Paykent

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Paykent, Buhara vahasında, çölün kenarında, Zerefşan vadisinin batı ucunda yer alır. Arapça kaynakların tüccar şehri dışında bir şey demediği tek Soğd kasabasıdır. Göktürk tarihine iki ucundan girer. Altıncı yüzyılda Soğdiyana’yı almaya değer kılan planlı kasabalardan biriydi. Aynı zamanda 706’da Araplara karşı Göktürkleri yardıma çağıran ve bunun için yağmalanan kasabaydı.

Planlı kasaba

Paykent, Buhara ve Pencikent ile birlikte Zerefşan vadisinin küçük planlı kasabalarından biridir. Bu kasabalar Hippodamos tipi planlarla, dikdörtgen surlar ve ızgara biçimli sokaklarla yapıldı. 440 ile 470 arasındaki yıllara, Kidarit gücünün dönemine aittirler ve büyük istilaları izleyen nüfus artışından doğdular.^[1] Bu kasabalar ülkeyi Sasanilere ve Eftalitlere karşı kendini savunabilir kıldı. Surları birlikte incelenmiştir.^[1] Semerkant’a göre vadinin öbür ucundaki Paykent’te, bir kenarı 330 metre olan kare bir dış sur, eski kalenin yanında on bir hektarlık bir kasabayı çevreliyordu. Bu sur, Semerkant’taki beş kilometrelik tahkimat ve vahasının yirmi kilometrekarelik alanını çeviren surla birlikte, Soğdiyana’nın istilalardan sonraki ekonomik ve nüfusal canlılığının kanıtıdır. Bir yüzyıl sonraki Göktürk fethi bu kasabaları ayakta buldu ve öyle bıraktı.

Çin ve İran haberlerinde Paykent

Sui Shu, An’ın, yani Buhara’nın Çince adının, yüz li ve daha fazla batısında Bi adlı bir ülkeden söz eder. Ülkede yaklaşık bin hane vardı, kendi hükümdarı yoktu ve An onu yönetiyordu.^[2] Bi, daha eski bir *Pat-kand biçiminden, “beylerin kasabası”ndan hareketle Paykent olabilir. Öyleyse Paykent, An’dan yönetilen küçük bir beyliğin merkeziydi.^[3]

Sebeos, Behram Çubin’in büyük Vehrot ırmağını geçip Kazbion denen bir yere ilerlediğini anlatır.^[4] Kazbion Paykent yakınına yerleştirilmiş ve Behram’ın 589’da, Paykent’in Buhara’nın eski başkenti olduğu ve batı Göktürk hanedanının elinde bulunduğu sırada onu aldığı savunulmuştur.^[5] Seferin Arapça anlatısı Behram romanından yararlanır. Aynı kaleyi Türk kralının oğlu Parmūdha’nın sığınağı olarak verir. Savaş maddesi bunu ele alır.^[6]

Tüccarlar şehri

Arapça kaynaklarda Paykent her şeyin üstünde tüccarlar şehridir. Orada hiçbir egemenin adı anılmaz, tüccarlar toplu hareket etmiş görünür.^[1] Narşahî, Baykand halkının hepsinin tüccar olduğunu yazar. Çin ile ve denizle ticaret yaptılar ve çok zenginleştiler. Bağdat’ta nereli olduğu sorulan bir Baykandlı, Buhara değil Baykand derdi, çünkü halk şehrine kimsenin köy demesinden hoşlanmazdı.^[1] Orta büyüklükte, az tarım toprağı olan bir kasabaydı. Zenginliği, Arapça ve Farsça kaynakların belirttiği gibi, tümüyle ticaretten geliyordu. Luoyang’daki 673 tarihli bir kitabe, Paykent Soğdlularının soyundan gelen bir Çinli memuru anar. Babası bütün Çin’in Büyük sabao’sudur. Paykent’in kapıları, Soğdiyana’da kervansaray planlı yapıların kazıldığı tek yerdir. Orada, bakir toprağa yapılan ribatlar ancak sekizinci yüzyıl sonuna tarihlenir. Bu, İslam öncesi Soğdiyana’da hiç kervansaray bulunmadığının kanıtlarından biridir. Yoldaki Soğd tüccarı kalelerde, bozkır yolunda ise çadırlarda konaklardı.^[1]

706 yağması

Kuteybe bin Müslim, kasaba Arap garnizonunu kılıçtan geçirdikten sonra 706’da Paykent’i aldı. Kasaba tümüyle yağmalandı. Bir esir, kendini beş bin top ham Çin ipeğiyle fidyeye vermeyi önerdi. Bunları bir milyon dirhem, topu iki yüz dirhem olarak hesapladı, bu bir brokar giysinin iki katı fiyattı. Kuteybe onu öldürttü. Adam kasabanın başlıca tüccarlarından, Çin ticaretinde uzmanlaşmış biriydi. Direnişi örgütlemiş ve yardıma gelmeleri için Göktürklerle bağlantı kurmuştu. Soğdiyana’da çok büyük tüccarların varlığını gösteren tek metin onunkidir, bu tüccarlar ticari belgelerdeki küçük tüccarların çok üstündedir.^[1] Kasabanın gümüş ve altınının eritilmesi bir rakama göre elli bin, başka bir rakama göre yüz elli bin miskal verdi. Tarihçi, Müslümanların Paykent’ten, Horasan’da hiç elde etmedikleri türden bir ganimet aldığı sonucuna varır.^[1] Bu, Soğd kasabalarının Horasan kasabalarından daha zengin olduğunun kanıtı değildir. Horasan’ın büyük kasabaları antlaşmayla teslim olmuştu ve yağmalanmadı.^[1] Her ordunun yolu üzerindeki Paykent, ticaretinin gelirleriyle çabucak yeniden yapıldı. Zengin bir vadide ticaret bağlarından yoksun kalan Pencikent ise bir kuşak bekledi. Bu karşılaştırma ticaretin Soğdiyana ekonomisi için ne demek olduğunu gösterir. Tüccarın yardıma çağırdığı Göktürkler, On Ok ülkelerinde o sırada yükselen Türgişler’di. Batı kağanlığı maddesi onların Araplarla savaşlarını ele alır.

Değerlendirme

Paykent küçük bir yerdir ve büyük bir ders verir. Bir Soğd kasabası, kralsız bir tüccarlar cumhuriyeti olabilirdi. Öyle zengin olabilirdi ki yurttaşlarından biri canı karşılığında Semerkant’ın bütün vergisinin on dörtte birini önerebiliyordu. Koruma için bozkıra bakıyordu. Göktürkler Soğdiyana’yı bu ticaretin toprak sahibi olarak elinde tutmuştu. Araplar geldiğinde tüccarları Göktürkleri hâlâ çağrılacak güç olarak görüyordu.

Notlar

^ a b c d e f g h de la Vaissière 2005a
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Markwart 1938, p. 152
^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
^ Markwart 1938, p. 153
^ Markwart 1938, p. 141–143

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 83
Sebeos, ch. 10

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)