Çin tarihleri efsaneyi sözle anlatır. Sekizinci yüzyılın runik yazıtları onu hiç anlatmaz. Bugut kabartması, Göktürk devletinin Bumin’den bir kuşak sonra kendi diktirdiği tek görüntüdür.

Tarihsel içerik

Sergey G. Klyashtorny ile Vladimir A. Livshits Soğdca metnin bir okumasını yayımladı. Bu okumada metin kağanların adlarının Soğdca biçimlerini verir: Bumin için bwmyn, Mukan için mwġ’n ve Taspar’ın arkasındaki biçim. Halk için çoğul tr’wkt, yani Turkit de verilir.^[9] Bu çoğul, Çince Tujue ve Orhun unvanlarındaki -t çoğuluyla yan yana konunca halk adının biçimi hakkında bilgi verir.^[9] Metin Taspar’dan sonraki kağanı da Nivar (nw”r) diye anar. Okuyucuları onu, Çin kaynaklarındaki İşbara olan Shabolüe ile eşleştirir.^[4]

Yutaka Yoshida ile Takao Moriyasu B1-1 satırında Aşina adını okur. Cümle “Türk Aşina kralları bu nom bitig’i, yani yasa kitabını yaptı” diye karşılanabilir. Nom bitig sözcüklerinden, bir yüzün Brahmi yazısı taşıdığı sonucu çıkarılır.^[1] Aynı çalışma ilk yayımın başka sözcüklerini de düzeltir. Taspar yerine “Tatpar Kağan” okur, “yeni bir samgha yap” yerine “nom taşını dik” okur. B2-6 satırında bwmyn yani “Bumin” değil, umna qagan okur.^[1] İlk yayında Bumin ile Mahan Tegin olan yerde, sonrakinde ikisi de yoktur.^[1] Hanedan adı bu yüzden hem doğudaki Çin kaynaklarında hem de batıdaki bir Soğd kaynağında geçer. Çinli yazıcıların bir uydurması olamaz.^[5]

İlk yayında taş, efendi Bumin Kağan’ın konutunu anar, büyük olasılıkla ona adanmış bir tapınağı. Bu, Çin kaynaklarının bildirdiği ata kültünü doğrular. Bu kültte kağan soyluları her yıl atalar mağarasına götürürdü.^[10] Taş ayrıca Göktürklerin on iki hayvanlı döngüyü 580’lerde zaten bildiğini gösterir. Bunu ilk kez sekizinci yüzyılın Orhun yazıtlarında öğrenmiş değillerdi. Döngünün kendisinin nereden geldiği belirsizdir.^[7]

Soğdca metin kağanların adlarından önce “tanrısal” sözcüğünü koyar, örneğin “tanrısal Mukan Kağan”.^[11] Taş, Soğdluların Göktürk devletine ne verdiğinin en açık kanıtıdır. Yazıyı verdiler, yazıyla birlikte bir kançılaryayı da. Zhou Shu’nun Göktürk yazısının hu yazısına benzediğini söyleyen sözü Soğdcayı tarif eder.^[12]

Brahmi ve Budizm

Modern anlatımlar arka yüzdeki Brahmi metnini içerik bakımından Budist sayar. Metin, Mukan ile Taspar’ın desteklediği Budizm’e uyar. Taş, Göktürk hükümdarlarının ikinci kuşağından kalmadır.^[10] Yazıcılar runik yazıyı değil, Soğdcayı kullandı. Taş kançılarya dilini gösterir. Birinci Kağanlıkta bu dil, Soğd yazısıyla yazılmış Soğdcaydı.^[13] Runik harflerin ne kadar eski olduğu ayrı bir sorudur.^[14]

Soğdca metin başka bir konudur. İçindeki bir sözcük bir zamanlar Budist topluluk anlamındaki saṃgha diye okundu. Bu yorum, Soğdluların Göktürklere Budizm’i altıncı yüzyılda getirdiği savında kullanıldı. Sözcük şimdi İran dilinde “taş” anlamına gelen sözcük olarak, yani dikili taşın kendisi olarak okunuyor. Yazıtın içeriği bunun yerine bir ata kültüne işaret eder.^[15]

Brahmi metni sonradan başka bir tartışmada kanıt oldu. Modern anlatımlar onu Hüis Tolgoy taşı ve Keregentas yazıtıyla birlikte kayıtlı en eski Moğolca olarak okur. Üçünden okunaklı olan ikisinin okuması ikna edici sayılır.^[16] Tarihleme, metni burada önemli kılan ve sınırlayan şeydir. Brahmi Bugut metni yaklaşık 584 ile 587’ye yerleştirilir. Hüis Tolgoy 604 ile 620 arasına yerleştirilir, yani Rouran kağanlığının yıkılışından onlarca yıl sonraya. Yazıtlar Moğolca hakkında ne gösterirse göstersin, Rouranların ya da seçkinlerinin dili hakkında sonuç taşıyamaz.^[16] Buna karşılık Moğolca konuşan bir grubun, kağanlığın kuruluşundan bir kuşak içinde orta Moğolistan’da, kağanlığın kendi Soğdcasıyla aynı taş üzerinde yazı yazdığını gösterirler.

Güvenilirlik

Taş, ilk kağanlığın kendi ürettiği tek tanıktır. Kül Tegin yazıtından yüz elli yıl öncedir. Metin yayımlanmış neşirler yoluyla bilinir. Bu neşirler buldukları adlarda ayrılır. Kabartma, kurt efsanesinin Göktürklerin kendi elinden çıkmış tek resmidir. Bir değerlendirmeye göre Soğdca metinde geçen unvanların hiçbiri için Türkçe bir köken bulunamaz.^[17]

Notlar

^ a b c d e f Ōsawa 2000, p. 281
^ a b c Bugut inscription
^ Litvinsky 1996, p. 337; 31; Guzev 1993, p. 337; 31
^ a b c d Çağatay 1976, p. 247
^ a b Yavuz 2025
^ a b Ōsawa 2000, p. 280
^ a b c Golden 1992, p. 151
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b Golden 1992
^ a b Golden 1992, p. 150
^ Tokyürek 2013, p. 121
^ de la Vaissière 2005a
^ Guzev 1993, p. 31
^ Bugut inscription; Yavuz 2025
^ Erdal 2004, p. 35
^ a b Savelyev 2020
^ Erdal 2004, p. 2

Kaynaklar

Bugut inscription
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50

Literatür

Saadet Çağatay; Semih Tezcan, Köktürk tarihinin çok önemli bir belgesi: Sogutça Bugut Yazıtı (1976)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Takashi Ōsawa, Moğolistan’daki Eski Türk Anıt ve Yazıtlarının 1996–1998 Yılları Arasındaki Yeni İnceleme Sonuçları (Japon–Moğol Ortak Çalışmasının Ön Raporu Olarak) (2000)
Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)
Viktor G. Guzev; Sergey G. Klyaştornıy, Genel Yazı Nazariyesi Işığında Göktürk Yazısının Menşei Meselesi (Okunuşunun 100. Yıl Dönümü Dolayısıyla) (1993)