Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Emevi halifeliği 661’den 750’ye Şam’dan hüküm sürdü. Arap fetihlerini Ceyhun’a ve ötesine getiren güçtü. Bozkır için, Göktürk kağanlıklarının ticaretini taşıyan tüccarların ülkesi Soğdiyana’yı alan devlettir. Ardından kırk yıl boyunca Soğdiyana’yı kuzeyden gelen Türk orduları karşısında elinde tutmaya çalışıp başarısız oldu.

İran’ın fethi

Emevilerin devraldığı halifelik, Sasani İran’ını zaten yıkmıştı. İran’ın saha orduları 630’larda ve 640’larda Kadisiye’de ve Nihavend’de kırıldı. Son Sasani kralı 651’de Merv yakınında kaçarken öldürüldü. Horasan bundan sonra yeni bir imparatorluğun doğu sınır eyaleti oldu.

Ceyhun, Horasan’ın ötesindeydi. Ceyhun’un ötesinde ise batı kağanlığını zengin eden şehirler yatıyordu.

Kuteybe ve Ceyhun’un geçilişi

Maveraünnehir’in fethi tek bir valinin eseriydi. Kuteybe bin Müslim 705’te Horasan’a atandı. On sefer mevsiminde Paykent’i, Buhara’yı, Semerkant’ı ve Harezm’i alıp Seyhun’a ulaştı. Yeni bir halifeyi kabul etmeyi reddedince askerleri onu 715’te öldürdü.

Aldığı yerler elde kalmadı. Soğd şehirleri defalarca ayaklandı. Her ayaklanma kuzeyden yardım bekledi.

Türklere karşı kırk yıl

Yardım iki yönden birden geldi.

Kuzeybatıda Hazarlar Kafkasya boyunca bir yüzyıla yakın halifelikle savaştı. Arap tarihçiler bu savaşı çağın büyük sınır mücadelelerinden biri sayar. Savaş ancak 737’de bir Arap ordusu İdil’e ulaşıp kağanı uzun sürmeyen şartlara zorladığında sona erdi.

Kuzeydoğuda Türgişler, Sulu Kağan önderliğinde kendilerini Soğdiyana’nın koruyucusu yaptı. 717’den 738’deki öldürülüşüne kadar Sulu, Arap ordularını meydanda yendi ve şehirleri geri aldı. Sonuç olarak halifeliğin Maveraünnehir üzerindeki hâkimiyeti bir yönetim sorunu olmaktan çıkıp garnizon meselesine döndü. Arap anlatımları ona, sınırın onun hakkında ne düşündüğünü gösteren bir lakap verir.

Türgişler güneyden değil, içeriden çöktü. Sulu’yu kendi komutanları öldürdü. Ceyhun’un kuzeyini elinde tutan güç bundan sonra parçalandı ve halifelik ile Tang, onun boşalttığı alana girdi. Bu sırada Abbasilerin yönettiği halifelik, Tang ile 751’de Talas’ta karşılaştı.

Yazıtlarda täzik adı

Eski Türk yazıtları täzik adında bir halkı anar. Eski yorum sözcüğü Müslüman Araplar sayar ve yukarıdaki alternatif ad bunu izler.[1] Tekin ise farklı okur. Sözcüğü İranlıların bir adı olan Taciklerle açıklar ve Tonyukuk Yazıtı’nda Persler diye çevirir.[2][3] Bu ikinci yoruma göre sözcük Arapları adlandırmaz.

Hanedanın sonu

Emeviler 750’de Horasan’da başlayan bir devrimle yıkıldı. Kendi doğu savaşları bu sınır eyaletini büyütmüştü. Onların yerine geçen hanedan başkenti doğuya, Irak’a taşıdı. Halifelik ile Türk dünyası arasındaki ilişki de onunla birlikte değişti. Sınır savaşının yerini insan ticareti aldı, çünkü dokuzuncu yüzyılın orduları bozkırdan devşirildi.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Hazar Kağanlığı661 – 737

  2. Kabil ve Kapisa Türk Şahileri671 – 698

    • Savaş671 – 698Araplar'ın Kabil'e akınları ve haraç

Notlar

  1. ^ Orkun 1994, p. 141
  2. ^ Tekin 2003, p. 254
  3. ^ Tekin 1994, p. 19

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Savaşlar
Arab–Khazar Wars (642–737)

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Umayyad Caliphate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/umayyad-caliphate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026