Asya Hunları, doğu bozkırının ilk imparatorluğunu kurdu. Bunu nasıl yaptıkları alanın temel sorusudur, çünkü onlardan sonra gelen her şey onların yarattığı biçimi miras aldı. Göktürk kağanlığı da bunun içindedir. Sunulan cevaplar tek bir noktada ayrılır. Bir açıklama ailesi nedeni Çin sınırına yerleştirir. Buna göre bozkır imparatorluğu, çiftçi imparatorluğun bir işlevidir. Öbür aile nedeni bozkırda arar ve sınırın olsa olsa zamanlamayı açıkladığını savunur. Türk Atlası her iki aileyi ortaya koyar, ardından kanıtın onlara ne yaptığını gösterir.

Sınır modelleri

Owen Lattimore’un anlatımı, kuzeyin çobanları ile Çin’in çiftçileri arasında keskin bir ayrım varsayıyordu. Bu ayrım ekolojik, ekonomik ve siyasiydi. İki yanda da uzmanlaşma, göçebeleri üretemedikleri mallara bağımlı bırakıyordu. Bu bağımlılıktan, genellikle ticaret ya da akın denen örüntü çıkar: bozkır ekonomisinde eksik olanın zorla ele geçirilmesi.[1]

Lattimore’un kendi sayfaları davayı biraz farklı kurar. Bu sayfalarda etkin ortak Çin’dir. Çin Seddi boyunca uzanan sınır, göçebe baskısından değil, bozkırın büyük göçebeliğinden önce gelen Çin büyümesinden biçim aldı. Sedd, Çinlileri içeride tutmaya, göçebeleri dışarıda tutmak kadar hizmet etti.[2] Aynı kitapta bozkır, kendi giysisini, yiyeceğini ve barınağını üreten bir toplumdur. Hareketliliği ve ekonomik bağımsızlığı onu savaşta güçlü kılar, tehlike ise kenarındaki ticaret ve haraç karışımı biçimlerdedir.[3] Kitaptan çıkarılan bir görüş, Han’ın kuzey sınırındaki erken savaşlarını Asya Hunlarına karşı değil, sıkıştırıldığında Asya Hunlarına geçen sınır komutanlarına karşı savaşlar sayar.[4] Bir başkası bozkır imparatorluğunu kenarlardan büyütür. Çin’in kenarlarından, Altay ormanlarından ve vahalardan gelen yarı göçebe gruplar açık bozkıra girdi. Orada, sınır yaşamının uzlaşmalarını geride bıraktıktan sonra, Duman ile Bagatur’da görünen biçimi aldılar.[5]

Thomas Barfield bunun en bilinen sürümünü bu temel üzerine kurdu. Ona göre Moğolistan’ın bozkır siyasi yapıları gölge imparatorluklardır: Çin’in imparatorluk genişlemesine yanıt olarak doğan ikincil oluşumlar. Bu yapıların istikrarı, bozkırdan vergi toplamaya dayanmaz. İstikrar, yağma, haraç, sınır ticareti ve lüks malların yeniden ihracı yoluyla Çin’den servet koparmaya dayanır. Çin merkezîleşmiş ve güçlü olduğunda göçebe imparatorluk da öyledir. Çin anarşiye düştüğünde birleşik bozkır siyasi yapısı da onunla birlikte çöker.[1] Buna göre göçebe dünya, hem daha zengin hem daha güçlü olmuş bir komşudan mal koparmak için yeterli güce ihtiyaç duyduğunda birleşir.

Buna iki itiraz öne sürülmüştür. Michael Drompp, birinci ve ikinci Göktürk kağanlıklarının ve Uygur imparatorluğunun oluşumunu ve çözülüşünü inceledi. Tabloyu modelin izin verdiğinden daha karmaşık, diplomasi ve ticaret sistemini ise iki kutuplu değil çok kutuplu buldu.[1] Peter Turchin, Çin’in birleşmesi ile bir bozkır imparatorluğunun yükselişi arasında zaman gecikmesi olmadığını savundu. Ona göre bozkır devletleri, birkaç olayda Çin zayıf ve bölünmüşken ortaya çıkmıştır.[1]

Turchin’in kendi modeli sınırı korur, ama saati uzatır. Ona göre birkaç yüzyıl boyunca sınırın iki yanındaki siyasi yapılar birlikte daha büyük ve daha karmaşık hâle geldi. Daha büyük Çin devletleri daha küçük olanları yuttukça göçebeler de aynı adımla ölçek büyüttü. Bu modele göre Asya Hun imparatorluğu, bitmiş bir Çin imparatorluğuna verilen bir tepki değil, bu birlikte evrimin ürünüdür.[1] Modelin zayıflığı kanıta ilişkindir. Çin tarafında olanlar belgelidir. Bozkırdaki paralel gelişme ise bir varsayımdır. Nicola Di Cosmo, bu gelişmeyi ne metinsel ne arkeolojik gerekçelerle göstermenin mümkün olmadığını söyler.[1]

Anatoly Khazanov iki nokta ekledi. Ona göre Çin’in birleşmesi, bir miktar gecikmeyle de olsa, göçebelerin Asya Hunları altında birleşmesini getirdi ve kuzeye karşı ilk surlar MÖ dördüncü ve üçüncü yüzyıllara tarihlenir.[6] Göçebe devletlerini ayrıca, fatihlerin fethedilenlerle ne yaptığına göre sıralar. Birinci türden bir devlet haraç alır ve yerleşik toprakları olduğu gibi bırakırdı. İkinci türden bir devlet göçebeleri ve çiftçileri tek bir düzende birleştirirdi, üçüncü türden bir devlet ise çobanlarla köylüler arasındaki iş bölümüne dayanırdı. Bu hesaba göre Asya Hunları ile Göktürkler birinci türe aittir.[7]

Kurumların kökeni

Belirleyici sınama zamanlamada değil, aygıttadır. Asya Hunlarının onlu sisteme göre düzenlenmiş bir ordusu vardı. Yönetimleri eşleştirilmiş makamlardan oluşuyordu. İmparatorluk törenleri, ticaretin ve diplomasinin merkezî yürütülmesi ve gökten verilmiş egemenlik dili de vardı. Kurakichi Shiratori’nin 1930’daki daha eski bir yorumu, Asya Hunlarındaki şanyu unvanını, Göğe kurbanı ve bronz suretlerin kullanımını Qin ve Han Çin’inden türetir.[8] Bu aygıt Çin kökenliyse, sınır modellerinin mekanizması vardır. Değilse, modeller mekanizmayı yitirir. Araştırmacılar Çin kökenine kanıt olarak üç öğe ileri sürmüştür. Di Cosmo bunların her birini ele alır ve her birinin başarısız olduğunu savunur.

Birincisi unvandır. Han Shu, hükümdarın unvanını Chengli Gutu Şanyu diye verir ve “Göğün oğlu” diye açıklar. Bu, Çince Tianzi ile karşılaştırmayı çağırır.[9] Oysa Chengli, tengri’dir. Araştırmacılar bu sözcüğü, bu argüman ortaya atılmadan çok önce ve pek az itirazla böyle yeniden kurmuştur. Çin’den bir ödünç alma, Çincedekinden farklı yerli bir sözcük üretemezdi. Çince olmayan sözcük zaten yerindeyse, ona bağlı kavramın yerinde olmadığını düşünmek için bir neden yoktur.[1] Şanyu ise sonraki bir Altay sözcüğü olan dārγā ile karşılaştırılmıştır. Bu sözcük, Çin geleneğinin tümüyle dışında kalan bir siyasi terimler bütününe aittir.[1]

İkincisi, her makamın sola ve sağa bölünmesidir. Çin unvanları Zhou’dan Han’a kadar bu biçimde eşleştirilmişti ve sol üstün gelirdi. Bu düzen, hükümdarın güneye bakmasından türetilmiştir: sol eli doğuya, doğan güneşe doğru düşer. Oysa Shiji, Asya Hun törenini başka türlü anlatır. Şanyu ve adamları oturduğunda üst rütbeli görevliler solda oturur ve kuzeye bakar. Hepsi böyle oturur, yalnızca sol diye adlandırılanlar değil.[10] Bu yüzden Asya Hun eşleştirmesi törensel bir yerleşim değildir. Bu, iki hükümet kolunun imparatorluğun iki yarısını yönettiği bölgesel bir düzendir. En yakın paraleli Çin’de değildir. Göktürk devletinin doğu ve batı olarak iki yarıya bölünmesidir.[1]

Üçüncüsü renk simgeciliğidir. Shiji’ye göre Han imparatoru Gaozu kuşatıldığında Asya Hun süvarisi batı yanında beyaz, doğuda alacalı gri, kuzeyde kara ve güneyde doru renkteydi. Bu, Çin’in Beş Unsur sistemine uyar.[10] İlişkilendirme kesinlikle oradadır. Asya Hunlarının onu Çin’den alıp almadığı ise başka bir meseledir. Renk ve yön bağıntıları, erken Çin uygarlığının İç Asya’nın geri kalanıyla paylaştığı bir şaman tabanına aittir. Bu taban Tunç Çağı’na ya da daha eskiye uzanabilir.[1]

Aygıtın geri kalanı batıyı gösterir. Ordunun onlu örgütlenmesinin en yakın ve belki de tek paraleli Ahameniş imparatorluğundadır. Kurban edilen bir hayvanın kanıyla karışık ve jinglu kılıcıyla karıştırılan şarap üzerine edilen yemin, bir İskit törenidir. Savaşta alınan düşman başı için verilen şarap kadehi de öyledir. Araştırmacılar kurban hançerinin adını bile bir İran sözcüğü olarak yeniden kurmuştur.[1] Adın Teleut dilindeki qiŋiraq “iki ağızlı bıçak” ile karşılaştırılması anlam ve ses bakımından çarpıcı bulunmuştur. Ne var ki Türkçe sözcüğün kendisi Vahi, Soğd ve Fars dillerindeki İran biçimlerine bağlıdır ve Türkçe ile İran biçimleri arasındaki ilişkinin hâlâ aydınlatılması gerekir. Asya Hun biçiminin İran biçimlerinden çok Türkçeye yakın olması olasıdır.[11] Bu, sözcük dağarının gösterdiğiyle örtüşür: Asya Hun unvanlarında ve süt terimlerinde bir Doğu İran katmanı vardır. Türk Atlası bu katmanı dil maddesinde ortaya koyar.[12]

Di Cosmo’nun sonucuna göre Asya Hun siyasi kültürünün kökleri Çin’de değildir. Çin kökeninin hâlâ gösterilmesi gerekir ve Çin etkisi dışlandığında birlikte evrim hipotezi ayakta tutulamaz. Kanıt bunun yerine, Çin’in kuzeyindeki göçebe dünya ile Sibirya’nın ve Orta Asya’nın İskit kültürleri arasında bir süreklilik gösterir. Bu süreklilik maddi kültürde olduğu kadar siyasi örgütlenme biçimlerinde de uzanır.[1]

Devlet ya da şeflik sorusu

İkinci bir argüman, Asya Hun siyasi yapısına ne ad verileceğiyle ilgilidir. Nikolay Kradin erken bir devlet için dört ölçüt koyar: yönetici makama soy ve akrabalık dışında bir seçimle erişim, memurları ödemek için düzenli vergilendirme, siyasi olandan ayrı bir yargı gücü ve tüm topluluk için bir idare yürüten bir görevli sınıfı. Bu ölçüte göre Asya Hun siyasi yapısı koşulları en iyi ihtimalle ilkel düzeyde karşılar. Kradin ona süper karmaşık bir şeflik der.[1]

Karşı taraftaki görüş şudur: askerî ve sivil aygıt akrabalık hiyerarşilerinden ayrı duruyordu. Bir merkez komutanlarını ve görevlilerini geçindiriyordu. Merkezin başında karizmatik bir hükümdar vardı ve bu hükümdar tüm topluluğun törenlerini yönetiyordu. Bu durumda yargı gücü gerçekten ayrıydı.[1] Bu genişlikte bir imparatorluk çok sayıda orta rütbeli makam barındırmış olmalıdır: daha küçük birliklerin komutanları, yerel yöneticiler, postanın, ikmalin ve hükümdar merkezinin âmirleri. Shiji’de anılan üç ya da dört kraliyet boyunun bu makamların hepsini doldurduğu varsayılamaz.[1] Asya Hunları maddesindeki küçük krallar ve bölgesel önderler üzerine tartışma doğrudan bu noktaya değinir.

Bu iki etiket, her halükârda üçüncüsüyle bağdaşır. Siyasi yapı ister erken bir devlet ister süper karmaşık bir şeflik olsun, bir imparatorluktu. Özgün topraklarının ve özgün halkının çok ötesine uzandı. Çeşitli toprakları ve halkları bir imparatorluk merkezi altında tuttu.[1]

Arkeolojik kanıt

Model ailelerinin ikisi de, Asya Hun arkeolojisi mezar demekken kuruldu. Son on yılların yüzey araştırmaları, bunların altındaki kanıtı değiştirdi. Aşağı Egiin Gol vadisinde 246 kilometrekarelik tam kapsamlı bir yüzey araştırması 572 yer kaydetti. Bunlardan Asya Hun dönemine ait olanlar en yaygın olanıdır.[13] Araştırma bir yerleşim hiyerarşisi, uzun süreli iskân ve tahıl üretimi buldu. Shiji bu ülkeyi surlu şehirleri, sabit konutları ve hiçbir türden tarımı olmayan bir yer diye anlatır.[13] Khanui vadisinde konut yerleşimleri, dört sürü hayvanını, işleyen bir çobanlık ekonomisine uygun oranlarda verir. Kazılan iskân alanlarının altısında ayrıca demir cürufu bulunur. Demir eritme bu yüzden Ivolga gibi tahkimli yerlerin atölyeleriyle sınırlı kalmamıştır. Açık mevsimlik kamplarda da yapılmıştır.[14] Egiin Gol halkı yerleşimlerde yaşayan tarımcı çobanlardı. Yalnızca bu bile, Asya Hun ekonomisinin yalnızca hayvancılıktan ibaret olduğuna dayanan her modeli çürütmeye yeter.[1]

Radyokarbon tarihleri, ani imparatorluk doğuşu modellerinin hepsine en ağır dokunan bir noktayı daha taşır. Egiin Gol’de Asya Hun tarzı çanak çömlek kullanan insanlar, Asya Hunları Han tarihlerinde görünmeden önce kuşaklar boyu vadide yaşadı. Asya Hunları kayda değer olmaktan çıktıktan ve kuzeydoğuda başka adlar öne çıktıktan sonra da orada yaşamayı sürdürdü.[13] Ad Çin kaydına, nüfusun vadiye girip çıkmasından daha hızlı girdi ve çıktı.

Göktürklere etkisi

Göktürkler, sınır modellerinin sınandığı ve yetersiz bulunduğu örnek olaydır. Aynı zamanda, kökeni tartışmalı olan düzenin mirasçılarıdır. Asya Hunlarının sol ve sağı, birinci kağanlığın doğu ve batı yarıları oldu. Onlu ordu sürdü. Hükümdarın gökten verilmiş talihi olan Kut, aynı sözlerle aynı iddiadır.[1] Bu miras Çin’den geldiyse, Göktürk devleti bir adım ötede bir Çin türevidir. Bozkırdan geldiyse, devlet yazıtlarda göründüğü şeydir: Göktürklerin, kendilerinden önce Ötüken’e sahip olanlardan devraldığı bir düzen.

Bunun yanında Göktürk örneğine dair iki yorum daha vardır. Birincisine göre kağanlık, Chang’an sarayına ödetilebildiği sürece ayakta kaldı. Birinci kağanlık, Çin’den gelir sıkıntısına düşen son kağanın kendi boylarına vergi koymasıyla çöktü.[15] İkincisine göre 682’nin kağanları, soyluların benimsediği Çin âdetlerine direnen halkın huzursuzluğu sayesinde iktidara geldi.[16] Üçüncü bir yorum, -t ile biten unvanların Göktürklere Moğolca saydığı Rouranlardan geldiğini ve Göktürklerin devlet yönetimini onlardan öğrendiğini savunur.[17]

Ulusal-tarihsel bir yorum konuyu tersinden alır. Bozkırın tek bir bozkır kültürü ürettiğini savunur: özünde Türk olan, at ve demire dayanan ve taşıyıcıları Andronovo döneminden beri Türkler olan bir kültür. Ona göre Asya Hunları, Hunlar, Tuobalar, Göktürkler ve sonraki bozkır imparatorlukları bu kültürü sürdürdü.[18]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Cosmo 2011
  2. ^ Lattimore 1951, p. 240,460–461
  3. ^ Lattimore 1951, p. 487–488
  4. ^ Lattimore 1951, p. 478–480
  5. ^ Lattimore 1951, p. 452–454,523–527
  6. ^ Khazanov 1994, p. 96
  7. ^ Khazanov 1994, p. 231–233,254–256
  8. ^ Kurakichi 1930, p. 70–77
  9. ^ Han Shu, juan 94
  10. ^ a b Shiji, juan 110
  11. ^ Pulleyblank 1962, p. 222
  12. ^ Savelyev 2020
  13. ^ a b c Wright 2009
  14. ^ Houle 2011
  15. ^ Khazanov 1994, p. 256
  16. ^ Barthold 2004, p. 14
  17. ^ Barthold 2004, p. 15
  18. ^ Kafesoğlu 1997, p. 213–226

Kaynaklar

Literatür

  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Joshua Wright; William Honeychurch; Chunag Amartuvshin, The Xiongnu Settlements of Egiin Gol, Mongolia (2009)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Kişiler
Duman (Touman)
Halklar
Eurasian Nomads
Soylar
Luandi
Kurumlar ve Unvanlar
Khan (Khagan)
Tartışmalar
The language of the Xiongnu · The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xiongnu: Making the First Steppe Empire.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/steppe-empire-formation-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026