Türgişler

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Türgişler, On Ok’un doğu birliği olan Üç Tuğlu’nun beş boyundan biriydi. Toprakları İli havzasındaydı ve 690’dan sonra şehir merkezleri Suyab oldu. Çin, Tibet ve On Ok’un hizipleri arasındaki çekişmede boylar, Türgiş Baga Tarkan Wuzhile’yi önder seçti. Wuzhile onlara 699’a kadar önderlik etti. Başka bir anlatıma göre 699’dan 706’ya kadar hüküm sürdü.^[1]

Makamı oğlu Saqal’a geçti. Saqal Tang’ı 708 ve 709’da yendi ve kendini han ilan etti. Doğu Göktürklerin yardım ettiği rakip kardeşi Zhenu ile birlikte öldü.^[1] Doğu Göktürkler 715’te çekildikten sonra, Saqal’ın komutanlarından biri olan Sulu 717’den 738’e kadar hüküm sürdü.^[1] Sulu kendini han ilan etti. 720 ve 724’te Müslüman güçleri yendi. 722’de Tang ile barış yaptı ve bir Aşina gelini aldı. Büyük güçler arasında ustaca denge kuran, parlak bir siyasetçi ve yetenekli bir komutandı.^[1]

Araplara karşı savaşlarını Soğd soylularıyla birlikte yürüttü. Kuteybe bin Müslim Soğdiyana’yı aldıktan sonra, Türgişlerle ittifak kuran Soğd soyluları Arapları bütün ülkeden sürdü. Savaşı Ceyhun’un ötesine, Baktriya’ya taşıdılar. Arap valilerinin fethi sağlamlaştırması otuz yıl sürdü.^[2]

Eski Tang Tarihi’ne göre Sulu her sefere çıktığında ele geçirdiği ganimetin hepsini komutanları, subayları ve ordularıyla paylaştırırdı. Tebaasının onu sevdiğini ve tümüyle onun hizmetinde olduğunu da söyler.^[3] Daha fazlasını kendine ayırmaya başlayınca halkın gözündeki değeri düştü. Sağlığı bozulmuşken Baga Tarkan Kül Čur ve Tumodu tarafından öldürüldü. Bunlar Saqal’ın soyundan geldiğini söyleyen sarı boyların önderleriydi ve Sulu’nun kara boylarının rakibiydi.^[3]

737’de Kharistan’daki Arap zaferi, Türgişlerin Maveraünnehir’deki Arap egemenliği için oluşturduğu tehlikeye son verdi. Kül Čur 740’ta Tang egemenliğini tanıdı ve 744’te öldü. Karluklar 745 dolayında geldi. Türgişler 750’de Taşkentli Čabïš’in isyanına katıldı ve çabucak yenildi. 751’de Talas’ta Tang’ın yenilgisinden sonra, Karluklar 766’da Suyab’ı alana kadar büyük ölçüde Çin denetimi altında kaldılar.

Kül Tegin yazıtı olaya öbür yandan bakar. Türgiş hanını, Göktürklerin kendi soyundan olan, yanılıp bunun bedelini canıyla ödeyen biri olarak anar.^[4] Altay’ı ve Irtış’ı aşan seferi anlatır. Bu seferde doğu Göktürkler Türgişlerin üzerine uykularında bastı, hanlarını Bolçu’da öldürdü ve ülkesini aldı. Bundan sonra Kara Türgişlerin hepsi boyun eğdi.^[4]

Ad Moğolistan’da kayada da durur. Hoyto Tamir’deki iki boyalı runik metnin hasarlı üçüncü satırında türgeš geçer, bir kez de türgeš el olarak. Satırlar, sözcüğün bir boy adı mı yoksa bir kişi adının parçası mı olduğunu söylemeye yetmeyecek kadar parçalıdır.^[5]

Notlar

^ a b c d Golden 1992
^ de la Vaissière 2005a, p. 266
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang); Golden 1992
^ a b Kül Tegin inscription
^ Sertkaya 2000, p. 330, 335–336

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)