Asya Hunları Moğolistan bozkırını MS birinci ve ikinci yüzyıllarda yitirdi. Göktürkler bozkırı 552’de aldı: Bumin o yıl Rouranları devirdi.[1] İki halkın arasında Siyenpiler ile Rouranlar durur.[2] Çin tarihleri buna rağmen Göktürkleri Asya Hunlarıyla tekrar tekrar karşılaştırır. Zhou Shu, Göktürklerin hükümdar hanedanı olan Aşinaları Asya Hunlarının bir kolu sayar.[3] Bazı modern yazarlar bu benzerlikleri soy belirtisi olarak görmüştür. Aynı yazarlar Çin’in soy beyanını da, Asya Hunlarını Türk devletleri çizgisine yerleştirmek için bir gerekçe saymıştır.[4] Başkaları benzerlikleri, bozkır halklarının ortak elinde tuttuğu kurumlara bağlar. Soy beyanını ise Çin tarihlerinin kuzeyi yazış biçimine bağlar.[5]

Benzerlikler

Karşılaştırma Çinli derleyicilerle başlar. Zhou Shu’ya göre Bumin’in 552’de aldığı İllig Kağan (伊利可汗) unvanı eski şanyu gibidir (猶古之單于也). Karısı için kullanılan hatun unvanı da eski yanzhi gibidir (猶古之閼氏也).[1] Göktürklerin yaşayışı için Zhou Shu şunu söyler: Göktürkler yaşlıları küçümsüyor, güçlüyü onurlandırıyordu ve eski Asya Hunları gibi utançtan ve ayinden yoksundu (猶古之匈奴也).[1] Sui Shu, Göktürklerin âdetlerini anlattığı bölümü şu notla kapatır: bu âdetler genel olarak Asya Hunlarının âdetleridir (大抵與匈奴同俗).[2] İkisinden de yararlanan Bei Shi bu üç notun üçünü de taşır. Tongdian ise Göktürk âdetinin eski Asya Hunlarının âdeti olduğu beyanıyla açılır ve sonra neyin ayrıldığını sayar.[6]

Bunların hepsi Çin yargılarıdır. Göktürk yazıtları ne Göktürkleri Asya Hunlarıyla karşılaştırır ne de Asya Hunlarını anar.[7] Sui Shu bölümünü kuzey halklarının bir dökümüyle bitirir. Bu dökümde her çağın kendi halkı vardır: Beş İmparator döneminde Xunyu, Üç Hanedan döneminde Xianyun, iki Han döneminde Asya Hunları. Onlardan sonra Wuhuan ve Siyenpiler gelir. Sonraki Wei ve Zhou döneminde ise Rouran ve Tujue gelir.[2] Metne göre bu halkların başbuğları birbirini izledi ve sırayla efendi oldu (相繼互為君長).[2] Döküm bu halkları, sınırın efendilerinden oluşan bir dizi içine yerleştirir. Onları tek bir kök yapmaz.

Ülke ve merkez

Shiji, şanyunun merkezini tarif ederken Çin sınırındaki iki idari bölgeyi (komutanlık), Dai ile Yunzhong’u karşı konum olarak verir. Sol kanat kralları doğudaki toprakları Shanggu’ya kadar yönetirdi, sağ kanat kralları ise batıdaki toprakları Shangjun’a kadar yönetirdi. Her hükümdarın kendi otlakları vardı ve su ve otlak arayışıyla göç ederdi.[8] Shiji, merkez için ne bir dağ ne bir nehir adı verir. MÖ 119’daki Han seferlerinden sonra merkez Gobi’nin kuzeyindeydi, MÖ 105’e gelindiğinde ise daha da kuzeybatıdaydı. İmparatorluğun kazılmış yerleşimleri Hangay’ın kuzeyindeki Khanui vadisindedir. Prens mezarları ise kuzey Moğolistan’daki Noin Ula’dadır.[9][10]

Zhou Shu’ya göre Göktürk kağanı daima, metinde Dujin (都斤山) adıyla geçen dağda bulunurdu. Yazıtlar ise Ötüken ormanını, devletin elde tutulduğu yer olarak anar.[11] Modern anlatımlar Dujin’i, Yukarı Orhun ile Hangay’ın dağlık ülkesi olan Ötüken ile özdeşleştirir. Ötüken’i Göktürk merkezi olarak anan anlatılar, Asya Hunlarını da orada kendilerinden önce merkezlerini tutmuş güçler arasında sayar. Bu ortak konum bu yüzden modern yoruma dayanır. Shiji’nin şanyunun merkezi hakkındaki kendi tarifi onu kanıtlamaz.

Unvanlar ve Göğün buyruğu

Han Shu, Asya Hun hükümdarının tam unvanını Chengli Gutu Şanyu (撐犁孤塗單于) diye verir. Chengli’yi Gök, gutu’yu oğul olarak açıklar. Şanyu’yu ise genişlik anlamında bir sözcük diye açıklar, çünkü hükümdar Gök gibi geniştir (言其象天單于然也).[12] MÖ 176 tarihli mektupta Bagatur kendine, Gök tarafından tahta çıkarılmış büyük Asya Hun şanyusu der (天所立匈奴大單于).[8] Laoshang’ın merkezinde benimsenen unvan, Yerle Göğün doğurduğu, Güneşle Ayın tahta oturttuğu büyük şanyuydu (天地所生日月所置).[8] Şanyunun eşi yanzhi idi (閼氏).[12] Gökten gelen buyruk iddiasının Çin’den mi ödünç alındığına, yoksa İç Asya’nın ortak geleneklerine mi ait olduğuna karar verilemez.[13] Yine de Chengli, Gök için kullanılan Çince sözcük değildir.[5]

Göktürk kağanları kendilerine ait bir unvan aldı. Han ve kağan Asya Hun sözcükleri değildir. Şanyu sözcüğü ise Asya Hunlarıyla birlikte kullanımdan düştü. Unvanın taşıdığı iddia aynıdır. Kül Tegin yazıtı Bilge Kağan’ın hitabını teŋri teg teŋride bolmış türk bilge kagan (“Gök gibi ve Gökte doğmuş Göktürklerin Bilge Kağanı”) ile açar. Bilge Kağan taşı ise teŋri teg teŋri yaratmış (“Göğün yarattığı”) ile açılır.[14] Bilge Kağan “Gök buyurduğu için ve ben Kut sahibi olduğum için” hükümdardır (teŋri yarlıkaduk üçün, özim kutum bar üçün).[15] Çinliler bazı bağlamlarda Göktürk hükümdarlarına şanyu demeyi sürdürdü. Tang, 650’de teslim olmuş Göktürkler üzerindeki koruyuculuğuna Shanyu koruyuculuğu adını verdi.[16] Bu bir Çin kullanımıdır. Göktürklerin kendilerini nasıl anladığını göstermez. Taşağıl, adın Güney Asya Hunları devletinin ardından seçildiğini ekler, çünkü Göktürk prensleri o ülkede oturuyordu.[17] 630’daki saray tartışmasında Wen Yanbo, teslim olmuş Göktürklerin, Han İmparatoru Jianwu’nun boyun eğen Asya Hunlarını Wuyuan sınırına yerleştirdiği gibi, boyları bütün tutularak yerleştirilmesini önerdi.[18] Taşağıl’ın aktardığına göre Taizong sonradan Simo vasal devletine Asya Hun imparatorluğunun yapısını, sol ve sağ birer Erdemli Prens ile verdi.[19] Jiu Tang Shu’nun Taizong’a atfettiği bir söz Asya Hunlarını yok etmekten söz eder ve Göktürkleri kasteder. Tang sarayı eski adı kuzey sınırındaki halk için kullandı.[20] Asya Hun unvanındaki gutu’nun Kut ile aynı sözcük olup olmadığı, Asya Hunlarının dilinden hareketle tartışılır. Bu soru soy iddialarına aittir.

Kanatlar ve makamlar

Shiji, Asya Hunlarının makamlarını sol ve sağ diye böler. Sol ve Sağ Erdemli Krallar ilk sıradaydı. Veliaht düzenli olarak Sol Erdemli Kral, yani tuqi idi. Onların altında on bin atlılık yirmi dört başbuğ dururdu. Büyük bakanlar makamlarını miras yoluyla tutardı.[8] Yaşlılar şanyunun oturduğu yerde solda oturur ve kuzeye bakardı.[8] En yüksek on kral, yani Dört Boynuz ve Altı Boynuz, şanyunun oğulları ve kardeşleriydi. Bu krallar sıralarıyla şanyu olacaktı.[21] Sol ile sağın bu eşleşmesi, bir Çin saray düzeni değil, iki yarıdan oluşan bölgesel bir düzen olabilir.[22]

Göktürk devleti de iki yarıdan oluşurdu. Sui Shu’ya göre Taspar, İşbara’yı doğunun başına getirdi. Kardeşinin oğlu Börü Kağan’ı ise batıda hükümdar yaptı.[2] Kül Tegin yazıtına göre İlteriş, Tölis ile Tarduş’u düzene soktu. Onlara bir yabgu ile bir şad verdi.[7] Yazıtlar Tölis’i “ön” tarafa, Tarduş’u “arka” tarafa yerleştirir. Bunlar doğu ile batıdır.[23] Bir şad bir kanada komuta ederdi ve bir Aşina prensiydi. Bilge Kağan on dört yaşında Tarduşların başına geçirildi.[14] Zhou Shu yirmi sekiz memur derecesi sayar: birincisi yabgu, ikincisi şad. Hepsinin kalıtsal olduğunu söyler.[1] Asya Hun makam eşleşmesinin en yakın paraleli, Göktürk devletinin doğu ile batıya bölünmesidir.[22]

İki düzen adlarıyla ve sayılarıyla ayrılır. Asya Hunlarında sol ve sağ makamları şanyunun oğulları ve kardeşleri tutardı. Büyük bakanlar arasında ise bu makamları üç boy tutardı: Huyan, Lan ve Xubu.[8] Göktürklerde kanatları Aşina prensleri tutardı ve rütbe dereceleri yirmi sekize çıkardı.[1]

Yılın ayinleri

Shiji, Asya Hunlarına yılda üç toplantı verir. Birinci ayda başbuğlar şanyunun merkezinde küçük bir toplantıda buluşur ve kurban sunardı. Beşinci ayda Longcheng’de büyük toplantıda buluşurlardı. Orada atalarına, Yere ve Göğe, hayaletlere ve ruhlara kurban keserlerdi. Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Dailin’de buluşur ve insanları ile hayvanları sayarlardı.[8] Hou Han Shu, Güney Asya Hunlarının birinci, beşinci ve dokuzuncu ayın wu gününde Gök ruhuna kurban sunduğunu ekler.[21] Şanyu her sabah kamptan çıkıp doğan güneşe eğilirdi. Her akşam aya eğilirdi.[8]

Zhou Shu Göktürkler için iki vesile anar. Her yıl kağan soyluları atalar mağarasına (先窟) götürürdü. Beşinci ayın ortasında Taren suyunda (他人水) toplanır ve Gök ruhuna kurban sunarlardı.[1] Sui Shu’ya göre beşinci ayda Göğe kurban sunmak için çok sayıda koyun ve at keserlerdi. Batı Göktürkleri için ise beşinci ayın sekizinci gününde tanrıya kurban sunmak üzere toplandıklarını söyler. Her yıl atalarının yaşadığı mağaraya yüksek bir bakan gönderirlerdi.[2] Kağanın çadırı, güneşin doğduğu yere saygıdan doğuya açılırdı.[1]

İki takvimde de beşinci ayda bir kurban vardır ve ikisi de Göğü atalarla birleştirir. Asya Hunlarının birinci ay toplantısının ve sonbahar sayımının, kaynaklarda Göktürklerde karşılığı yoktur.[3] Göktürklerin beşinci ay ayinini Asya Hunlarından mı aldığını, yoksa ikisinin de bozkır yılının ritmini mi izlediğini kaynaklar söylemez.

Evlilik ve veraset

Shiji, Asya Hunlarına bir evlilik kuralı verir: baba ölünce oğul üvey anasıyla evlenir, kardeşler ölünce sağ kalanlar onların eşlerini alır (父死，妻其後母；兄弟死，皆取其妻妻之).[8] Han Shu kuralı iş başında gösterir. Fuzhulei, babası Huhanye’nin yerine geçince babasının eşi Wang Zhaojun ile evlendi.[12] Zhou Shu aynı kuralı Göktürklere verir ve genişletir. Oğullar, küçük kardeşler ve yeğenler üvey anaları, amcaların eşlerini ve ağabeylerin eşlerini alırdı (妻其後母、世叔母及嫂).[1] Sui prensesi Yicheng, Yami Kağan ile evlendirildi. Ondan sonra sırayla oğulları Shibi, Chula ve İlig ile evlendirildi.[24]

İki hanedanda veraset, babadan oğula inişi kardeşten kardeşe geçişle birleştirirdi. Asya Hunlarında MÖ birinci yüzyıldaki iç çekişmeden önce doğrusal kural geçerliydi. Ondan sonra veraset ağabeyden küçük kardeşe geçti.[13] Göktürklerde Töre kardeşi oğlun önüne koydu. Kuralın tükendiği yerde, yani kardeşlerin oğulları arasında, bir prensin annesinin konumu ve güçlü adamların desteği karar verdi, 581 bunalımında olduğu gibi.[2]

Gömü

Shiji’ye göre Asya Hunları ölülerini altın, gümüş, giysi ve kürkle birlikte iç içe iki tabutta gömerdi. Höyük yükseltmez, ağaç dikmez ve yas giysisi giymezlerdi. Hükümdarın gözde hizmetkârları ve cariyeleri ölümde onu izlerdi. Sayıları Shiji’nin sayımına göre yüzlerce ya da binlerce, Han Shu’nunkine göre on ya da yüzdü.[25] Kazılmış Asya Hun mezarları kurban edilmiş hayvanların kemiklerini içerir.[26]

Zhou Shu Göktürkler için başka bir sıra anlatır. Ceset çadırda yatardı. Oğullar ve akrabalar cesedin önünde koyun ve at keserdi. Çadırın çevresinde yedi kez atla dönerler, yüzlerini keser, yedi kez kan ve gözyaşı dökerlerdi. Ceset, ölenin bindiği at ve kullandığı eşyalarla birlikte yakılırdı. Ölen ilkbahar ya da yazın ölmüşse külleri bitkiler sararana kadar, sonbahar ya da kışın ölmüşse bitkiler yaprak verene kadar saklanırdı.[1] Mezarda ölenin öldürdüğü her adam için bir taş dikilir, kurban edilmiş koyun ve atların başları bir direğe asılırdı.[1] Sui Shu, mezarın başına bir ev yapıldığını ekler. Ev, ölenin resmiyle ve savaştığı muharebelerle boyanırdı.[2]

İki tarif, ölüler için hayvanların öldürüldüğünde birleşir. Mezarda ayrılırlar: Asya Hunlarında höyük ve ağaç yoktu, Göktürklerde taş ve direk vardı. Altay’da bir adamın atıyla birlikte taş höyük altına gömülmesi eski bir gelenektir. Göktürkleri belirleyen kare taş çitler orada beşinci yüzyılda yeni bir şey olarak görünür. Hiçbir kazılmış yer, Göktürk cenazesinin Çin tarifine tümüyle uymaz.[27] Kaynaklara göre Göktürklerde ölümde efendiyi izleme yalnızca 634’te İlig Kağan ile birlikte ölen iki adamda kayıtlıdır. İki Tang tarihi de bunu bir âdet olarak adlandırmaz.[18][28]

Savaş

Shiji’ye göre Asya Hunları bir girişimden önce yıldızlara ve aya bakardı. Dolunayda saldırır, ay küçülürken geri çekilirlerdi.[8] Sui Shu Göktürkler için, ayın neredeyse dolmasını bekleyip akına çıktıklarını söyler (候月將滿，輒為寇抄).[2] Shiji, Asya Hun çocuğunun koyuna binip kuşlara ve farelere ok attığını anlatır. Sui Shu da Göktürkleri atlı ve okla iyi diye niteler.[29] Zhou Shu’nun silah listesi ıslık çalan oku (鳴鏑) içerir. Shiji’de kurucu Bagatur atlılarını eğitirken bu oku kullanır.[30]

Shiji Asya Hunları için şunu söyler: herkes kendi kazancı için savaşırdı. Kâr olduğunda ilerler, olmadığında çekilirdi ve kaçmaktan utanmazdı. Esir alan ganimetini tutardı ve her baş için bir kadeh şarap verilirdi.[8] Sui Shu Göktürkler için silah altında ölümü değerli saydıklarını ve hastalıktan ölmekten utandıklarını söyler (重兵死而耻病終).[2] Bu noktada iki halk için Çincedeki sözler aynı değildir. Her iki taraf da bir sayım tutardı. Asya Hunları sonbahar toplantısında insanları ve hayvanları sayardı.[8] Göktürk kağanı asker toplar ve sürü vergisini çentikli ahşapla toplardı. Mumla mühürlenmiş altın başlı bir ok, çentikli ahşaba yetki verirdi.[1]

Çin ile ilişkiler

Shiji, Baideng’den sonraki düzenlemeyi anlatır. Düzenlemenin dört şartı vardı: şanyunun eşi olarak imparatorluk hanedanından bir kadın, her yıl belirli miktarda ipek, ipek tiftiği, şarap, pirinç ve yiyecek teslimi, açık sınır pazarları ve iki hükümdarı kardeş yapan bir yemin.[8] Heqin her hükümdar değişiminde yenilenirdi.[8] Zhou Shu’ya göre Zhou sarayı Göktürklerle barış içine girince onlara her yıl yüz bin top ipek, ipek tiftiği, brokar ve renkli ipek verdi. Qi sarayı da onlara ödemek için depolarını boşalttı. Taspar, güneydeki iki oğlu saygılı olduğu sürece hiçbir şeyden mahrum kalmayacağını söylemişti.[1]

Her iki kayıtta da ipek aynı zamanda tehlikedir. Shiji’de Han’dan kaçan Zhonghang Yue, şanyuya Çin mallarının Asya Hunlarının kullandıklarının onda ikisinden fazlası olmadığını söyler. Bu mallara düşkünlüğün Asya Hunlarını Han’ın eline düşüreceğini de söyler.[8] Bilge Kağan yazıtı aynı düzenin öbür yüzünü kaydeder. Çinliler istenmeden bol miktarda altın, gümüş ve ipek verir. Tatlı sözleri ve yumuşak ipekleri halkları ölmek üzere yaklaştırır. Kağan Göktürklere Ötüken ormanında kalmalarını ve kervanlarını oradan göndermelerini söyler.[7] Jagchid ve Symons, Zhonghang Yue’nin şanyuya uyarısını Tonyukuk’un Bilge Kağan’a uyarısının yanına koyar. İkisi de sayıca az bir halkın bozkırda gezinerek yaşadığını ve Çin’in şehirlerinin ve âdetlerinin onu yutacağını söyler.[31] Benzerlikten soy iddiasında bulunmazlar.

Benzerliklerin değerlendirilmesi

Unvan, ayin ya da âdetteki bir benzerlik soyu kanıtlamaz. Bozkır halkları çobanlıkla ve savaşla aynı ülkede yaşadı ve aynı Çinli komşuyla karşılaştı. Biri ötekinden gelmeden aynı makamlara ve kurbanlara varabilirlerdi. Çin kayıtları onları, ikisinden de eski kalıplarla tarif eder. Benzerliklerin bir kısmı Asya Hunları ile Göktürklerin dışında da görülür. Zhou Shu, Göktürklerin evlilik kuralını Siyenpi soyundan bir halk olan Tuyuhunlara da verir ve âdetlerinin aynı olduğunu söyler.[1] Wei Shu, Gaoche için dillerinin küçük ayrımlarla Asya Hunlarınınkine çok benzediğini söyler.[32] Bu doğruysa ve Gaocheler Türkçe konuşuyorduysa, Asya Hunları Türkçeye yakın bir dil konuşuyordu.[33] Pulleyblank Gaocheleri Türkçe konuşan halklar arasında saydı. Wei Shu’nun sözünü ciddiye almadı.[34] Kyzlasov, Wei Shu’yu Yueban için aktarır. Yueban, geride kalan kuzey Asya Hunlarının koludur. Âdetleri ve dilleri Gaocheler’inkiyle aynıydı ve Kyzlasov Gaocheleri Türkçe konuşan boylar diye açıklar.[35]

Benzerlikler gerçektir. Unvan ve taşıdığı iddia, devletin iki yarısı, beşinci ay kurbanı ve levirat için iki halkın kaynakları aynı şeyi aynı terimlerle söyler. Bu benzerlikler, Göktürklerin bozkır hâkimiyetinin uzun bir geleneği içinde durduğunu gösterir. Geleneğin kimin aracılığıyla geldiğini söylemezler.

Dil sorununun iki ucundaki yazarlar bu türden bir sürekliliğe izin verir. Asya Hun dilinin Türkçe olmadığını savunan Pulleyblank, Göktürklerin Asya Hunlarıyla başlayan bozkır siyasi hâkimiyeti örüntüsünün mirasçısı olduğunu yazdı. Bunu tängri sözcüğünde ve bazı unvanlarda gördü.[36] 1962’de Türkçe tarkan unvanını şanyu’dan türetti. Asya Hunlarının en yüksek unvanının Türkler arasında yüksek bir subay rütbesine inmiş olduğunu belirtti.[37] Jean-Paul Roux ayinleri süreklilik işaretleri sayar: sefer öncesi ayı gözleme, yılbaşında kurbanlar, dulun ölenin ailesine evlenmesi, hizmetkâr ve eşlerin ölüyle birlikte gömülmesi.[38] Asya Hunlarının dininin sonraki Türk ve Moğol dinlerine olduğu kadar İskitlerinkine de benzediğini kaydeder. Benzerlik bu yüzden dil hakkında bir şey söylemez.[39]

Akrabalık üzerine görüşler

Göktürklerin Asya Hunlarıyla akrabalığı beş gerekçeyle tartışılmıştır: bir Çin soy beyanı, Aşinaların 439’daki kaçışına dair bir Çin anlatısı, bir kurt efsanesi, Asya Hunlarının dili ve hükümdarlarının unvanı ve genetik kanıt.

Zhou Shu’nun beyanı

Zhou Shu Göktürkler bölümünü, onları Asya Hunlarının bir kolu yapan bir cümleyle açar: 突厥者，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏 (“Göktürkler, görünüşe göre, Asya Hunlarının ayrı bir koluydu ve Aşina soyadını taşıyordu”).[1] 蓋 edatı bir varsayım getirir. 別種 ise ayrı bir tür ya da kök adlandırır. Zhou Shu 636’da derlendi. Cümle, beyan için hiçbir dayanak anmaz.[1] Bei Shi cümleyi, “Batı Denizi’nin sağ kıyısında” bir yurt eklenmiş hâliyle verir. Tongdian ise onu Sui Shu’nun Pingliang cümlesine bağlar.[6] İki eser de Zhou Shu’ya ve Sui Shu’ya dayanır. Bu yüzden Asya Hun yan cümlesinin tek bir kaynağı vardır ve iki sonraki eser onu tekrarlar. On birinci yüzyılın Xin Tang Shu’su cümleyi kendi sözleriyle verir. Tujue’nin Aşinalarının görünüşe göre eski Asya Hunlarının kuzey kolu olduğunu (蓋古匈奴北部也) ve kağan unvanının şanyuya benzediğini söyler. Eşin katun adını taşıdığını ekler.[18] Zhou Shu ile aynı edatı ve aynı karşılaştırmayı kullanır. Bu yüzden ikinci bir tanık eklemez.

Çin tarihleri aynı etiketi başka halklara da verir. Sui Shu aynı bölümde Tiele’nin Asya Hunlarının torunları olduğunu söyler (鐵勒之先，匈奴之苗裔也). Tongdian ise Jihu’ya Jin döneminin Asya Hunlarının ayrı bir kolu der (晉時匈奴別種).[40] Jin Shu, Jie’yi Asya Hunlarının bir kolu sayar.[41] Bu kadar çok halka uyan bir etiket, her birinde ne demek olduğunu açık bırakır: soy mu, bir Asya Hun hanedanının egemenliği mi, ortak bir yaşam biçimi mi, yoksa bir kuzey halkını öncüllerinin en tanınmışıyla yerleştirme Çin alışkanlığı mı. Kyzlasov, onbeş Tiele boyunun bazılarının Asya Hunlarından geldiğini, hepsinin de kökenleri ve kültürleri öbür Türkçe konuşan halklardan farklı olsa da Türk dillerini konuştuğunu söyler.[42] Luc Kwanten, Uygurların Asya Hunlarının uzak torunları olduğu ve Tiele’nin Tolos konfederasyonunun onların doğrudan atası olduğu yolundaki Çin geleneğini aktarır.[43] Denis Sinor etiketi bir gelenek sayar. Onun sözleriyle, Çin kaynakları geniş kuzey ya da batı barbarları grubundan herhangi bir halka Asya Hun kökeni atfetmeye alışkındır. Bu alışkanlığı, bozkırdaki her göçebe halka İskit diyen Yunan yazarlarınkiyle karşılaştırır.[44] Kwanten, etiketin bir amaca hizmet ettiği bir örnek kaydeder. Rouranları Asya Hunlarına bağlayan sonraki soy kütükleri, Rouranların tabi bir halk olduğunu göstermek isteyen Kuzey Wei’ye yaradı.[45]

Beyanın yorumları

Beyanın üç yorumu vardır. Birincisi beyanı gevşek tutulmuş bir soy beyanı sayar. Bu yoruma göre Aşinalar Asya Hun konfederasyonu içinde, birçok grup arasında küçük bir grup olarak yaşadı. Bu yorum, cümlenin kaynakların Aşinaların Gansu’ya batıdan gelişi hakkında söylediğine uymadığını kabul eder. Aşinaların yüzyıllar boyunca ileri geri hareket etmiş olabileceğini de kabul eder.[46] Ahmet Taşağıl, Çin anlatımlarının Göktürklerin Asya Hunlarından geldiği, ya onların başka bir kolu ya da onların kuzeyinde yaşayan bir halk olarak geldiği konusunda birleştiğini kabul eder.[47] Talat Tekin bunu daha kuvvetle söyler. Onun çevirisinde altıncı yüzyıl Çin kaynakları Göktürklerin eski Hunların başlıca boylarından biri olduğunu söyler.[48] Zhou Shu’nun kendisi ise yalnızca görünüşe göre ayrı bir kol olduklarını söyler.[1] Luc Kwanten ayrıca Türklerin Asya Hunlarının özel bir kolu olduğu, Asya Hun imparatorluğunun kuzeyinde kendi devletleri bulunduğu yolundaki Çin geleneğini aktarır. Türklerin kökenine dair olgusal kanıtın çok sınırlı olduğunu ekler.[49]

İkincisi cümleyi, öbür halkların aldığı türden bir Çin sınıflandırması olarak görür. Böyle bir sınıflandırma, Aşinaların Asya Hunlarının dünyasına ait olduğunu söyler. Aşinaların Asya Hun konfederasyonundan çıktığını söylemez. Bu yorum, Sui Shu dökümünün sırasına ve etiketin Tiele’ye, Jihu’ya ve Jie’ye yayılmasına dayanır. Asya Hun kökenlerine dair Çin anlatısının kendisi birkaç şeyi tek bir ad altında birleştirir. Bunlar Zhou ile savaşan kuzey halkları, etnografik bir tip olarak göçebe ve kendilerine Asya Hunları (Xiongnu) diyen halktır.[5] Edwin Pulleyblank 1990’da bunu daha açık söyledi. Asya Hunlarıyla bağın büyük olasılıkla Sui ve Tang dönemlerindeki Çin sınırında Göktürklerin rolünün Han dönemindeki Asya Hunlarının rolüne benzemesinden başka bir şeye dayanmadığını savundu.[36] Sinor, Zhou Shu’nun Göktürkleri Asya Hunlarının kuzeyindeki Suo ülkesine yerleştiren ikinci anlatımının, onların Asya Hun konfederasyonundan sayılmadığını gösterdiğini ekler.[44]

Üçüncüsü Aşinaların oluşumunu, Gansu ile Doğu Türkistan’ın Çin sınırına yerleştirir. Burası Çinlilerin hu dediği halkların yurdudur. Bu yorum Asya Hunlarını olsa olsa bir katman olarak bırakır. Peter B. Golden, Göktürk birliğini, hükümdar boyu muhtemelen ya da çok büyük olasılıkla yabancı kökenli olan, çeşitli kökenlerden boyların bir birleşimi sayar.[50] Owen Lattimore Rouranları ve Göktürkleri, devam eden Asya Hunları olarak değil, Çin’in kıyısından çıkan yeni göçebe oluşumlar olarak gördü. Onun anlatımında Göktürkler Pingliang bölgesinin karma barbarlarıydı.[51]

Pingliang ve 439 kaçışı

Sui Shu Aşinalara Asya Hunu demez. Sui Shu’ya göre Göktürklerin ataları Pingliang’ın karışık hu’larıydı (平涼雜胡) ve Aşina soyadını taşıyordu. Wei imparatoru Taiwu Juqu’yu yıkınca Aşinalar beş yüz aileyle Rouranlara kaçtı. Nesiller boyunca Altın Dağ’da demir işleyerek yaşadılar.[2] Wei Shu, Juqu’nun düşüşünü 439’a tarihler.[52] Juqu 397’den beri Gansu’daki Kuzey Liang’ı yönetti ve bir Asya Hun hanedanı sayılır.[53][54]

Wei Shu, Liangzhou valisi ve Zhangye dükü unvanlarını alan Juqu önderi Mengxun’u Lushui’nin bir hu’su diye adlandırır (盧水胡沮渠蒙遜). Hou Han Shu da Dou ailesi bölümünde “Lushui’nin Qiang ve Hu’larını” Hexi sınırının atlıları arasında sayar.[55][56] Pingliang’ın karışık hu’ları ile Lushui’nin hu’ları ikisi de sınır halklarıdır. Onları bir yer adlandırır, bir soy adlandırmaz.

Aşinaların kaçıştan önce nerede durduğuna dair anlatılar ayrışır. Bir rekonstrüksiyon onları Kuzey Liang devletinin içine yerleştirir. Bu rekonstrüksiyona göre Aşinalar oradan yaklaşık 439’da Gaochang’a, yaklaşık 460’ta da güney Altay’a kaçtı.[57] İkinci rekonstrüksiyon Pingliang’ı, Xia’yı kuran Asya Hun hanedanı Helian ile bağlar.[53] Üçüncüsü kurt efsanesini, Pingliang’da Türk yarı göçebelerin bir köyünü harap eden bir Wei seferinin hatırası olarak anlar.[58] İlk iki rekonstrüksiyona göre Aşinalar beşinci yüzyılın Asya Hun hanedanları arasında durdu ve soy bakımından Asya Hunu değildi. Bu, Zhou Shu cümlesinin taşıyabileceği anlamlardan biridir. Ahmet Taşağıl Pingliang’ın “çeşitli hu”larını Asya Hunu sayar.[59] Aşinalar ile Juqu önderi Mengxun arasındaki bağa yalnızca bir söylenti der. Andığı tarihler bunu anmaz ve Göktürklerin ilk kesin yurdu olarak Altay’ın güney yamacını verir.[60] Juqu adını, Asya Hun soylularının büyükleri için kullanılan bir unvan olan Türkçe bir sözcüğün Çince yazımı sayar.[59] Zhao’nun, Xia’nın ve Kuzey Liang’ın kuzey Çin’de bir Türk kültürünü sürdürdüğünü savunur.[61] Luc Kwanten, Asya Hun kökenli olduğu varsayılan hanedanların hemen tamamen Çinlileştiğini ve artık bozkırın tarihine ait olmadığını savunur.[62] Kaçışın ve Pingliang’ın kendi maddeleri vardır.

Kurt efsanesi ve Suo ülkesi

Zhou Shu kurt efsanesini ilk cümlesinden sonra anlatır. Komşu bir devlet boyu yok eder. Yaklaşık on yaşında bir oğlan hayatta kalır. Bir dişi kurt onu besler ve Gaochang’ın kuzeyindeki bir mağarada onun oğullarını doğurur. On oğuldan biri Aşina’dır.[1] Asya Hunları yalnızca ilk cümlede durur. Hikâye hiçbir Asya Hunu anmaz.[1] Aynı bölümdeki ikinci bir anlatı Göktürkleri, Asya Hunlarının kuzeyindeki Suo devletinden (索國) türetir. Bölüm, anlatılar nasıl ayrışırsa ayrışsın Göktürklerin sonunda kurt soyundan olduğunu söyleyerek ikisini kapatır (然終狼種也).[1] Bu cümle derleyiciye aittir.

Kurt, kaynakların Asya Hunlarının yanına koyduğu başka halklar için de anlatılır. Shiji’de Zhang Qian şunu bildirir: Asya Hunları Wusun kralı Kunmo’nun babasını öldürdü. Çocuk vahşi doğaya bırakıldı. Bir kuzgun ona et getirdi ve bir kurt onu emzirdi. Şanyu bunu bir harika sayarak çocuğu içeri alıp büyüttü.[63] Wei Shu Gaoche için şunu anlatır: bir Asya Hun şanyusu iki kızını Göğe vermek üzere yüksek bir sahanlığa oturttu. Yaşlı bir kurt geldi. Küçük kız inip kurdun eşi ve Gaoche’nin anası oldu.[32] Gaoche hikâyesinde Asya Hunları kurdun eşinin ebeveynleridir. Göktürk hikâyesinde hiçbir Asya Hun ebeveyni görünmez.

Ortak motif üç biçimde kullanılmıştır. Bir çalışma Aşina efsanesini, Aşinaların Gansu’daki komşuları olan Wusun’dan türetir. Bu durumda efsane Asya Hun ülkesine değil, Gansu sınırına aittir.[64] Bir başkası motiflerin benzerliğini, Göktürklerin oluşumunda bir İran bileşeninin belirtisi olarak görür.[65] Suo anlatısını şerh eden yorumcular Suo’yu Siyenpilerin eski yurdu yapar ve Göktürklerin onlardan indiğini sonuçlandırır. Aynı pasajda bu tür soy kütüklerine hemen inanılmaması gerektiği uyarısını yaparlar.[66] Lev Gumilev, Moğolca bir dil olan Siyenpi dilini Göktürk birliğinin başlangıçtaki dili saydı. Aşina adını kurt için kullanılan Moğolca sözcükten türetti.[67] Göktürklerin üç soyu böylece tek bir bölümde ve şerhinde durur: Asya Hunlarından, Suo’dan ve Siyenpilerden. Ahmet Taşağıl Suo’yu yukarı Yenisey’e koyar. Onu ne Tabgaçlarla ne Siyenpilerle birlikte anar ve böylece ikinci soy hattını Asya Hun ülkesinin dışında bırakır.[68]

Türkçe yazın kurt hikâyesini soy savına çeker. Bahaeddin Ögel Wusunların, Gaochelerin ve Göktürklerin kurt efsanelerini Asya Hun ülkesinin içinde başlayan tek bir çizgi olarak yorumlar.[69] Kurdun Türklere ait olduğunu, Moğollara ait olmadığını savunur. Ona göre Türk ailesi baba soyu üzerine kuruludur ve dişi kurt büyük anadır.[70] Jean-Paul Roux onu Türk-Moğol dünyasının en büyük hikâyesi olarak anar ve Asya Hunları “arka planda” durur. Bugut kabartmasının Göktürklerin onu yalnızca imparatorluklarını kurduktan sonra benimsemediğini gösterdiğini savunur.[71]

Göktürk devletinin kendisi kurdu kullandı. Zhou Shu sancaklarda altın bir kurt başı bildirir. Ayrıca kurt diye açıkladığı fuli (附離) denen bir muhafız birliğinden söz eder. 584 dolayına ait Bugut taşında da altında bir adam bulunan bir kurt kabartması vardır.[1][72] Bunların hiçbiri efsaneyi Asya Hunlarına bağlamaz. Kurdun kendi maddesi vardır.

Doğu Türkistan ve Aşina adı

Sergei G. Klyashtorny, Zhou Shu efsanesini bir Türk efsanesi sayar. Efsanede dişi kurdun oğulları Doğu Türkistan’ın yerli halkıyla karışır. Çinliler bu halka hu der ve halk İran ve Toharca dilleri konuşurdu.[73] Klyashtorny’nin anlatısında Aşinalar beşinci yüzyılda Moğol Altayı’nın eteklerine taşındı. Orada Türk adını alan boy birliğinin başına geçtiler.[73] Aşina adını Hotan Sakacasının “mavi” sözcüğü olan ässeina’dan türetir. Aynı anlamı kök türkün kökünde bulur.[74] Eski Türkçe yazıtlar Aşina adını hiç yazmaz.[73]

Golden, Aşinaların yaşam biçimlerini ve demircilik becerilerini Asya Hun devletçikleriyle bir ilişki yoluyla edinip edinmediklerini sorar. Soruyu yanıtlamaz.[75] Her iki görüş de Aşinaların oluşum yerini Gansu ile Doğu Türkistan’a koyar. Hiçbiri Asya Hun konfederasyonunu onların kökeni yapmaz. Kurucuların ve soyundan gelenlerin adları, Bumin, İstemi, Mukan ve Taspar, belli bir Türkçe görünüm taşımaz. Birkaçı büyük olasılıkla İrancadır.[76]

Asya Hunlarının dili

Asya Hunları hiçbir metin bırakmadı. Araştırmacılar onların dilini Jin Shu’daki dört sözcüklük bir beyitten ve elli kadar açıklanmış terimden hareketle tartışır. Dört yanıt verilmiştir. Hâkim olan yanıt, Asya Hunlarını ya da egemen tabakalarını Türkçe konuşanlar sayar. Bu yanıtın modern savunucuları arasında René Grousset vardır. Grousset şanyunun Türkçe, kağanın Moğolca bir unvan olduğunu savundu. Annemarie von Gabain, Türk ve Moğol tarihinin Asya Hunlarının bir devamı olarak anlaşılması gerektiğini savundu. Franz Altheim ve Jean-Paul Roux (2004, dilbilimsel ve kültürel gerekçelerle) bu görüştedir. Ahmet Taşağıl ise Asya Hunlarına tarihin ilk Türk devleti der.[77] Alexander Savelyev ile Choongwon Jeong, Asya Hun nüfusunun büyük bölümünün Geç Ön Türkçe konuşmuş olmasını olası bulur. Bir Doğu İran grubu zamanla özümsenmiştir.[78] Anna Dybo, en şeffaf elli altı açıklamada iki katman buldu: erken ve neredeyse yalnızca unvanlarla süt ürünü sözcüklerine bağlı bir Doğu İran katmanı ve bütün dönemlerde ve anlam alanlarında yürüyen bir Türkçe katman.[79]

Başka yazarlar Türkçe görüşü daha az kesin biçimlerde savunur. Luc Kwanten, Asya Hunlarının dilini Altay dili sayar ve proto-Türkçe ile proto-Moğolca arasındaki seçimi karara bağlanmamış bırakır.[80] Denis Sinor, Göktürklerin dili kesin olarak bilinen ilk büyük bozkır imparatorluğu olduğunu savunur. Asya Hunları ve Rouranlar için, onun sözleriyle, herhangi bir dil atfı son derece varsayımsal kalır.[81] Leonid Kyzlasov Asya Hunlarının dilini bilinmeyen sayar. Eski kaynaklar Rouranları Asya Hunlarının ayrı bir kolu saydığı için Rouran dilini aynı aileden sayar.[82] Pulleyblank 1990’da, Çince yazımla verilen Asya Hun sözcüklerinin Türkçe ya da başka bir Altay dili olarak yorumlanamayacağını savundu.[36]

İkinci yanıt dili Yenisey dili yapar. Bu fikir Lajos Ligeti ve Edwin Pulleyblank kadar geriye gider.[83] Pulleyblank, Asya Hun dilinin Altay dili olmasını çok düşük bir olasılık buldu.[84] Okumanın en yeni biçimi Svenja Bonmann ile Simon Fries’ındır. Onlar dili Arin’in erken bir biçimi yapar ve Avrupa Hunlarına kadar genişletir.[85] Harold Bailey’in savunduğu üçüncü yanıt dili Doğu İran dili yapar. Gerhard Doerfer ile dördüncü yanıt, malzemenin hiçbir sınıflandırmaya izin vermediğini savunur.[83] Asya Hunlarının dilinin kendi maddesi vardır.

Dil Göktürkleri yalnızca tek yönde ilgilendirir. Asya Hunlarının egemen tabakası Türkçe konuştuysa, Asya Hunları Türk devletleri çizgisinde durur ve unvan ile ayindeki benzerliklerin dilbilimsel bir temeli vardır.[4] Yenisey dili ya da bir İran dili konuştuysa, benzerlikler başka bir açıklama ister. Her iki durumda da Asya Hunlarının dili tek başına Aşinaların nereden geldiğini söylemez.

Chengli Gutu Şanyu unvanı

Türkçe konuşan bir Asya Hun seçkini lehindeki argümanlardan biri, hükümdarın unvanının bir türetmesidir. Bu türetme chengli’yi Tengri ile, gutu’yu Kut ile özdeşleştirir. Şanyu’yu ise ilk ses değişimine benzeterek aslında tanyu olarak kabul eder. Böylece Teŋri Kut Tanyu biçimini, yani “Gök tarafından talihle donatılmış hükümdar” anlamını kurar.[86] Türetme bunu Göktürk teŋri teg teŋride bolmış ile yan yana koyar. Kut ile tanyunun Moğollarda görülmediğini belirtir. Asya Hun yönetici seçkinlerinin Türkçe konuştuğunu ve Türk kimliği taşıdığını sonuçlandırır.[87] Çince şanyu sözcüğünün Asya Hunlarıyla birlikte kullanımdan düştüğünü ve Göktürkler için geri geldiğini ekler. Bagatur’un batı kanadının bir komutanının Turki unvanını taşıdığını da ekler.[88] Aynı yaklaşım Han Shu’nun gutu için “oğul” açıklamasını, bir bozkır sözcüğünün Çince karşılığı diye reddeder.[89]

Aynı sözcüklere başka açıklamalar da getirilmiştir. Araştırmacılar açıklanmış ku-t’u ve ch’eng-li sözcüklerini Ket, İran ve Türk dili olarak yorumlamıştır. Ch’eng-li Türkçeden olası bir alıntı sayılmıştır. Aynı gerekçeyle Asya Hun sözcüklerinin çoğu Türkçeden hiç açıklanamaz.[90] Golden dilbilimsel veriyi en iyi hâlde belirsiz bulur. Altay halklarının Asya Hun çağında öne çıktığını ve çağın sonunda İç Asya’nın hâkim gücü olduğunu kabul eder.[90] Hükümdar boyunun adı Luandi’yi çok Altay dışı bulur.[84] Türetme veride bir bulgu olarak değil, bir çıkarım olarak taşınır. Jean-Paul Roux unvanı tengri kutu shanyu diye çevirir ve onda Kut düşüncesini bulur. Yine de Han Shu’nun gutu’yu “oğul” diye açıklamasında haklı olduğundan kuşku duyar.[91] Paul Pelliot gutu’yu bir Rouran kağanının unvanında yeniden buldu. -fa ile biten Göktürk unvanlarını Moğolca biçimli bir Rouran mirası saydı.[92]

Duman ve Bagatur adları

Çinliler ilk iki Asya Hun hükümdarının adlarını 頭曼 ve 冒頓 diye yazdı. Kimileri bunları Duman (“sis”) ve Bagatur (“kahraman”) diye geri kurar. Her ikisini de Türkçe sözcük sayar.[93] Golden, Bagatur adını bir soru işaretiyle yazar.[94] Başkaları iki adı da yeniden kurmayı reddeder. Bunlar 頭曼 ile 冒頓’ü geri kazanılamayan kişi adları sayar. Mete ve Teoman biçimleri karakterlerden türemiş değildir. Mete, 1756 tarihli Fransızca Mei-Tei yazımından ve onun 1920’lerdeki Türkçe çevirisinden gelir. Ne Mete ne Teoman kaynaklardan gelir.[95] Bagatur maddesi her biçime nasıl varıldığını anlatır.

Kurumlarda süreklilik iddiaları

Asya Hunlarını Türk sayan yazarlar, Çinlilerin verdiği benzerliklere başkalarını ekler. Bahaeddin Ögel, Göktürklerin köklerini ve hatta devlet kurma uygulamalarını Asya Hunlarından aldığını, ikisinin Türkistan’da aynı yönetime sahip olduğunu savunur.[96] Göktürklerin kendilerini büyük Asya Hun devletinin devamı saydığını, devletlerindeki çok sayıda Asya Hun unvanının gösterdiği gibi, savunur.[97] Asya Hunlarının surlu kasabalara sahip olmayı reddetmesini, Wei Lü’nün öğüdünde ve Zhizhi’nin başarısız savunmasında, Tonyukuk’un sonradan Göktürklere salık verdiği kuralla bir tutar.[98] Asya Hunlarında veraset kuralını, hatun unvanını ve Yanran ile Huyen yer adlarını, bunların Göktürk ve Uygur dönemlerindeki görünüşüyle yan yana koyar.[99] Şanyunun ölümünden sonraki adını da, Türklerin ölmüş büyük bir adamın adını anmama ve ona kong denen başka bir ad verme âdetiyle yan yana koyar.[100] Son olarak Han Shu’nun MÖ 71 donundan sonra Asya Hunlarına dair anlatımını, Göktürk yazıtlarının halkın dağılıp yok olması hakkında söylediğine yakın bulur.[101]

İbrahim Kafesoğlu, Asya Hun devletinin biçimini Çin’den değil bozkırdan aldığını savunur. Merkezî bir komuta, onluk sisteme göre düzenlenmiş bir ordu, sol ve sağ kanatlar ve yönetici erkeklerin bir toplantısı sayar.[102] Türklerin adının ardındaki halk olarak, üçüncü ve dördüncü yüzyılların önde gelen Asya Hun boyu olan Tuge’yi alır.[103] László Rásonyi aynı soruyu Tuge ve Tuoba boyu Tuku için sorar ve soruyu açık bırakır.[104] Kafesoğlu, Aşinaların Modu’nun ailesinden geldiğini çok olası bulur. Bunu Çin soy beyanına, kurt efsanesine ve Kuzey Liang’ın 439’daki düşüşünden sonra Aşinaların sağ kalanının hikâyesine dayandırır.[105] Faruk Sümer, Göktürklerin, Uygurların ve Kırgızların Asya Hunlarından türetilmesine ilişkin Çin kayıtlarını başlıca kanıtlar arasında sayar.[106] Çin metinleri Göktürkleri ve Tiele’yi Asya Hunlarından türetir. Kırgızlar için Çin geleneği başka bir ata adlandırır. Türk Atlası bunu Li Ling başlığı altında ele alır.

Sümer ayrıca Asya Hunlarının sol ve sağ kanatlarını ve yirmi dört komutanını Oğuzların iki kolu ve yirmi dört boyuyla yan yana koyar. Oğuz Han’ın Modu olduğunu kabul etmez, çünkü Oğuz destanı yaklaşık bin beş yüz yıl sonra yazılmıştır ve yirmi dört boya dair bilgi on birinci yüzyıldan öteye gitmez.[107] Zeki Velidi Togan, de Guignes ve Bichurin’in önerdiği özdeşleştirmeyi kabul eder. Harikulade oklar ve atlar, dörde ve yirmi dörde bölünme, oğul ve halef Gün Han ve babanın av sırasında öldürülmesini sayar.[108]

Karşı çıkışlar aynı malzemeyi başka türlü yorumlayan yazarlardan gelir. Anatoly Khazanov, Asya Hun düzeninin Oğuz bölümlerinin altında yattığı görüşünü tartışılabilir bulur ve İç Asya imparatorluklarının tarihinin tek bir gelişme çizgisi olmadığını savunur. Süreklilik, diye yazar, tek tek dönemlerde vardı ama çoğu kez kırıldı ve bazen geriye doğru yürüdü.[109] Asya Hunlarının siyasi düzeninin sonraki göçebe toplumlarınkine, özellikle Moğollarınkine benzediği konusunda hemfikirdir.[110] Luc Kwanten, Asya Hun devletinin Türk boylarının yüzyıllar sonra kurduğu devleti önceden gösterdiğini ve şanyunun kağanın öncülü olduğunu savunur. Bilgi eksikliği yüzünden Asya Hunlarının bozkır üzerinde kalıcı bir etkisi olup olmadığının belirlenemeyeceğini ekler.[111]

Genetik

Bir genom dil taşımaz ve iki halkın genetik çalışmaları farklı sorular sorar. Moğolistan’dan yayımlanmış üç Asya Hun genomu genetik bakımdan çeşitlidir. Biri büyük oranda doğu Avrasya kökenlidir, ikisi batı ile doğu kaynakları arasında açıkça karışıktır.[112] Yazarlar karışımı, İranla ilişkili bir bileşeni olan, büyük oranda Türkçe konuşan bir nüfusla uyumlu bulur. Yenisey hipotezini genetik kanıtla desteklenmemiş bulurlar.[113] İmparatorluğun batı sınırındaki iki mezarlıktan on sekiz kişiyi inceleyen bir çalışma, bu topluluklardaki genetik çeşitliliği imparatorluğun bütünündeki kadar büyük buldu.[114]

2023 tarihli bir çalışma, Mukan’ın kızı ve Bumin’in torunu olan İmparatoriçe Aşina’nın kalıntılarını dizileme yoluyla inceledi. Çalışma yüzde 97,7 kuzeydoğu Asya ve yüzde 2,3 batı Avrasya kökeni buldu.[115] Çalışmaya göre İmparatoriçe, genetik bakımdan Demir Çağı sonrası bozkırın Tunguzca ve Moğolca konuşan çobanlarına en yakındı. Bunların arasında Rouranlar, Siyenpiler ve Kitanlar vardır. Çalışma onun öbür eski Göktürklerden ayrıldığını da bildirir.[115] Bu bulgu Asya Hunları tartışmasında iki yöne de keser. İki taraf da onu henüz fazla işlemedi. İki çalışmanın rakamları farklı modellerden gelir. Bu rakamlar birbirine karşı bir akrabalık ölçüsü değildir.

Ulusal anlatılar

Bozkırı bugün sahiplenen her devletin Asya Hunlarının ve Göktürklerin bir sürümü vardır ve her biri bir görüştür. 1930’ların Türk Tarih Tezi ve onu izleyen popüler tarih yazımı, Asya Hunlarından itibaren her bozkır imparatorluğunu bir Türk devleti sayar.[64] İbrahim Kafesoğlu’nun ortaya koyduğu bir Türk millî tarih görüşü, Asya Hun ülkesini tek bir Türk devletleri dizisinin ilki ve sonrakilerin örneği sayar.[116] Moğol anlatısı Asya Hunlarını, Siyenpileri, Rouranları ve Göktürkleri Moğolistan’ın art arda gelen devletleri olarak sunar. Çin anlatısı Tujue’yi, çok etnikli bir Çin tarihinin kuzey azınlıklarından biri sayar. Onların Asya Hunlarından inişini de bu tarihin bir olgusu sayar. Türk kökenleri tartışması bu görüşleri ele alır. Hunlar tartışması ise Avrupa’daki Asya Hunları sorusunu ele alır.

Kanıtın sınırları

Kaynaklar üç şey verir. Birincisi, Göktürklerin Asya Hunlarının bir kolu olduğunu söyleyen 636 tarihli bir Çin beyanıdır. İkincisi, Wei’nin 439’da Juqu’yu yıktığı sırada Aşinaları Gansu sınırının karışık nüfusuna yerleştiren bir Çin anlatısıdır. Üçüncüsü, unvan, ayin, rütbe ve âdetteki bir benzerlikler bütünüdür.[3] Kaynaklar bir Göktürk soy beyanı içermez. Çin metinlerinin hiçbiri, Aşinaların geldiği Asya Hun hanedanını ya da soyunu adlandırmaz.[117] Moğolistan’daki Asya Hunları ile Bumin arasında dört yüzyıldan fazla zaman ve iki başka güç, Siyenpiler ile Rouranlar yatar. Aşinaların Rouranlar altında yaşadığı Sayan ve Altay’ın batısındaki hiçbir Asya Hun yeri MS birinci yüzyıldan sonraya tarihlenemez.

Veri, Türkçe konuşan bir Asya Hun seçkinini unvandan, hükümdarların adlarından ve konfederasyonun merkez bölgesinden bir çıkarım olarak kaydeder. Aşinaların bu seçkinle akrabalığını ise bir Çin beyanı ve bir görüş olarak kaydeder. Asya Hunları maddesi ile etnogenez tartışması aynı malzemeyi Asya Hunları tarafından ele alır. Geriye kaynakların tanıkladığı bir benzerlik, bir Çin kaynağının ileri sürdüğü bir soy ve hiçbir kaynağın doldurmadığı dört yüzyıllık bir aralık kalır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d e f g h i j k Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  3. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Yavuz 2025, p. 53
  5. ^ a b c Cosmo 2011
  6. ^ a b Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  7. ^ a b c Kül Tegin inscription
  8. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Shiji, juan 110
  9. ^ Houle 2011
  10. ^ Werner 1956, p. 47,51
  11. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Kül Tegin inscription
  12. ^ a b c Han Shu, juan 94
  13. ^ a b Golden 1992, p. 65
  14. ^ a b Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
  15. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
  16. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  17. ^ Taşağıl 1999, p. 2, 59
  18. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ Taşağıl 1999, p. 29
  20. ^ Jagchid 1989, p. 70
  21. ^ a b Hou Han Shu, juan 89
  22. ^ a b Cosmo 2011, p. 46–47
  23. ^ Thomsen 1896, p. 147
  24. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  25. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  26. ^ Erkoç 2026, p. 241
  27. ^ Konstantinov 2018
  28. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  29. ^ Shiji, juan 110; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  30. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Shiji, juan 110
  31. ^ Jagchid 1989, p. 25
  32. ^ a b Wei Shu, juan 103
  33. ^ Wei Shu, juan 103; Pulleyblank 1990, p. 25–26
  34. ^ Pulleyblank 1990, p. 23, 25–26
  35. ^ Litvinsky 1996, p. 315
  36. ^ a b c Pulleyblank 1990, p. 21
  37. ^ Pulleyblank 1962, p. 256–257
  38. ^ Roux 1994, p. 108, 200, 228–229
  39. ^ Roux 1994, p. 13
  40. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Tongdian, juan 197
  41. ^ Savelyev 2020, p. 5
  42. ^ Litvinsky 1996, p. 319–320
  43. ^ Kwanten 1979, p. 50
  44. ^ a b Litvinsky 1996, p. 323
  45. ^ Kwanten 1979, p. 18
  46. ^ Yavuz 2025, p. 55
  47. ^ Taşağıl 1995, p. 9
  48. ^ Tekin o. J., p. 9
  49. ^ Kwanten 1979, p. 29–32
  50. ^ Golden 1992, p. 121, 126
  51. ^ Lattimore 1951, p. 526, 528
  52. ^ Wei Shu, juan 4
  53. ^ a b Golden 1992, p. 120
  54. ^ 内田吟風 1935, p. 575
  55. ^ Wei Shu, juan 2
  56. ^ Hou Han Shu, juan 23
  57. ^ Golden 1992, p. 121
  58. ^ Yavuz 2025, p. 125
  59. ^ a b Taşağıl 1995, p. 12
  60. ^ Taşağıl 1995, p. 12–13
  61. ^ Taşağıl 1995, p. 13
  62. ^ Kwanten 1979, p. 14
  63. ^ Shiji, juan 123
  64. ^ a b Yavuz 2025
  65. ^ Golden 1992, p. 119
  66. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition
  67. ^ Golden 1992, p. 126–127
  68. ^ Taşağıl 1995, p. 10
  69. ^ Shiji, juan 123; Wei Shu, juan 103; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Ögel 1993, p. 13–20
  70. ^ Ögel 1995, p. 111–115, 536
  71. ^ Roux 1994, p. 157–158
  72. ^ Golden 1992, p. 151
  73. ^ a b c Klyashtorny 1994, p. 445
  74. ^ Klyashtorny 1994, p. 446–447
  75. ^ Golden 1992, p. 123
  76. ^ de la Vaissière 2005a, p. 206
  77. ^ Yavuz 2025, p. 52, 54
  78. ^ Savelyev 2020, p. 12
  79. ^ Dybo 2007, p. 114–115
  80. ^ Kwanten 1979, p. 12
  81. ^ Litvinsky 1996, p. 322
  82. ^ Litvinsky 1996, p. 317
  83. ^ a b Savelyev 2020, p. 4
  84. ^ a b Golden 1992, p. 58
  85. ^ Bonmann 2025, p. 29–30
  86. ^ Yavuz 2025, p. 49, 51
  87. ^ Yavuz 2025, p. 51–52
  88. ^ Yavuz 2025, p. 52
  89. ^ Yavuz 2025, p. 50
  90. ^ a b Golden 1992, p. 59
  91. ^ Roux 1994, p. 91, 133–134
  92. ^ Pelliot 1929, p. 228
  93. ^ Yavuz 2025, p. 52, 74
  94. ^ Golden 1992, p. 50
  95. ^ Yavuz 2025, p. 73–74
  96. ^ Ögel 2015, p. 216, 380
  97. ^ Ögel 1993, p. 288
  98. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  99. ^ Ögel 2015, p. 103, 105, 106, 372
  100. ^ Ögel 2015, p. 184, 209, 219
  101. ^ Ögel 2015, p. 122
  102. ^ Kafesoğlu 1997, p. 62–63
  103. ^ Kafesoğlu 1997, p. 60, 69
  104. ^ Rásonyi 1993, p. 20
  105. ^ Kafesoğlu 1997, p. 97–99
  106. ^ Sümer 1972, p. 2
  107. ^ Sümer 1972, p. 2–3
  108. ^ Togan 1981, p. 40, 419
  109. ^ Khazanov 1994, p. 179, 257
  110. ^ Khazanov 1994, p. 178
  111. ^ Kwanten 1979, p. 14–15
  112. ^ Savelyev 2020, p. 6
  113. ^ Savelyev 2020, p. 7, 12
  114. ^ al. 2023
  115. ^ a b al. 2023, abstract
  116. ^ Kafesoğlu 1997, p. 61, 63, 253–257
  117. ^ Kül Tegin inscription; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Anna V. Dybo (А. В. Дыбо), Лингвистические контакты ранних тюрков. Лексический фонд: пратюркский период (2007)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • S. G. Klyashtorny, The Royal Clan of the Turks and the Problem of Early Turkic-Iranian Contacts (1994)
  • Yang et al., Ancient genome of Empress Ashina (2023)
  • Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 五胡亂及び北魏に於ける匈奴 (1935)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Devletler
Xiongnu
Yerler
Noin Ula
Halklar
History of the Turkic peoples · Tiele
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Göktürks and the Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/gokturks-and-xiongnu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026