Arap-Hazar Savaşları (642–737)

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

642 ile 737 arasında Arap ve Hazar orduları Kafkasya için, ara sıra gelen ateşkeslerle, neredeyse ara vermeden savaştı.^[1] İki taraf için de hedef geçitlerin denetimiydi. Göçebeler bu geçitlerden Transkafkasya’ya inmiş, oradan kuzey Mezopotamya’ya ve Anadolu’ya akınlar düzenlemişti.^[1] Savaşlar bir sonuca varmadan bitti. Araplar Transkafkasya’yı elinde tuttu, ama egemenliklerini Derbent kalesi olan Bab el-Ebvab’ın ötesine hiç taşıyamadı. Hazarlar da Arap topraklarının hiçbir yerini ele geçirmemişti.^[2]

Bahis

Hazar saldırıları, yerleşik komşularının savunmasını yoklayan ve stratejik bölgeleri ele geçirmeye çalışan göçebelerin alışılmış kalıbını izledi. Bunlar toprak fethi savaşları değildi.^[3] Akınlar kabile birliğini bir arada tutmak için de gerekliydi, çünkü ganimet, Kuzey Kafkasya Hunları gibi tâbi halkları hanedana bağlıyordu.^[2]

Hazarlar yalnızca saldırgan değildi. Aynı on yıllarda Emeviler Kuzey Afrika’yı ve İspanya’yı alıyor, Orta Asya’ya sarkıyor, her yıl Bizans Anadolu’sunda akın yapıyordu. Onlar da en az Hazarlar kadar açgözlüydü.^[2] Kuzey Kafkasya’daki Hazar toprakları da ağır kayıplar verdi. Mes’ûdî, Hazarların başkentlerini Arap saldırılarının baskısı yüzünden Samandar’dan aşağı İdil’deki Atil’e taşıdığını söyler.^[2]

Hazarların Bizans’ta bir ortağı vardı. İki hükümdarlık merkezi Göktürk döneminden beri iş birliği yapmıştı ve ikisinin de karşısında aynı düşman, yani halifelik duruyordu. III. Leon’un veliahtı ile Hazar kağanının kızı arasındaki 732 evliliği bu anlaşmanın gücünü gösterdi.^[2]

Birinci savaş, 642’den 652’ye

Arapların Kuzey Kafkasya’daki Hazar mülkü Balanjar’a ilk baskını 642 gibi erken bir tarihte oldu.^[4] Araplar oraya Transkafkasya’daki fetihlerinden sonra geldi.^[4] Yedinci yüzyılın ortasındaki erken haberler Hazarları Balanjar ve Samandar’a bağlar. İkisi de Kuzey Kafkasya’da kentlerdi. Tam olarak nerede olduklarını bilmiyoruz.^[1]

Birinci savaş 642’den 652’ye kadar sayılır.^[5] Sonu, Arap önderi Abdurrahman ibn Rebia’nın öldüğü Balanjar’a düşer.^[6] Belâzürî, orada öldürülen kişi olarak kardeşi Selman ibn Rebia’yı gösterir.^[7]

Ermeni tarihçi Sebeos, Hun Kapısı’nda bir Arap yenilgisi anlatır. Bir Arap ordusu Çor Geçidi’ni aşmış, dağın eteğindeki ülkeyi yağmalamıştı. Yerin muhafızları onu yendi, Tʿetalkʿ ülkesinden gelen bir ordu da Arapları kılıçtan geçirdi.^[8] Yenilgi 655 baharının sonuna ya da yazın başına denk gelir.^[9] Tʿetalkʿ için en olası aday Hazarlardır.^[9]

İkinci savaş, 722’den 737’ye

İkinci bir savaş 722’den 737’ye kadar sayılır.^[10] Olayları arasında 730’daki Erdebil Muharebesi vardır.^[11] Kağanın oğlu Barjik’in komutasındaki Hazarlar, Arap valisi el-Cerrah ibn Abdullah’ı Erdebil ovasında yendi.^[12] Cerrah üç gün süren çarpışmanın ardından düştü.^[13] Erdebil hücumla alındı.^[14] Standart bir tarih bunu, Arapların Hazarlardan gördüğü belki de en büyük yenilgi sayar.^[15] Muharebeyi Taberi, İbn el-Esîr ve Farsça olarak Bel’amî anlatır.^[16] Belâzürî de muharebeyi anlatır.^[13]

Arap anlatıları ardından Said ibn Amr komutasında bir karşı saldırıyı aktarır. Said’in Cerrah’ın başını Hazar komutanının arabasının üzerine, Hazar saflarının ortasına dikilmiş gördüğü söylenir.^[17] Standart bir tarih, bu hikâyenin tarihten çok romansın niteliğini taşıdığına hükmeder.^[18]

737’deki Mervan’ın seferi savaşı bitirdi.^[2] Emevi generali, sonradan halife olan Mervan ibn Muhammed, aşağı İdil’deki Hazar ana yurduna ulaştı. Kaçan kağanı Hazarlara tâbi Burtasların ülkesine kadar kovaladı.^[4] Kağan Müslüman olmaya ve halifenin tebaası olmaya zorlandı. Arap tehdidi uzaklaşır uzaklaşmaz ikisinden de vazgeçti.^[4]

737’den sonra

Çarpışmalar sekizinci yüzyıl boyunca daha düşük bir düzeyde sürdü. İki taraf da ötekini gerçekten yenemedi.^[4] 760’ta Ermenistan’ın Arap valisi, Hatun adlı bir Hazar prensesiyle evlendi.^[2] Prensesin birkaç yıl sonraki ölümü, 762 ile 764 arasındaki Hazar akınlarına bahane oldu.^[19] 780’de Hazarlar, Kartli prensi Nerse’ye Araplara karşı yardım etmekte isteksiz davrandı.^[20] Müslüman Transkafkasya’ya yönelik son büyük Hazar akını 798 ya da 799’da oldu.^[20] Ardından barış ve büyüyen ticaret dönemi geldi. Hazarya, İdil ve Hazar Denizi güzergâhları boyunca genişleyen Abbasi ticaretini Avrupa’ya bağladı.^[20]

Kafkasya’da Araplarla aralıklı savaş dokuzuncu yüzyılda da sürdü.^[21] Hazarlara yönelik tehlike artık doğudan ve kuzey batıdan geliyordu.^[21]

Sonuç

Hazarlar Arap ilerleyişini Bab el-Ebvab’da durdurmuştu.^[4] Araplar da aynı sırada emperyal atılımlarının sınırına varıyordu. 732’de Fransa’da durdurulmuşlardı ve Orta Asya’daki fiilî güçleri Maveraünnehir’in güney sınırının pek ötesine uzanmıyordu.^[2] Kağanın 737’de zorla İslam’a geçirilmesinden sonra Hazar seçkinleri arasında din sorusu öne çıktı.^[22] Yahudiliğe geçiş bunu izledi.^[22]

Notlar

^ a b c Golden 1992, p. 237
^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 238
^ Golden 1992, p. 237–238
^ a b c d e f Sinor 1990, p. 265
^ Dunlop 1954, p. 41
^ Dunlop 1954, p. 55–57
^ al-Balādhurī; al-Balādhurī 1916, p. 319
^ Sebeos, ch. 51
^ a b Howard-Johnston 1999, p. 278
^ Dunlop 1954, p. 58
^ Dunlop 1954, p. 69–71
^ Dunlop 1954, p. 63, 69–70
^ a b al-Balādhurī; al-Balādhurī 1916, p. 323
^ Dunlop 1954, p. 70
^ Dunlop 1954, p. 69
^ Dunlop 1954, p. 69–70
^ Dunlop 1954, p. 71–73
^ Dunlop 1954, p. 74
^ Golden 1992, p. 238–239
^ a b c Golden 1992, p. 239
^ a b Sinor 1990, p. 267
^ a b Golden 1992, p. 242

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
al-Balādhurī; Philip K. Hitti (trans.), The Origins of the Islamic State, Bd. I (Kitāb Futūḥ al-buldān) (1916)