370’lerde Avrupa’ya giren Hunların, İç Asya’daki Asya Hunlarının devamı olup olmadığı, Joseph de Guignes bu özdeşleştirmeyi ilk kez ileri sürdüğünden beri tartışılır.[1] Tartışma ad üzerinden, Çince ve Soğdca metinlerdeki haberler üzerinden, bozkır boyunca yeniden kurulmuş bir güzergâh üzerinden ve iki halkın arkeolojisi, dili ve genetiği üzerinden yürütülmüştür. Soru, Türk kökenleri tartışmasını ve Asya Hunlarının dilini de ilgilendirir.

Görüşler

Birinci görüş Hunları Asya Hunlarıyla özdeşleştirir ve ikisinin de seçkinlerinin Türkçe konuştuğunu savunur.[2] Buna göre bir göçebe savaşçı grubu yaklaşık 370’te Altay ile Trans-Baykal bölgesinden ayrıldı. Belki iklim değişikliği, nüfus sorunları ve yurtlarındaki siyasi huzursuzluk onları yerinden etti. Bozkır kuşağını geçerek batıya yöneldiler. Bunlar, sonradan Avrupa’da Hun İmparatorluğunu kuran savaşçıların ta kendileriydi.[3] Hunların çekirdek boyu, yani asıl Hun-nu, Orta Asya’dan gelen, Türk soyundan göçmenlerdi. Bunlar sonraki Ogur Türk halklarının, aralarında Bulgarların da bulunduğu topluluğun temelini oluşturdu. Ogur dilinin erken bir biçimini konuştular.[2]

Peter B. Golden, Asya Hunlarını doğrudan Hunlara bağlayan kesintisiz bir kanıt zinciri bulmaz. Yine de böyle bir zincirin olası göründüğünü söyler. Birinci yüzyılın sonunda sürülen Asya Hunları, orta Seyhun ile İli arasında kalan Kangju’ya gitti. Orada İranlı çobanları içlerine kattılar. Avrupa Hun birliğinin çekirdeğini oluşturan boylar da orada bir araya geldi. Yaklaşık 350’de, Rouranlarla ilişkilendirilen grupların baskısıyla yeniden batıya göç ettiler.[4]

Otto J. Maenchen-Helfen, özdeşliği önceki araştırmanın bir varsayımı sayar. Bu varsayım 1940’lara kadar nadiren sorgulandı. Asya Hunları Moğoloid sayıldığından, Hunların da Moğoloid olması gerekiyordu.[5] Özdeşliği kanıtlanmış kabul eden argümanları reddeder. Bunlardan biri, Hunların Asya Hunlarının dilini konuşmuş olması gerektiği iddiasıdır. Maenchen-Helfen bu iddiayı, İngiltere’yi fetheden Normanların Eski İskandinav dilini konuşmuş olması gerektiğini söylemeye benzetir.[6] Yine de ona göre Hunların bronz kazanları Çin’in kuzey ve kuzeybatı sınırlarında ortaya çıkmıştır. Bu kazanlar Hunları Asya Hun konfederasyonunun bölgesiyle bağlar.[7]

E. A. Thompson hüküm vermekten kaçınır. Uzmanlar anlaşana kadar, geç Roma İmparatorluğu tarihçisinin Asya Hunları hakkında hiçbir şey söylememesi en iyisidir.[1] Thompson, J. B. Bury’den alıntı yapar. Bury’ye göre Çin sınırlarından Rusya bozkırlarına geçmek “ölümcül bir sıçrayış”tı. Bu sıçrayış olguların zemininde değil, hayalin kanatları üzerinde duruyordu. Bury sonradan özdeşliği kabul etmeye yöneldi.[1]

Denis Sinor, özdeşleştirmeyi, iki adın benzerliğinden başka lehinde pek bir şey bulunmayan kanıtlanmamış bir kuram diye adlandırır. Onun anlatımında kuzey Asya Hunlarının siyasi gücü ikinci yüzyılın ortasına gelmeden kırılmıştır. Güney Asya Hunları dördüncü yüzyıla kadar izlenebilir, ama hiçbirinin batıya gittiğini gösteren bir şey yoktur. Gidişleri tamamen Çinliler içinde erimeyle sonuçlanır. Kuzey Asya Hunlarının gölgelenmesi ile Hunların Avrupa ufkunda belirmesi arasındaki iki yüzyıl açıklanmamış kalır.[8] Sinor, eski Asya Hun tebaasının torunlarının kökenlerini bilmeden Hunların saflarında yer almış olabileceğini kabul eder. Han metinlerindeki Asya Hunları adının çifte bir anlamı olduğu görüşünü benimser. Ad, kendi soyu, dili ve kültürü olan belirli bir halk demektir. Aynı ad, o halkın egemenliği altında kurulan siyasi varlık demektir. Aynı şey, aralarında Hun devleti de olmak üzere çoğu bozkır devleti için geçerlidir. Hun devletinin egemen unsurunun Asya Hunlarınınkiyle tarihsel olarak bağlantılı olduğunu gösteren hiçbir şey yoktur.[9]

Karl Jettmar, Avrupa Hunları ile Asya Hunlarının özdeş olup olmadığı sorusunu yersiz bulur. Ona göre etnik bir özdeşlikten söz edilemez. En fazla, Hunların belirleyici bileşeninin Han döneminin Asya Hunları birliğine kadar izlenebileceği olasılığı vardır. Bozkır göçebelerinin dünyasında yeni kabileler hep yeniden, yeni yükselmiş bir iktidar merkezinin çevresinde billurlaşırdı. Avrupa Hunları kendi başlarına bir etnik birlik değildi. Ülkelerinin mezar buluntuları tek bir halka atfedilemez.[10]

İbrahim Kafesoğlu, Avrupa Hunlarını Asya Hunlarının torunları sayar. Dört gerekçe grubu verir. Birincisi, Hunları Baktriya’nın doğusuna ve haritalara yerleştiren Yunanca ve Latince haberlerdir.[11] İkincisi, Hirth’in Wei Shu’yu ve Ammianus’u 355 ile 365 yılları arasındaki Alan fethi bakımından yorumudur.[12] Üçüncüsü Luoyang hakkındaki Soğdca mektuptur.[13] Dördüncüsü hüküm süren hanedanın adları ve dilidir.[14] Hüküm süren hanedanın soyca Türk olduğunu ve Hun kitlesinin Türkçe konuştuğunu savunur.[13] Maenchen-Helfen, yazılı kanıtsız iki yüzyıllık bir boşluğun özdeşleştirmeye izin vermediğini ileri sürerek buna itiraz etti. Kafesoğlu itirazı reddeder ve karşı kanıt vermez.[11]

László Rásonyi Soğdca mektubu aynı yönde yorumlar. Çinliler şehri Asya Hunlarının aldığını söyler, mektup ise xwn der. Soğdcada h olmadığı için Henning sözcüğün Hun’u karşıladığı sonucuna vardı.[15] Rásonyi, Attila’nın Hunlarının yönetici grubunun Türkçe konuştuğunu kabul eder. Onun tablosunda bu grup, aralarında Cermen, Trak ve İran halklarının da bulunduğu tâbi halkların başındaydı ve saray Gotçayı ve Latinceyi de kullanırdı.[16] Zeki Velidi Togan, Hunları, Asya Hunlarını ve Türkleri tek bir hat sayar. Milât öncesi Asya Hun devletini, en çok Oğuz boylarına dayanan, geniş bir alana yayılmış Ogur boylarının birliği sayar ve genel adını Kun olarak verir.[17]

Başka yazarlar soruyu daha çekingen koyar. Jean-Paul Roux, Asya Hunları ile Hunlar arasındaki akrabalığı, Asya Hunlarının dili kadar belirsiz bulur. Attila’nın Hunlarını her şeyden çok Proto-Türk sayar, ama akla gelen her grubun birliği olarak.[18] Bahaeddin Ögel, Attila’nın Hunlarının başlangıçlarını Modu çağının olaylarında arar. Attila’nın Hunlarını Mete’nin çocukları, Göktürkleri ise geride kalanlar sayan Parker’dan söz eder. Parker’ın görüşünün çok uzak bölgelere ve çok daha sonraki zamanlara ilişkin olduğunu görür.[19] Luc Kwanten, Soğdca mektubu en iyi ihtimalle zayıf bir akrabalığın kanıtı sayar. Luoyang’ı yağmalayanların kuzey Asya Hunlarından mı, güney Asya Hunlarından mı geldiğinin de açık olmadığını ekler.[20] UNESCO tarihinin aynı cildinde daha erken bir bölüm Hunları, kuzeybatıya göçmüş kuzey Asya Hunlarının bir kolu yapar. Daha sonraki bir bölüm bu görüşün on sekizinci yüzyıldan beri ciddi biçimde sorgulandığını ve Hunların dilinin bilinmediğini söyler.[21]

Ad ve süreklilik

Asya Hunlarının ve Hunların adları çok iyi aynı sözcüğe çıkabilir. Çince 匈奴, Soğdca xwn, Latince Chionitae, Orta Farsça Hyōn, Hindistan’daki Hūṇa ve Yunanca Οὖννοι en iyi, yolculuk eden tek bir ad olarak anlaşılır.[22] Asya Hunları adı, Türkçede ve Moğolcada “insan” anlamına gelen bir sözcük olarak açıklanmış, ayrıca bir ırmağın ya da bir hayvan postunun adı olarak da yorumlanmıştır.[23] Kafesoğlu, hükümdarların kendilerine Türkçede “halk” anlamına gelen bir sözcükle seslendiğini savunur ve adın Kwan ve Gun’dan Kun’a, oradan Khun’a uzanan bir ses tarihini ortaya koyar. Maenchen-Helfen bu eşitlemeye itiraz etti, Shafer ise savundu.[24] Pulleyblank, Haloun’un önerdiği gibi, 匈奴 adını Apollodoros’un Yunanca Phrounoi’sine yakın, baş ünsüz öbekli bir biçimden türetti. Bunun Hindistan’daki Hūṇa ve batılı yazarların Hunni’siyle bir bağı dışlamadığını savundu.[25] Yine de Çinli tarihçilerin, Hunyu ve Xunyu denen erken kuzey halklarını adlarına bakarak Asya Hunlarının atalarından saymakta haklı olduğundan kuşku duydu. Sima Qian’ın bu adları aynı saydığından da kuşku duydu.[26] Ortak bir ad, kendiliğinden ortak bir halk demek değildir. Eşitlemeye yöneltilen itiraz şudur: siyasi, kültürel, dilsel ve etnik sürekliliğin her biri ayrı ayrı gösterilmelidir.[27]

Christopher Beckwith, iki nüfus arasında bilinen doğrudan bir bağ olmadığını söyler. Étienne de la Vaissière ise Çince ve Soğdca yazılı kaynaklardan hareketle Asya Hunları ile Hunlar arasında siyasi ve bir ölçüde kültürel bir süreklilik savundu. İkisinden onunki özdeşliğe daha çok yaklaşır.[27]

Batıya göç

Friedrich Hirth, Hunların Asya Hunlarından geldiğinin dünya tarihinde bir aksiyom sayıldığını söyledi. Ona göre yazılı kayıtlara dayanan hiçbir kanıt henüz verilmemişti.[28] Hirth bu kanıtı Wei Shu’nun 102. bölümündeki doksan karakterlik bir haberde buldu.[29] Haber, “eski Yancai” olan Sute ülkesini anlatır. Ülke, Kangju’nun kuzeybatısındaki büyük bir gölün kıyısındadır. Haberde, Asya Hunlarının kralını öldürüp ülkeyi aldığından beri üç kuşağın geçtiği yazılıdır. Haber ayrıca, İmparator Wencheng’in saltanatının başında Sute kralının, Guzang’ın düşüşünde esir alınan Sute tüccarlarını fidyeyle kurtarmak için elçiler gönderdiğini söyler.[30] Hirth, Yancai’yi Aorsi’ler ve Alanlarla özdeşleştirdi. Fethi için üç kuşağı yaklaşık 355’e kadar geriye saydı. Elçileri gönderen kralı Attila’nın en küçük oğlu İrnek saydı.[31] Aynı haber ikinci bir biçimde, Soğdiyana’nın Kidaritler tarafından fethi olarak da yorumlanır.[32]

Hirth, MÖ 36’da yok edilen şanyu Zhizhi’nin Asya Hun devletini Seyhun’un ağzı yakınına yerleştirdi. 90 ile 91’deki yenilgilerinden sonra Çin’in görüş alanından çıkan kuzey Asya Hunlarının, Zhizhi’nin eski yurtlarına, Kangju’ya kaçtığını ileri sürdü.[33] Uchida Ginpū, Hirth’in tezini reddetmek için neden bulmadı. Ona, kendisinin dolaylı kanıt dediği şeyi eklemeye girişti.[34] Çıkış noktası, Hou Han Shu’daki bir tutarsızlıktır.[35] Hou Han Shu’nun anlatısı kuzey şanyuyu 91’deki yenilgisinden sonra kaybeder. Buna karşılık bölümün kapanış hükmü, şanyunun Wusun ülkesine kaçtığını ve çölün kuzeyini boş bıraktığını söyler.[36]

Uchida güzergâhı o noktadan başlayarak aşama aşama kurdu.[37] 91’den sonra kuzey şanyu Jinwei Dağı’nı aşarak yukarı İli’deki Wusun ülkesine girdi. Halkı orada birkaç on yıl boyunca Han ile Batı Bölgeleri için çekişti.[38] Yaklaşık 123 tarihli bir haber, kuzey Asya Hun kralını Barkol Gölü ile Qin denizi arasına yerleştirir. Uchida, Li Xian’ın Tang dönemi şerhini izleyerek Qin denizini Karadeniz saydı.[39] Yaklaşık 158’de Kuça’nın kuzeyinde büyük bir kalıntı bıraktılar: sonraki Yueban. Kendileri ise Kangju’nun kuzeyindeki Kırgız bozkırına geçti.[40] Yaklaşık 280’de Kangju’nun kuzey kısmını aldılar. Yaklaşık 350’de Alanları ezdiler. 375’te Tuna’ya ulaştılar.[41]

91’den sonraki İli aşaması Hou Han Shu’ya dayanır. Yaklaşık 158 tarihi ise Uchida’nın kendi belirlemesidir.[42] Ondan sonraki aşamalar başka halkların haberlerinden çıkarımlardır. Uchida bunlardan birini iki yıl sonra kendisi geri çekti. Kangju kralının merkezini Suxie’ye taşımasını, Asya Hun baskısı altında güneye çekilme olarak yorumlamıştı. 1938’de Suxie’yi Dayuan’ın doğusuna yerleştirince argümanı düzeltti.[43] İli’nin ötesindeki güzergâh bir rekonstrüksiyondur. Bahaeddin Ögel, Klaproth, Hirth ve Franke’nin görüşünü aktarır: 91’de batıya giden Asya Hunları Balkaş Gölü ile Aral gölleri arasına yerleşti. Bu görüşü açıkça benimsemez. Yueban’ı, Tanrı Dağları’nın eski Asya Hunları ile 91’in yeni gelenlerinin birliği sayar.[44]

Bu türden kestirmeler reddedilmiştir. Ptolemaios’un Karadeniz’in kuzeybatı kıyısı yakınına yerleştirdiği Chuni, ne “bu” Hunlardı ne de onların atalarıydı. Çinlilerin son adamına kadar yok ettiği Zhizhi’nin Asya Hunlarının torunları ise kesinlikle değildi.[45] Thompson adların benzerliğini bir rastlantı sayar.[46] Lev Gumilev’in rekonstrüksiyonuna göre Asya Hunları 155’te Siyenpilerden kaçtı ve 160’ta İdil kıyısında durdu. Bu rekonstrüksiyon, mesafelerin temel bir yanlış hesabına dayanır.[47]

Soğdca kaynaklarda ad

Soğdca metinler adı Asya’nın iki ucunda iki kez verir. 313’te yazıldığı büyük olasılıkla anlaşılan II. Eski Mektup’ta tüccar Nanai-vandak Gansu’dan şunu bildirir: “dün imparatorun tebaası olan” Hunlar (xwn) Luoyang ile Ye’yi yok etti.[48] 311’de Luoyang’ı yağmalayan adamlar, Asya Hunları Han devletinin Asya Hunlarıydı. Mektup onlara, Hunların Roma sınırını aşmasından altmış yıl önce, Hun adını verir.[49] Kimileri mektubu Asya Hunları ile Hunların bir olduğunun kanıtı sayar. Buna itiraz şudur: Hun adı baştan sona barbar halklar için genel bir ad olarak kullanıldı. Bizans kaynakları Macarlara ve Osmanlılara da Hun der. İtirazın devamına göre, 311’de Luoyang’ı yağmalayan halk, yaklaşık altmış yıl sonra Gotlarla savaşan halk olamaz.[50] Loulan’ın güneybatısında bulunmuş ve hiç yayımlanmamış, aynı döneme ait ikinci bir Soğdca mektup da Hunları adıyla anar.[51]

İkinci yer yukarı İndus’tur. Orada üçüncü ile beşinci yüzyıllar arasında kazınmış Soğdca yazıtlarda xwn, Nanai-vandak’tan sonra en yaygın kişi adıdır. Bu adı taşıyan on altı adamın babaları Soğdludur.[52] Bu adlar bir Hun Soğdiyana fethinin izi olabilir. Fetih dördüncü yüzyılın sonundan önce gerçekleşmemiştir, büyük olasılıkla beşinci yüzyılda gerçekleşmiştir. Ardından Soğdluların ve istilacıların karışması gelmiştir.[53] Wei Shu’ya göre Asya Hunları Soğdiyana’yı aldı ve 457’de Semerkant’ta bir Asya Hun kralı hüküm sürdü. Bu Asya Hunları ancak Kidaritler olabilir.[54] İran adı Hyōn da bir tartışma noktasıdır. Onun, dördüncü yüzyılın ortasında Pers’in müttefiki ya da düşmanı olan, Latin metinlerin Chionitae’sinden ayrılamayacağı ileri sürülmüştür. Bu savunuya göre Chionitae kesinlikle Hun değildi, çünkü iki halk hakkında ana kaynak olan Ammianus onları birbirine bağlamaz.[50] Geç bir derleme olan Pehlevi destanı Ayadgar i Zareran’ın Hyōn’u Türklerden saydığı söylenir.[50] Daha eski bir inceleme de Prokopios’un Beyaz Hunlar dediği Kionitlerin Avrupa Hunlarıyla hiçbir ilgisi olmadığını savunur. Kralların sikke portrelerinde yüksek bir başlık görünür, biçimlendirilmiş kafatası görünmez.[55]

Avrupa’daki kanıt

Avrupa’daki Hunları ilk betimleyen Ammianus, onları yalnızca “eski kayıtlardan pek az tanınan, Maiotis Denizi’nin ötesinde, buzla kaplı okyanusun yakınında yaşayan” bir halk olarak biliyordu.[56] Roma kaynaklarında onları Asya Hunlarına bağlayan hiçbir şey yoktur.

Hunların getirdiklerinin bir kısmı doğuyu gösterir. Bronz kazanları kabaca dökülmüştü ve çoğu kez suyun yakınına bırakılmıştı. Bu kazanlar İskit ve Sarmat kaplarından türetilemez. Ordos kazanlarının doğrudan torunları değilse bile onların kuzenleridir.[57] Hunlar geleceği kazınmış omuz kemiklerinden okurdu. Bu, doğu kökenli bir uygulamadır.[58] Savaş tanrısını bir kılıç biçiminde anan kültlerinin Asya Hunlarında bir benzeri vardır.[59] Priscus’un Attila için anlattığı, leyleklerin Aquileia’yı terk etmesi hikâyesi, 384’te Kuça kuşatması hakkındaki bir Çin hikâyesinin varyantıdır. Hunlar bu hikâyeyi Doğu’dan getirmiş olmalıdır.[60] Kemik plakalarla sertleştirilmiş refleks yay, milattan sonra birinci yüzyıldan beri Moğolistan’ın ve Trans-Baykal’ın, genellikle Asya Hunlarına atfedilen mezarlarında bilinir: Noin Ula’da ve Ilmovaja Pad’da. Yayın biçimi Baykal Gölü çevresindeki tayga avcılarına kadar izlenir. Ahşap eyer de Noin Ula’da bulundu. Orada bir mezarda Ordos kazanı türünde bir kulp yatıyordu.[61]

Dinsel benzerlikleri, Avrupa ve Kafkasya Hunlarını Asya Hunlarının devamı sayan bir görüş ortaya koyar.[62] Bu görüş üç şeyi Asya Hunlarının chengli, Xiutu kralının altın adamı ve Hu’nun wu’su yanına koyar. Birincisi, 682 tarihli Kafkasya Hunlarının tanrısı T’angri Xan’dır. İkincisi, bir Bizans vekayinamesinin altıncı yüzyılda Kırım Hunlarına verdiği gümüş ve elektrum suretlerdir. Üçüncüsü, Ata Kam ve Eš Kam diye okunan iki Hun adıdır.[63] Bunların her biri dört ile altı yüzyılı aşan bir benzerliktir. Her biri kendi kaynağına dayanır: tanrı için Ermeni Tarihi (Tengri), suretler için bir Yunan vekayinamesi ve Türkçe adlar varsayan bir Priscus adları okuması (Hun dili). Asya Hunlarının kendi inançları Asya Hunları maddesinde ortaya konur.

Başka bir görüş Tanrı Dağları’na bakar. Milattan sonra ilk yüzyıllara ait, en iyi Kenkol mezarlığından tanınan bir mezar grubunda erkek, kadın ve çocukların biçimlendirilmiş kafatasları, Çin ipeği, kemik plakalarla sertleştirilmiş yaylar ve ahşap bir eyer görülür. A. N. Bernštam bu grubu Asya Hun birliğinin bir parçası ve Hunların ataları sayar.[64] Buna karşı Asya Hunlarının kendi mezarları durur: Moğolistan’daki Noin Ula ve Trans-Baykal’daki Ilmovaja Pad. Bu mezarlarda biçimlendirilmiş kafatası yoktur. Kenkol grubunun yüzyıllarca belirsiz kalan tarihi de buna karşı durur.[65] Bu fikir sonradan büyük ölçüde terk edildi.[66] Hunlar o topraklardan gelmişse, mezarları ile Kore’deki Silla kraliyet mezarları arasındaki benzerlik ortak bir Doğu Asya köküne uzanırdı. Silla mezarlarında ölüler ağaçlı taçlar ve kuş kanatlı başlıklar takıyordu.[67]

Fiziksel kanıt ters yöne çeker. Moğoloid ve karma tipte kafatasları Macaristan’da Hunlarla birlikte görünür. Bu Moğoloidlerin Moğoloid Asya Hunlarıyla bir ilgisi olup olmadığı ayrı bir sorudur. Han döneminde Asya Hun konfederasyonunun çekirdeği Baykal tipindeydi. Bu, o tipteki her Moğoloidi bir Asya Hunlusu yapmaz. Dördüncü yüzyılda Asya Hunları arasında Avrupoidler de vardı.[68] İkinci bir inceleme, Hun diye adlandırılabilecek az sayıdaki mezarda Moğoloid kafatasının az olduğunu ekler. Hiçbir kafatası kesinlikle Hunlara atfedilemez. Çoğu yapay olarak biçimlendirilmiştir. Bu, Alanların en az o kadar uyguladığı bir âdettir. Hunlar ölülerini yakmış da olabilir. İncelemeye göre Hunların görünüşüne ilişkin yazılı tasvirlerden bu yüzden kuşku duymak gerekmez.[69] Aşağı İdil’in Alanları ve Sarmatları âdeti Avrupa Hunları gelmeden önce de uyguluyordu. Tipik mezarlarının çoğunda kafatası biçimlendirilmiştir.[70]

Disiplinlerin kanıtı

Arkeoloji sürekliliğe dayanacak pek az şey verir. Avrupa kayıtlarında gerçekten Hunlara ait olan öğelerin, Asya Hunlarının egemen olduğu bölgelerde az benzeri vardır. Avrupa Hunları arasındaki bozkır mirası genel olarak zayıftır.[27] Bu bulgu mezarlarla ilgilidir, soyla değil. Egemen bir grup, maddi kültürü yanında taşımadan çok uzağa gidebilir. Hun dönemi mezarlarına ilişkin inceleme aynı sonuca buluntulardan varır. Tek bir kültür grubunun taşıyıcılarının Orta Asya’dan yola çıkıp teçhizatlarını, âdetlerini ve dünya görüşlerini bozulmadan İdil’in ve Don’un ötesinden Tuna’ya taşıdığı varsayımına hiçbir şey izin vermez. Beşinci yüzyılın kompleksi biçimini Hun yayılmasının kendi seyri içinde, yeni bir ortamda aldı.[71]

Dilsel malzeme azdır ve iki yöne çeker. Orada bulunan Priscus, Attila’nın ordugâhında Hunca ve Gotça konuşulduğunu bildirir. Adların bir kısmı açıkça Gotçadır. Attila’nın kendi adı da bunların arasındadır: atta, yani baba, ile bir küçültme ekinden oluşur. Bazı akrabalarının ve üst rütbeli subaylarının adları da Gotçadır.[27] Attila’dan sonra kaynaklarda Hun denen adamlar, Alan kökenli adlar taşır. Bir örnek, 540 dolaylarında Bizans hizmetindeki subay Apsikh’tir. Adı at için kullanılan İranca sözcükten gelir.[27] Maenchen-Helfen yine de Hun adlarının çoğunu Türkçe saydı. Örnek olarak Attila’nın babasının adı Mundzuc’u, sancak ya da savaş bayrağı anlamındaki Ön Türkçe bunčuq ile birlikte gösterdi.[27] Bu adlar için önerilen Türkçe etimolojilerin çoğu belirsizdir ve hiçbir kesin sonuç onlara dayanmaz.[27] Kafesoğlu bunların çoğunu sıralar. Mundzuc boncuk, yani “boncuk” ya da “sancak” olarak, Dengizich dengiz, yani “deniz” olarak, Ernak “küçük adam” olarak, Attila ise Volga’nın Türkçe adı Etil olarak açıklanır.[14] Rásonyi de Etil’i yeğler. Ancak Schönfeld’in Attila’yı Gotça Atta-ila’dan türettiğini ve Macar bilginlerin adı bir başka biçimde açıkladığını not eder.[72] Kafesoğlu ayrıca, Dura-Europos’tan bir Part ve Orta Farsça yazıtın Güney Kafkasya Hunlarını Türkçe adlarla andığı biçiminde yorumlandığını bildirir. Bu yorum sağlam değildir.[73] Bilginlerin Hunlardan çıkardığı başka halkları da sıralar: Fin-Ugorlar, Slavlar, Cermenler ve Kafkasyalılar. Pelliot ile Grousset Türkçe ve Moğolcanın bir karışımını gördü.[11] Unvanlar bozkır dünyasının ortak hazinesidir. Türkçede tanıklıdırlar, ama kökenleri zorunlu olarak Türkçe değildir. Aralarında kağan için bir İran türetmesi de önerilmiştir.[27] Ad ve unvan olmayan az sayıdaki Hun sözcüğünün hepsi yerel kökenlidir: kamos, arpadan bir içki, medos, alkollü bir içki ve strava, bir cenaze şöleni.[27] Yeni bir öneri, her iki halkın egemen tabakasını tek bir erken Yenisey dilinden, Eski Arin’den türetir. Öneri, aralarında Attila’nın adı da olan üç Hun adını Arin olarak okur. Hun adlarını, Jie beyitini, Türkçe ve Moğolcadaki alıntı sözcükleri ve Yenisey nehir adlarının dağılımını birlikte, Hunların etnik çekirdeğinin Asya Hunlarından geldiğinin kanıtı sayar.[74] Asya Hunlarının dili hakkındaki madde bu argümanı ortaya koyar. Hun adları üzerine bir inceleme ise dil hakkında tartışmasız hiçbir kanıt bulmaz. İnceleme yalnızca önderliğin bir kısmının muhtemelen Türkçe konuştuğu sonucuna varır.[75] Hun dili malzemenin tamamını taşır.

Genetik şimdiye kadar söyleyecek bir şey bulamamıştır. Hun dönemine ait Karpat havzasından yayımlanmış hiçbir eski genom yoktur. Bu yüzden doğu Avrasya bağlantısı, en çok işe yarayacağı yerde hiç sınanmamıştır.[27] 2025 tarihli bir çalışmanın bunu değiştirdiği bildirilir. Çalışma, Asya Hun dönemindeki en üst rütbeli bazı bireyleri Karpat havzasındaki beşinci ve altıncı yüzyıl kişileriyle bağlayan uzun ortak genomik parçalar bulmuştur. Yazarları buradan, Avrupa Hunlarından bazılarının onlardan geldiği sonucuna varır.[76] Bir Avar genetiği incelemesi kendi çizgisini çizer. Asya Hunlarında bulunan Q ve N Y soylarının Avarların bir kısmında, Hunlarda ve Macarlarda da görüldüğünü kaydeder. Bunu Asya Hunlarından Hunlara ve sonraki Türkçe konuşan halklara bir süreklilik olarak yorumlar.[77] Aynı N soyu batı Moğolistan’daki Moğolca konuşanlarda, Buryatlarda ve Kalmuklarda da görülür. Avarların bir başka kısmı ise Rouranların C2b soyuna dayanır.[78] Bir Y soyu bir dili taşımaz.

Bu kanıta ilişkin disiplinler arası hüküm, süreklilik savının zayıf olduğudur. Hunların bıraktığı her profilde doğu bileşeni azdır: arkeolojide, genel adlarda, kişi adlarında.[27] Bu hükmün ölçtüğü, Avrupa’ya ne ulaştığıdır. Kimin yola çıktığını ölçmez. İkisi aynı olmak zorunda değildir. Asya Hunları maddesi, Sayan ile Altay’ın batısındaki hiçbir Asya Hun yerleşiminin birinci yüzyıldan sonraya tarihlenemediği arkeolojik bulgusunu sunar.

Değerlendirme

Özdeşleşme ve Türkçe konuşan bir seçkin birinci görüş olarak kalır.[2] Ad, kazanlar ve doğu âdetleri Hunları Asya Hunlarının dünyasına bağlar. Buna karşılık mezarlar, adlar ve eski genomların yokluğu, Moğolistan’dan bütün olarak gelmiş bir halkı göstermez. Asya Hunlarının kuzeydeki sonu olan 91 ile Hunların 370’lerde Don’da görünmesi arasında, hiçbir kaynağın onları izlemediği neredeyse üç yüzyıl yatar.

Notlar

  1. ^ a b c Thompson 1948, p. 1
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 90, 105
  3. ^ Yavuz 2025, p. 89
  4. ^ Golden 1992, p. 86–87
  5. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 367
  6. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 403
  7. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 337
  8. ^ Sinor 1990, p. 177–178
  9. ^ Sinor 1990, p. 178
  10. ^ Werner 1956, p. 1–2
  11. ^ a b c Kafesoğlu 1997, p. 70
  12. ^ Kafesoğlu 1997, p. 70–71
  13. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 71
  14. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 71–72
  15. ^ Rásonyi 1993, p. 68
  16. ^ Rásonyi 1993, p. 69–70
  17. ^ Togan 1981, p. 45–46, 164
  18. ^ Roux 1994, p. 13
  19. ^ Ögel 2015, p. 112, 122, 218
  20. ^ Kwanten 1979, p. 14
  21. ^ Litvinsky 1996, p. 33–34, 312
  22. ^ Golden 1992, p. 58
  23. ^ Hassan 1985, p. 81
  24. ^ Kafesoğlu 1997, p. 59
  25. ^ Pulleyblank 1962, p. 139
  26. ^ Pulleyblank 1962, p. 226–227
  27. ^ a b c d e f g h i j k Savelyev 2020
  28. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 245
  29. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 247-248
  30. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 248-249
  31. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 249-255
  32. ^ de la Vaissière 2005a, p. 107-108
  33. ^ Hirth 1899 (printed 1900)b, p. 272-274
  34. ^ 内田吟風 1936b, p. 16
  35. ^ 内田吟風 1936b, p. 23
  36. ^ Hou Han Shu, juan 89
  37. ^ 内田吟風 1936b, p. 21,22
  38. ^ 内田吟風 1936b, p. 24
  39. ^ 内田吟風 1936b, p. 25
  40. ^ 内田吟風 1936b, p. 21,24
  41. ^ 内田吟風 1936b, p. 22
  42. ^ 内田吟風 1936b, p. 30
  43. ^ 内田吟風 1938b, p. 414
  44. ^ Ögel 2015, p. 297–299
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 449–452
  46. ^ Thompson 1948, p. 21
  47. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 447
  48. ^ Sogdian Ancient Letters
  49. ^ de la Vaissière 2005a, p. 43
  50. ^ a b c Sinor 1990, p. 179
  51. ^ de la Vaissière 2005a, p. 45
  52. ^ Sogdian inscriptions of the upper Indus
  53. ^ de la Vaissière 2005a, p. 82
  54. ^ de la Vaissière 2005a, p. 108
  55. ^ Werner 1956, p. 11
  56. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1, p. 381
  57. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 332, 337
  58. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270
  59. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 279–280
  60. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 134
  61. ^ Werner 1956, p. 47, 51, 59
  62. ^ Erkoç 2026, p. 246
  63. ^ Erkoç 2026, p. 229, 246, 252
  64. ^ Werner 1956, p. 8–10
  65. ^ Werner 1956, p. 8, 10
  66. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 368
  67. ^ Werner 1956, p. 78
  68. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 366–373
  69. ^ Sinor 1990, p. 202–203
  70. ^ Werner 1956, p. 7, 16–18
  71. ^ Werner 1956, p. 90–91
  72. ^ Rásonyi 1993, p. 70
  73. ^ Kafesoğlu 1997, p. 72
  74. ^ Bonmann 2025, p. 29–30, 43–44, 48
  75. ^ Sinor 1990, p. 201–202
  76. ^ Bonmann 2025, p. 34
  77. ^ Durmaz 2026, p. 43–44
  78. ^ Durmaz 2026, p. 42–44

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Friedrich Hirth, Ueber Wolga-Hunnen und Hiung-nu (1899 (printed 1900))
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（下） (1938)
  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Batın Durmaz, Avar Etnogenezinin Oluşumunda Akhunların Etkisine Arkeogenetik Üzerinden Bir Bakış (2026)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler8

Kişiler
Ernak
Halklar
History of the Turkic peoples · Huns · The Great Empires of the Steppe
Dinler
Riding Round the Dead
Diller
The Hunnic language
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Göktürks and the Xiongnu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Huns and the Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/hun-xiongnu-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026