Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Narşahî, Buhara Tarihi’ni Arapça yazdı ve 943 ya da 944’te Samani emiri Nuh b. Nasr’a sundu.[1] Arapça aslı yitirilmiştir. Kitap, 1128 tarihli bir Farsça versiyonda ve sonraki gözden geçirmelerde günümüze ulaşmıştır. Eser, Arap fethinden önce ve fetih sırasında Buhara ve vahası için başlıca yerel kaynaktır.[2]

Yazar ve metnin aktarımı

Narşahî’nin hayatı hakkında, Buhara yakınındaki Narşah köyünden olduğundan başka bir şey bilinmez. Tarih, yazdığı tek eser gibi görünür.[1] Farsça versiyon onu Abū Bakr Muḥammad ibn Jaʿfar al-Narshakhī diye anar. Metne göre Narşahî, 332 yılında (943) zarif bir Arapçayla emir Nuh b. Nasr için Buhara’yı, kentin özelliklerini, köylerini ve kenti öven rivayetleri anlatan bir kitap yazdı.[3] Abū Naṣr Aḥmad al-Qubāwī, çoğu kişinin Arapça bir kitap okumak istemediğini ve dostlarının ondan Farsça bir kitap istediğini söyler. Kitabı 522 yılının Cemaziyelevvel ayında (Mayıs 1128) bitirdi.[3] Okuru yoran önemsiz konuları dışarıda bıraktı.[4] Tarih 365’e (975) kadar getirilmiştir.[1]

574’te (1178–9) Muḥammad ibn Zufar ibn ʿUmar, Buhara Hanefilerinin reisi ʿAbd al-ʿAzīz ibn Burhān al-Dīn’e bir özet okudu.[4] Reis, Karakıtaylar adına Buhara’nın valisiydi. Özetleyici başka eserlerden de malzeme ekledi. Bunların başında Nişaburî’nin Bilimler Hazinesi (Khazāʾin al-ʿulūm) gelir.[1] Metne Moğol istilalarından sonra yine başka biri ekleme yaptı. Buhara’nın Moğol fethi 8. ve 16. bölümlerde anıldığı için bu böyledir.[1] Dolayısıyla elde bulunan metin çevrilmiş, özetlenmiş ve genişletilmiştir.[1]

Farsça metin kaynaklarının bir kısmını adıyla anar. Nişaburî beş kez anılır. Âlim Abū Ḥafṣ al-Kabīr için İbn Talut el-Hemedanî’nin bir eserine başvurulur. Samanilerin yükselişi için Muḥammad ibn Ṣāliḥ al-Laythī ve Medâinî’ye başvurulur. Sahte peygamber Muqannaʿ için metin Taberî’ye ve bir “Muqannaʿ Hikâyesi”ne başvurur.[5] Yazar geri kalanın büyük bölümünde yerel rivayetten yararlandı.[6] Metnin günümüze geldiği biçimde, yazarın hangi kaynağı kullandığını, çevirmenin hangisini ve sonraki bir gözden geçirenin hangisini kullandığını söylemek zordur.[1] Bu yüzden her kaydı, onuncu yüzyıldan bir görgü tanığının tanıklığı olarak değil, en geç on ikinci yüzyıldan yerel bir rivayet olarak okumak daha doğrudur.

İçerik

Farsça versiyon otuz yedi bölümden oluşur.[7] Girişten ve Buhara kadılarına ayrılmış bir bölümden sonra naip Hatun ve soyu, vahanın köyleri, dokuma atölyesi, Makh pazarı, Buhara’nın adları, iç kalenin yapımı, Kashkathan boyu, kanallar ve surlar ve sikke basımı gelir.[7] 18’den 23’e kadar olan bölümler Arap fethini ve Arapların kente yerleşmesini anlatır. 24’ten 26’ya kadar olan bölümler Saman hanesine, Naṣr ibn Sayyār döneminde zamanın Buhar Hudat’ı Tughshada’nın öldürülmesine ve Shank ibn Shaykh al-Mahri’nin hikâyesine döner. 27. ve 28. bölümler Muqannaʿ’a ve “Beyaz Giyisiler”e döner. 29’dan 37’ye kadar olan bölümler Samani emirlerini Nuh b. Mansur’a kadar sıralar.[7]

En eski katman bir rivayettir. Buhara kadıları bölümünün içinde Nişaburî’den alınmış bir kısım, Buhara’nın bulunduğu yerin Sughd ırmağının doldurduğu bir bataklık olduğunu ve yerleşenlerin Türkistan’dan geldiğini anlatır. Beyleri Abrui zorbalaştı. Hikâye, kentin kendisini kuran bir Türk beyinin oğlu Şir-i Kişvar’ın gelişiyle biter.[8] Metin kendisi, Narşahî’nin bu kısmı kitabına koymadığını söyler.[9] Rivayetin maddesi bunu ayrıntılı anlatır. Aynı Nişaburî’den bir pasaj, Kaikaus oğlu Siyavuş’un babasından kaçarak Afrasiyab’ın yanında yaşarken iç kaleyi yaptırdığını anlatır.[10] Metin devamında, Hatun’un kocası Bidun’un onu yeniden inşa ettiğini söyler.[11] İç kale hükümdarların konutu, bir hapishane ve bir kançılaryaydı.[12]

Sikke basımı bölümü, Kana Buhar Hudat adlı bir hükümdarı anar. Kana, Buhara’yı otuz yıl yönetti ve halife Ebû Bekir döneminde, 632 ile 634 arasında, orada kendi resmi ve taçla gümüş sikke basan ilk kişi oldu.[13] Bir anlatıma göre Abrui rivayetinin tarihi yoktur ve Tarih, ancak Kana’nın anıldığı bu halifelikle tarihlenebilir hâle gelir.[14] Aynı anlatım Kana’yı Tang tarihlerindeki Göktürk prensi Jiana Şad ile özdeşleştirir.[15] Unvan maddesi bu anlatımı ayrıntılı anlatır.

Hatun’un naipliğinden itibaren anlatıda tarihler ve adlar vardır. ʿUbaydallāh ibn Ziyād, 53’ün sonunda (673) ve 54’ün başında (674) Buhara’ya ulaştı.[16] Hatun, genç oğlu Tughshada için kenti elinde tuttu. Ona karşı Türklerden yardım istedi.[16] Kuteybe b. Müslim 88’de (706) Ceyhun’u geçti ve elli günlük bir kuşatmanın ardından Baikand’ı, yani sonraki Paykent’i aldı. Buhara’ya dört kez geldi ve dördüncüde kenti ele geçirdi.[17] Fetih, Kuteybe maddesinde anlatılır.

Güvenilirlik

Vaha rivayetinde yıl yoktur.[8] Altıncı yüzyıl için, yani Göktürklerin Eftalitlere karşı savaştığı dönem için, eser bir olay değil bir rivayet verir. Çeviri ne Eftalitleri ne de Göktürk kağanlığını anar. Buhara’da bir savaştan söz eden hiçbir şey yoktur.[18] Eser Behram Çobin’i bir kez anar: Balkh’tan kaçan, Samanilerin atası Saman Hudah’ın ceddi olarak. Behram’ın Ceyhun’un ötesine yürüyüşü hakkında hiçbir şey söylemez.[19][14] Görünen Türkler yedinci ile dokuzuncu yüzyılların yardımcıları ve akıncılarıdır. Metin onlardan hiçbirine bir kağanlık vermez.

Hatun 673’te Türklerden yardım ister. Bir Türk ordusu gelir.[20] 680’lerde Bidun, ona Müslim b. Ziyad’a karşı yardım etmek için Türkistan’dan gelir. Öldürülür.[21] Kuteybe’nin savaşı yıllarında Buhara ve Sughd beyleri, kırk bin kiralık askerle gelmiş bir Türk olan Kur Maghanun’la toplanır. Haiyan en-Nabatî, Sughd beyini Araplar gittiğinde Türklerin onun topraklarını alacağına ikna edince dağılırlar.[22] Kur Maghanun, Taberî’nin Çin imparatorunun kız kardeşinin oğlu Kūr-i Baghānūn el-Türkî diye andığı adamla özdeşleştirilmiştir. Onun bir Türgiş olduğu da kabul edilir.[23] Metnin kendisi onun hangi halka ait olduğunu söylemez. 830’da Buhara halkı, habersizce gelmeyi sürdüren Türklere karşı vahanın çevresine bir sur ördü. Sughd beyi, eski zamanlarda Sughd’un kadın bir hükümdarının ülkesini onlara karşı surla çevirdiğini hatırlatır.[24]

Çevirmen yerel tarihin büyük kısmını efsanevi ya da kasten tahrif edilmiş bulur.[25] Bir anekdot, kitabın ne ölçüde denetlenebildiğini gösterir. Farsça versiyon Warqaʾ ibn Naṣr’ı Baikand’da öldürülmüş gösterir, başka bir kaynak ise onu 720–1’de hayatta gösterir.[26] Fetih anlatısına göre yabancı kökenli tüccarlar olan ve dihkan olmayan Kashkathanlar bütün evlerini verir ve kentin dışında yedi yüz köşk yapar. Vahadaki araştırma köşkleri doğrular.[27] Kitap ruhen pek az Müslümandır. Kentin Soğd geçmişine dair bilgi silinmekte olabilirdi. Narşahî, son tanıklar ölmeden önce onu korumak için yazmış olabilir.[28]

Tarih, Makh pazarındaki putlar bayramını, Mecusilerin Yeni Yılı’nı ve Mecusilerin köşklerini anar. Buharalıların söylediği Siyavuş ağıtını ve bir Çinli prensesin Ramitin’e getirdiği söylenen pagodayı da anar.[29] Paikent, Buhara’dan daha eski bir merkez olarak geçer. Vahanın bütün hükümdarları bir zamanlar orada otururdu.[30]

Neşirler ve çeviriler

İngilizce çeviri, çevirmenin metnin en iyi neşri saydığı Raḍawī’nin Tahran neşrine dayanır. Çevirmen ayrıca 1904 tarihli Buhara taş baskısını, Schefer’in Paris neşrini ve birkaç yazmayı karşılaştırdı.[31] Yazmalar, biri Orta Asya’dan, biri İran’dan iki aileye ayrılır. Bu ikisi ayrıntıda yalnızca küçük farklarla birbirinden ayrılır.[32] 1897’de Taşkent’te bir Rusça çeviri yapıldı.[33]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Frye 1954, xii
  2. ^ Frye 1954, xi-xii
  3. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 3
  4. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 4
  5. ^ Frye 1954, xii-xiii
  6. ^ Frye 1954, xiii
  7. ^ a b c Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 169-170
  8. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6-8
  9. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6
  10. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 22-23
  11. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 23
  12. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 24
  13. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 35
  14. ^ a b Markwart 1938, p. 145
  15. ^ Markwart 1938, p. 151
  16. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 37
  17. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 43-44, 47-48
  18. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 3-101
  19. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 59
  20. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 37-38
  21. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 41-43
  22. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 45-47
  23. ^ Frye 1954, p. 133-134
  24. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 33-34
  25. ^ Frye 1954, p. 135
  26. ^ Frye 1954, p. 133
  27. ^ Frye 1954, p. 126
  28. ^ de la Vaissière 2005a, p. 290
  29. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 8, 18, 20-23, 31
  30. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 18
  31. ^ Frye 1954, xv
  32. ^ Frye 1954, xiv
  33. ^ Frye 1954, xi, xiv

Literatür

  • Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)
  • Richard N. Frye, Early Bukhara (1998)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

Bu kaynağa dayanan maddeler 6

Abrui and Shir-i Kishvar · Battle of Bukhara · Bukhar Khuda · Bukhara · Qutayba ibn Muslim · Sogdians

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Muharebeler ve olaylar
Abrui and Shir-i Kishvar · Battle of Bukhara
Yerler
Bukhara
Halklar
Hephthalites
Kurumlar ve Unvanlar
Bukhar Khuda

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Narshakhī, History of Bukhara.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/narshakhi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026