Mervan'ın Seferi (737)

737’de Emevi generali, sonradan II. Mervan adıyla halife olan Mervan ibn Muhammed, Araplarla Hazarlar arasındaki savaşı aşağı İdil’e taşıdı.^[1] Hazar ana yurduna ulaştı ve kaçan kağanı Hazarlara tâbi Burtasların ülkesine kadar kovaladı.^[1] Kağan Müslüman olmaya ve halifenin tebaası olmaya zorlandı.^[1] Sefer, Arap-Hazar savaşlarının ilk, savaşçı evresini bitirdi.^[2]

Yürüyüş

Mervan Hazar topraklarına iki ordu ile girdi ve Belâzürî’ye göre kendisi Alanların kapısı olan Bab el-Lân’dan, Esîd ibn Zâfir ise Bab el-Ebvab yani Derbent tarafından girdi.^[3] Standart bir tarih, ilk yolu Darial geçidiyle özdeşleştirir.^[4] Mervan Hazarları önce aldattı, çünkü Alanlar’a karşı yürüyeceği bahanesiyle bir ateşkes yapıldı.^[4] Ateşkesten saldırmak için yararlandı.^[4] Samandar’a ulaştı.^[5] Kağan kuzey doğuya, dağlara doğru çekildi ve başkentini seçme bir kuvvetin koruması altında bıraktı.^[5] Mervan, Arapların el-Bayda dediği Hazar başkentinin yakınına geldi ama onu kuşatmadı, dönüp İdil’in sağ kıyısı boyunca kuzeye yürüdü.^[6]

Standart bir tarih, Arap kuvvetini gönüllüler ve düzenli birlikler dahil belki 150.000 kişiye kadar çıkarır.^[4]

Kağanın İslam’ı

Belâzürî, Mervan’ın kağanı “İslam ya da savaş” a çağırdığını ve kağanın İslam’ı kabul ettiği karşılığını verdiğini anlatır.^[7] Kağan İslam’ı benimsedi ve Mervan’la bir antlaşma yaptı, Mervan da onu ülkesinin hükümdarı olarak onayladı.^[7] İbn A’tham el-Kûfî bu geçişi de aktarır.^[2] İbn A’tham’ın ve Bel’amî’nin anlatılarında Mervan’ın maiyetinden iki fakih kağana öğretti, bunlardan biri Abdurrahman el-Havlânî idi.^[8]

Bu geçiş, Arap askerlerinin Hazar topraklarında kaldığı süreden pek uzun sürmedi.^[2] Kağan, Arap ordusu gider gitmez İslam’dan ve halifenin üstünlüğünden vazgeçti.^[1] Arap kaynakları, kağanın bu öğretimi aldığı sırada Yahudi olduğuna dair bir işaret vermez.^[9]

Sonuçlar

Araplar, Hazar akınlarının hiçbir zaman ciddi biçimde tehdit etmediği Transkafkasya’nın büyük bölümündeki hâkimiyetlerini korudu. Egemenliklerini Derbent kalesi olan Bab el-Ebvab’ın ötesine taşımadılar.^[2] Aynı yıl Araplar Orta Asya’da Türgişler’i yendi.^[2]

Hazar seçkinleri için zorla İslam’a geçirilme, din sorusunu acil kıldı.^[10] Bazı araştırmacılar bir kağanın 737’de Müslüman, 740 dolaylarında ise Yahudi olmasını dikkat çekici bulur. 740, sonraki İbrani geleneğinin Yahudiliğe geçiş için verdiği tarihtir.^[11] Onlara göre değişim, bir iki yıl önce dinî ve siyasi durum şiddetle sarsılmışsa daha anlaşılır hâle gelir.^[11] Aynı araştırmacılar, İbrani kaynaklarının aktardığı ve kağan önünde yapılan din tartışmasının, Mervan’ın gönderdiği Müslüman fakihlerle bağlantılı olabileceğini kabul eder.^[11]

Notlar

^ a b c d Sinor 1990, p. 265
^ a b c d e Golden 1992, p. 238
^ al-Balādhurī; al-Balādhurī 1916, p. 325
^ a b c d Dunlop 1954, p. 81
^ a b Dunlop 1954, p. 82
^ Dunlop 1954, p. 82–83
^ a b al-Balādhurī; al-Balādhurī 1916, p. 326
^ Dunlop 1954, p. 84
^ Dunlop 1954, p. 178
^ Golden 1992, p. 242
^ a b c Dunlop 1954, p. 86

Kaynaklar

al-Balādhurī

Literatür

Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
al-Balādhurī; Philip K. Hitti (trans.), The Origins of the Islamic State, Bd. I (Kitāb Futūḥ al-buldān) (1916)