Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Taberi’nin tarihi yaratılıştan kendi gününe kadar uzanır. Sasani bölümü olaylardan üç yüzyıl sonra yazılmıştır. Pers krallarının ve savaşlarının en kapsamlı Arapça anlatısıdır ve Göktürkler hakkındaki Pers geleneğini aktarır.

Yazar ve eser

Ebu Cafer Muhammed b. Cerir 839 sonbaharında Taberistan’ın Amul şehrinde doğdu. Taberistan, Hazar kıyısındaki Pers eyaletidir ve ona adını veren yerdir. Taberi 17 Şubat 923’te Bağdat’ta öldü.[1] Vakayinâmesi bir derlemedir. Kaynakları birbirini tutmadığında anlatılarını uzlaştırmaz, yan yana koyar. Böylece eski haberleri daha sadık biçimde korur.[1] İslam öncesi tarih, bütünün belki yirmide birini oluşturur. Sasaniler bölümü kısmen iyi Arapça rivayete, büyük ölçüde ise en azından dolaylı olarak daha eski Pers kaynaklarına dayanır.[2]

İçerik

588 ve 589 savaşında Göktürk kralı Şaba, “Türklerin başkralı”, IV. Hürmüz’ün on birinci yılında üç yüz bin savaşçıyla geldi. Badgis’e ve Herat’a kadar ilerledi.[3] Behram Çubin onu bir okla öldürdü. Oğlu Parmuda bir kalede teslim oldu.[4] Bazı araştırmacılar yenilgiyi 589’da Herat’a yerleştirir ve Şaba’yı Tarduş’un oğlu sayar. Onun, Buhara geleneğinden bilinen daha genç bir oğulla özdeşleştirilmesi ise kanıtlanamaz.[5] Behram isyanından ve yenilgisinden sonra Göktürklere kaçtı. Orada hatunun üzerine saldığı suikastçılar onu öldürdü.[6]

“Bütün Türklerin en yürekli ve en güçlüsü” olan kağan Sinjibū, Eftalit kralını öldürdü ve I. Hüsrev’e geçen kısımlar dışında ülkesini fethetti. Kralın adı, bir soru işaretiyle, Warz diye verilir.[7] Aynı kağan sonra yüz on bin savaşçıyla Sul Kapısı’na yürüdü ve Hüsrev’den ödeme istedi. Pers tahkimatlarının önünden geri döndü.[8] Sinjibū, Menandros’un Silziboulos’udur.[9] O, İstemi’dir.[10] Bazı araştırmacılar Eftalitlerin yıkılışını 557’ye tarihler ve onu Hüsrev ile Sinjibū’nun ittifak içindeki işi sayar. Mes’udi Eftalit kralına Akhshunwaz der.[10]

Taberi ayrıca Türgiş kağanı Sulu’dan, büyük olasılıkla Müslüman kaynaklarındaki Ebu Muzahim’den ve 737’de Haristan’daki Arap zaferinden söz eder.[11]

Başka eserlere bağımlılık

Taberi, Pers tarihinde arada bir Hişam b. el-Kelbi dışında hiçbir kaynak anmaz. Hişam, 820 dolaylarında ölen bir Arap tarihî rivayet derleyicisiydi ve Taberi’nin Hîre Arap prensleri için başlıca kaynağıydı.[12] Taberi’nin Pers krallarına dair anlatısı, ilişkili Arapça eserlerle ve Firdevsi’nin Şehname’siyle aynı anlayışı ve düzeni, çoğu zaman neredeyse aynı sözlerle gösterir. Firdevsi malzemesini Arapça kitaplardan almamıştır. Bu uyum bu yüzden ortak bir temele, Orta Farsça saray vakayinâmesi Xwadāy-nāmag’a gider.[13] Bu vakayinâme Taberi’ye yalnızca birkaç aracı yoluyla ulaştı.[14] Taberi, Dinaveri, Mes’udi ve Thaʿālibī vakayinâmenin ilk Arapça çevirisine değil, onun yeniden işlenmiş sürümlerine dayandı.[15] Uyuştukları yerde birkaç tanık değil, tek bir gelenektirler. Behram Çubin konusunda Taberi, hayatını anlatan bir romandan da yararlandı. Bu roman Dinaveri’ye, Yakubi’ye ve Şehname’ye de geçti.[16] İki yüzyıldan fazla daha erken yazılmış Ermenice bir tarih olan Sebeos, bu zincirin dışında durur. Behram’ın isyanının Pers gerekçesini, yani ganimet kavgasını, daha o zaman verir.[17]

Neşirler ve çeviriler

Theodor Nöldeke Sasani bölümünü şerhle birlikte Almancaya çevirdi.[18]

Türk sözcüğü

Sasani bölümü, sözcüğün ne kadar gevşek kullanıldığını önce gösterir.

Firuz ile Akhshunwar anlatısında Taberi düşmana baştan sona Türk der. Düşman, aynı metinde birkaç satır arayla Haitāl diye geçen Eftalitler’dir.[19] Firuz’un geçtiği sınır, Behram Gur’un Horasan’ın bittiği ve Türklerin ülkesinin başladığı yeri göstermek için yaptırdığı bir kuledir. Firuz’un bozduğu antlaşma, Türklerle Persler arasında yapılmıştır ve hiçbir tarafın kuleyi geçmemesini öngörür. Örtülü hendeği kazanlar Eftalitlerdir.[19] Almanca çevirinin şerhi bu kullanımı yorumsuz benimser. Ondan Türklerin nasıl savaştığına dair genellemeler çıkarır.[20]

Bu pasaj bu yüzden Göktürklerin değil, etnonimlerin birbirine karıştırılmasının kanıtıdır. Taberi’de Türk diyen her ifade, Göktürk tanıklığı sayılmadan önce tarihe ve coğrafyaya karşı sınanmalıdır.

Firuz anlatısı

Firuz anlatısı, Sasani bölümündeki bir bozkır savaşının en kapsamlı anlatısıdır. Taktikleri yinelenir.

Firuz, kulenin ötesine, Eftalitlerin ülkesine geçmemeyi taahhüt etmişti. Bu taahhüdün lafzına, elli fili ve üç yüz adamı kuleye koşturup yürürken onu kendi önünde ileri sürükleterek uydu.[19] Akhshunwar, Firuz’a atalarının yapmadığını yapmamasını bildirdi. Firuz aldırmadı ve açık meydan savaşında ısrar etti.[19]

Akhshunwar bundan kaçındı. Ordusunun arkasında bir hendek kazdırdı. Hendek on zira genişliğinde ve yirmi zira derinliğindeydi, hafif kerestelerle kapatılmış ve toprakla örtülmüştü. Sonra askerlerini yakında bir noktaya çekti.[20] Pers kralı içine daldı.

Bir kuşak sonra, kardeşi tarafından kovulan Kavad, destek ve yardımcı kuvvet istemek için Türklerin kralı olan kağana sığındı. Bu pasajda sözcük yine Eftalitleri kastediyor olabilir.[21]

Notlar

  1. ^ a b Nöldeke 1879, xiii
  2. ^ Nöldeke 1879, xiii-xiv
  3. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  4. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271-272
  5. ^ Golden 1992, p. 132
  6. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287-289
  7. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158-159
  8. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 159-160
  9. ^ Nöldeke 1879, p. 158
  10. ^ a b Golden 1992, p. 83
  11. ^ Tabari
  12. ^ Nöldeke 1879, xiv,xxvii
  13. ^ Nöldeke 1879, xiv-xv
  14. ^ Nöldeke 1879, xv
  15. ^ Zotenberg 1900, xliii-xliv
  16. ^ Nöldeke 1879, p. 474-476
  17. ^ Nöldeke 1879, p. 272-273
  18. ^ Nöldeke 1879
  19. ^ a b c d Nöldeke 1879, p. 128
  20. ^ a b Nöldeke 1879, p. 129
  21. ^ Nöldeke 1879, p. 133

Literatür

  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)

Bu kaynağa dayanan maddeler 51

Alans · Arab–Khazar Wars (642–737) · Bactria · Badghis · Bagha Khan · Bahram Chobin · Balanjar · Balkh · Battle of Ardabil (730) · Battle of Bukhara · Bukhar Khuda · Bukhara · Byzantium · Derbent · Dēwāštīč · Diplomacy of the Steppe Empires · Faghfura · Gate of Sul · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · Gurgan · Hephthalites · Herat · Hormizd IV · Islam · Istemi · Kayen · Khorasan · Khosrow I · Merv · Murder of Bahram Chobin · Nasr ibn Sayyar · Natra · Nezak Shahs · Oxus · Parmudha · Qutayba ibn Muslim · Šāba · Sasanian Persia · Sogdians · Tardush · Tarkhan · The Abbasid Caliphate · The capture of Samarkand, 712 · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict · The Umayyad Caliphate · Toquz Oghuz · Uyghur Khaganate · Western Göktürk Khaganate

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler30

Kişiler
Bahram Chobin · Faghfura · Hormizd IV · Istemi · Kayen · Khosrow I · Natra · Parmudha
Devletler
First Göktürk Khaganate · Sasanian Persia
Savaşlar
Arab–Khazar Wars (642–737) · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Battle of Ardabil (730) · Battle of Bukhara
Yerler
Badghis · Balanjar · Derbent · Gate of Sul · Gurgan · Herat · Khorasan
Kaynaklar
al-Balādhurī · al-Masʿūdī · Narshakhī, History of Bukhara · Shahnameh · Theophylact Simocatta

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tabari.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/tabari/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026