Avrupa Avarları Bizans kaynaklarında ilk olarak 558 dolaylarında görünür, o sırada elçileri Konstantinopolis’e ulaşmıştı.[1] Yönetici çekirdeğinin nereden geldiği on sekizinci yüzyıldan beri tartışılır.[2] Kağanlar ve yönetici soylular büyük olasılıkla Rouranlardan geldi, yani kağanlığını Göktürklerin 552 ile 555 arasında yıktığı halktan.[3][4][5] Bu kuram aşağıda ilk sırada gelir. Başka dört kuram Rouranlara daha küçük bir pay verir ya da hiç vermez: Theophylaktos’tan çıkan sahte Avar kuramı, Eftalit kuramı, Ogur ve Tölös kuramı ve Yueban kuramı. Avarların Avrupa’daki tarihi için bkz. Avarlar.

Kanıtlar

Çin tarihleri Rouran kağanlığını 552 ile 555 arasında bitirir (bkz. Göktürk-Rouran Savaşları).[6][7] Ne Bei Shi ne de Zhou Shu batıya bir kaçıştan söz eder. 2026 tarihli bir derleme de Çin kaynaklarında Avarlar ile Rouranlar arasındaki bağa dair açık bir bilgi bulamaz.[8] Bir göçün kanıtı Bizans tarafından gelir.[3]

568’de Göktürk elçileri Konstantinopolis’te Avarların bir kısmının hâlâ Göktürklere bağlı olduğunu, kaçanların sayısının ise yaklaşık yirmi bin olduğunu söyledi.[9] 576’da Türk Şad Avarlara “efendilerinden kaçan kölelerimiz” dedi ve onlara Uarkhonitai adını verdi.[10] Menandros’un Silzibul dediği Göktürk hükümdarının (bkz. İstemi), kaçışı öğrenince Avarların kılıçlarından kurtulamayacağını ve Eftalitlerle savaş bitince onlara saldıracağını bildirdiği aktarılır.[11] İki yazar daha Avarların kaçak olarak geldiğini söyler. Evagrius Scholasticus, Kilise Tarihi’ni yaklaşık 592’de bitirmiş olup, onların komşuları Göktürklerden kötü muamele görünce toptan kaçtığını yazar, Theodore Syncellus ise 626’da Baian’ın Avarlarının Avrupa’ya kaçak olarak geldiğini yazmıştır.[12]

Rouran kuramı

Joseph de Guignes, Theophylaktos başka türlü söylese de Baian’ın Avarlarının Rouranlardan geldiğini ileri sürdü.[2] 2026 tarihli bir derleme onu iki halkı ilk bağlayan kişi sayar.[13] Görüş genel kabul gördü, ama başından beri ona karşı eleştirel sesler de yükseldi.[2] Zaman sırası onu destekler görünüyordu, iki halkta da örgülü saçın bilinmesi de öyle.[2] Liang Shu Rouranları örgülü saçlı olarak anlatır, Konstantinopolis’teki ilk Avar elçileri de saçlarını örgülü ve kurdelelerle bağlı taşıyordu.[14][15]

Çin tarafından bakarak Uchida Ginpū, Rouranlar ile Avarların ortak soyunu en ayrıntılı biçimde savundu.[16] Theophylaktos’un, yarısı Taugast’a yarısı Mukrilere kaçan Avarlarını, Batı Wei’ye ve Mançurya’daki Wuji halkına giden Rouranlar olarak okudu ve 555’te yok edilen Rouranların onların yalnızca bir kolu olduğunu savundu.[17][18] Paul Pelliot, Çin kayıtlarındaki “Jouan-jouan ou Avar” ifadesini yazdı, bir notta ise Bizans yazarlarının Avarlarının gerçekte kim olduğunu söylemeyi reddetti.[19]

Peter B. Golden en kapsamlı yakın tarihli savı ortaya koydu. 568 ve 576 açıklamalarından yola çıkar, bunlar Avrupa Avarlarını Göktürklerden kaçak olarak gösterir.[3] Avrupa Avarlarının hükümdarı kağan unvanını taşıyordu, Eftalitler ise bu unvanı kullanmıyordu. Golden’a göre bu, unvanın artık fetih hakkıyla kendilerine ait olduğu Göktürkleri öfkelendirmiş olmalıdır.[3] Bu Avarların, 552’deki Göktürk fethinden ve 555’teki kıyımdan kaçıp 550’lerin sonunda Pontus bozkırına ulaşan bir Rouran bakiyesi ya da Rouran devletiyle bağlantılı bir çekirdek olduğu sonucuna varır.[20] Bazı Eftalit öğelerinin onlara katılmış olabileceğini dışlamaz.[20] Ona göre Avrupa kağanları Asya Avarlarının yönetici hanedanının hayatta kalanları ya da yakın akrabalarıdır.[21]

2022 tarihli bir çalışmanın yazarları, tarihsel arka plan bölümünde, en azından Avar kağanlarının ve çekirdek gruplarının Rouranlardan geldiğini ve genetik sonuçlarının bu görüşü desteklediğini belirtir.[4] Batın Durmaz aynı sonuca bir sentezle ulaşır. Ona göre Avar seçkinleri Rouran, ardıllarının çoğu Ogur, kağanlar, unvan ve kurumlar ise soylulardan gelir.[5] Aynı derlemenin listesine göre özdeşleştirmeyi savunan Türk yazarlar arasında Akdes Nimet Kurat, Bahaeddin Ögel, Özkan İzgi ve Haşim Özel vardır.[22] Ögel, Avrupa Avarlarının Rouran devletiyle ilişkisini çok olası bulur.[23]

Bu kuramın, bir Rouran bakiyesinin Orta Asya’yı nasıl geçtiğini açıklaması gerekir. Aynı derleme, Rouran kitlelerinin Cungarya’dan, Tarbagatay’daki Tölös boylarının ve Eftalitlerin topraklarından geçerek Uralları nasıl bulduğunu sorar.[24] Ayrıca Rouranların çöküşü ile Avar adının Bizans kaynaklarında görünmesi arasındaki aralığı da bir sorun sayar.[25]

Theophylaktos ve sahte Avarlar

Theophylaktos iki Avar topluluğunu birbirinden ayırır. Göktürklerin yendiği Avarlar kısmen Taugast’a, kısmen Mukrilere kaçtı. Tuna’daki halk ise Var ve Chunni idi, Avar adını saygınlığı için alan Ogurlar.[26] Göktürkler Avrupa Avarlarına Varchonites dedi.[27]

Michael Whitby, ayrımı bir zaman hatasına bağlar, çünkü Theophylaktos Göktürk zaferlerini Maurice dönemine yerleştirmişti. Ona göre Theophylaktos’un Avarların kökenine dair tahminleri tarihsel olarak değersizdir.[28] Golden aynı görüştedir ve sahte Avarları çözümlemenin dışına çıkarır.[21] Golden’ın aktardığına göre Károly Czeglédy ad değişikliğini klasik yazarların eski bir kalıbı saymış ve tarihsel gerçeklikle bağı olmadığını söylemiştir.[21] Avrupa Avarlarının Avar ve Uar-Hun adlarına tam hakkı olduğunu savunmuştur, çünkü onlar da Rouranlar da Uar-Hun kökenliydi.[21]

Walter Pohl şöyle karşılık verir: Göktürklerin Avrupa Avarlarının gerçek Avar olmadığı iddiası, Menandros’un gösterdiği gibi, onların resmî diplomatik tutumuydu ve Theophylaktos’u baştan atmak yanlış bir başlangıç olur.[2] Sahte Avar çizgisini etnik değil siyasi olarak yorumlar. Buna göre Avrupa Avarları, Avar adını bir kararla alan karma bir gruptu ve Varchonites adı bu karışımı gösterir.[29] Rouranların kendilerine Avar demiş olması çok olasıdır, ama adın tek sahibi onlar değildi.[27] 552 ile 555 arasında yok edilen Rouran çekirdeğinin göçü taşıyabileceğinden kuşku duyar.[30] Yine de yönetici hanedanın hayatta kalanlarının kağan unvanını yeni Avarlar için meşrulaştırdığını kabul eder ve Baian’ın bu hanedandan geldiğini öne sürebilmesini olası görür.[31]

Durmaz, Theophylaktos’un iki adını Avarların iki parçasına yorar. Var Rouran kökenlileri, Chunni ise Eftalit kalıntılarını gösterir, bunlara batıya giden yolda Ogurlar eklenmiştir. Bunun açık bir yazılı kaynağa dayanmadığını kendisi de kabul eder.[32]

Eftalit kuramı

İkinci kuram, Uar ve Hun adlarının yan yana durduğu Eftalit ülkesine bakar. Josef Marquart ve René Grousset’den sonra Károly Czeglédy, Bizanslıların Uarkhonitai dediği Macaristan Avarlarının Eftalitlerin Uar-Hun grubu olduğunu daha ileri götürerek savundu.[33] Hans Wilhelm Haussig, Avarları Çin kaynaklarındaki Hua halkının arasına, Eftalitlerin yanına yerleştirdi ve onların Bizanslılarla temas kurduklarında yüz yıldır Kafkasya yakınında yaşadığını savundu.[34]

Eftalit bağının kanıtı, Uar ve Var adlarının Eftalit ülkesinde görülmesidir. Golden, Hua, Uar ve Var’ın önce Rouranlara tabi olduğunu ve Tongdian’ın Eftalitlerin Rouranlardan farklı bir dil konuştuğunu söylediğini belirtir.[35] Kağan unvanı yüzünden Avrupa Avarlarını Eftalit saymaz, yalnızca bazı Eftalit öğelerinin onlara katıldığını kabul eder.[3] Pohl zaman bakımından bir itiraz getirir. İlk Avar elçileri, Göktürklerin Eftalitlere karşı savaşı bitmeden, 558 dolaylarında Konstantinopolis’e ulaştı, bu yüzden Eftalitlerin çöküşü Avarları harekete geçirmiş olamaz.[1][36]

Durmaz iki kuramı birleştirir. Avar göçü ile Eftalitlerin Göktürklerle yaptığı ilk savaşın birbirine yakın düştüğünü ve Avarların boyun eğmek istemeyen Eftalit kalıntılarını aralarına aldığını savunur. Polonya’da ve Macaristan’da bulunan Kidarit türü sikkeleri bunun izi sayar.[37] Avar tarihi üzerine bir derleme, Tuna Avarlarının atalarının Rouranlar mı yoksa Eftalit ülkesinden bir halk mı olduğunu açık bırakır ve ikisinin bir bileşiminin olanı karşılayabileceğini kabul eder.[38]

Ogur ve Tölös kuramları

Üçüncü kuram Avarları Ogurlardan türetir. Josef Marquart ile C. A. Macartney onları Altay’ın Ogurlarına bağladı.[34] Pohl, Priscus’un Avarları ve Ogurları birbirine komşu ve düşman olarak andığını söyleyerek itiraz eder.[34] Sovyet bilginler Mikhail Artamonov ile Lev Gumilev, Avarların asıl kitlesini Göktürklerin kovduğu Altay Ogur boylarında gördü ve onların adının Var ile Hun olduğunu söyledi.[39] Czeglédy ise Ogurları Avarlardan ayırdı ve onları Çin kaynaklarındaki Tielelerle özdeşleştirdi.[34]

İbrahim Kafesoğlu Ogur kuramını Türkçedeki en tam biçimiyle verir. Priscus’un beşinci yüzyılda andığı Avarların ve Zacharias Rhetor’un Abarlarının 555’te yok edilen Rouranlar olamayacağını savunur.[40] Theophylaktos’un sahte Avarlarını Warkhon’larla, yani Var ve Hun’larla özdeşleştirir. Bunlar Batı Türkistan ile Kuzey Kafkasya arasında, Don ve Volga dolaylarında Ogur boylarının yanında yaşıyordu ve Menandros onlara Avar der.[41] Bunlar bir zamanlar Rouranlara bağlı olmuş, Eftalit devletinin kuruluşuna katılmış, sonra Hazar ile Aral’ın kuzeyindeki topraklara gelmiş bir Türk boyları birliğiydi.[42] Orada karşılaştıkları Ogur boylarıyla ve bazı Moğol ile Alan öğeleriyle birlikte, Avar kağanlığının kurucularının ve yönetici sınıfının çıktığı Türk kitlelerini oluşturdular.[42] 2026 tarihli derleme onun anlatımını üçüncü kurama, Ogur ve Tölös kuramına sayar.[43] Ögel, sahte Avarları Volga’da yaşayan Türkler ya da onların akrabası boylar sayar.[44]

Yueban ve diğer kuramlar

Yu Taishan, 1980’lerde yazdığı ve Batı’da pek fark edilmeyen bir çalışmada Rouranlar ile Avarların özdeşleştirilmesini eleştirdi. Rouran bakiyelerinin, Göktürklerin ve öteki eski düşmanların yolu kestiği batıya güçlükle kaçabileceğini savundu ve Avarları Yueban ile özdeşleştirdi.[45] Ona göre Yueban, Avar ya da Apar adının başka bir çevriyazısıdır. Yueban Rouranların batısında yaşıyordu, yaklaşık 450’de onlarca yenildi ve bir kısmı batıya göç etti, Priscus da onları orada kaydetti.[34] Pohl, bunun Göktürklerin yüz yıl sonra Avarların kaçışına neden bu kadar öfkelendiğini açıklamadığını söyler.[34]

Haussig ayrıca Avar adının Soğdlarda göçebe halklar gibi yabancıları gösteren bir ad olduğunu, bu yüzden etnik bir anlamı bulunmadığını öne sürdü. Pohl, bunun Göktürk kağanlarının Soğd elçilerinin Avrupa Avarlarının gerçek Avar olmadığını neden bu kadar güçle savunduğunu açıklayamayacağını söyler.[34] Başka kuramlar Avarlara Fin-Ugor ve Macar öğeleri ekler. Gyula László onların bir kısmını Kama ve Ak İdil bölgesinden türetti, Dezső Csallány ile Gyula Györffy ise aralarında Fin-Ugor ve Macar öğelerinin bulunabileceğini kabul etti.[46] Arnulf Kollautz bir Türk ve Moğol karışımı gördü.[42] Pohl tek bir özdeşleştirmeyi kabul etmez. Ona göre ne Rouranlar, Tieleler ve Yuebanlar ne de Eftalitler ya da Ogurlar, 558’de Kafkasya yakınında konaklayan Avarlarla basitçe bir tutulabilir, Avrupa Avarlarını Orta Asya’dan tek bir halkla eşitlemek de yaygın bir yanlış anlamadır.[34]

Ad, unvan ve dil

Avar adı göçten eskidir. Priscus, Sabirleri harekete geçiren baskının sahibi olarak 463 dolaylarında Avarları anar, 568 dolaylarından bir Süryanice derleme ise Hazar Kapıları’nın ötesinde Abarları sayar.[47] Golden, Priscus’un Avarlarını Rouranlarla özdeşleştirir.[48] Kafesoğlu aynı kayıtlardan ters sonuç çıkarır, çünkü bu kayıtlar Rouranların sonundan öncedir.[40] Golden, Rouran adının Çince bir ad olduğunu ve halkın kendine Abar dediğini savunur.[49] Pohl, Rouranların kendilerine Avar demiş olmasını çok olası bulur, ama ad yalnızca onlara ait değildir.[27] Dil bilinmediği sürece adın kökenbilimleri tahminden öteye geçmez.[50] Moğolca abarga “solucan, yılan” sözü Ruanruan adının Çince aşağılayıcı biçimine bağlanmış, Türkçe avar “asi, söz dinlemez” sözü de önerilmiştir.[51]

Kağan unvanı soruyla doğrudan ilgilidir. Shelun onu yaklaşık 400’de aldı, Rouranlar onu Siyenpilerden almıştı ve Avarların hükümdarları onu Avrupa’da taşıdı.[52][53][54][55] Pelliot, 1915’te Göktürklerin unvanı Avar dediği Rouranlardan devraldığını savundu.[19] Sözcüğün kökeni için bkz. Han unvanının kökeni ve Han (Kağan). Kafesoğlu, Avarların tudun, yugurus, tarkhan ve boyar makamlarını Türkçe makamlar arasında sayar.[42] İlk kağanın adı Bayan, tartışmanın nasıl yürüdüğünü gösterir. Pelliot onu adın Moğolca biçimi sayar, Kafesoğlu ise bay “zengin” sözünden gelen Türkçe bir sözcük.[56][42] Dil verilerini inceleyen bir derleme, adın hem Bulgar Türkçesi hem Moğolca konuşanlarda kullanıldığını ve Moğolcada Türkçe kökenli olduğunu, tersinin doğru olmadığını bulur.[57]

Rouran kuramına karşı başlıca itiraz dilbilimseldir.[57] Rouranlar Moğolca, Avarlar ise bir Bulgar Türkçesi çeşidi konuştuysa, süreklilik yolda bir yerde bir dil değişimini gerektirir ve Avrupa Avarlarının dilinde Moğolca bir alt tabaka gösterilememiştir.[57] Golden, Avrupa Avarlarının dilinin az bilindiğini ve göçlerde dil değişimlerinin olabileceğini belirtir. Rouran dilinin yalnızca kişi adlarında ve unvanlarda yaşadığını, bazı yeni araştırmaların onu Altay dışı saydığını da ekler.[58] İki öneri dil değişimini gereksiz kılar. Juha Janhunen, Rouranların Ogurca bir Türkçe konuştuğunu, András Róna-Tas ise Yujiulü adının Ugur sözünü karşıladığını öne sürer.[59] Golden ikinci öneriyi dilbilimsel olarak çekici bulur, ama var olandan fazla tarihsel kanıta ihtiyaç duyduğunu söyler.[60]

Arkeoloji ve genetik

Arkeoloji açık bir yanıt vermez. Erken Avar kayıtlarında türdeş bir kültür yoktur: doğu bozkırı kökenli öğeler, Kafkasya’da, güney Rusya bozkırlarında ve Batı Asya’da benzerleri olan öteki öğelerin ve yerel Avrupa geleneklerinin yanında durur.[57] Asya tarafında, Moğol arkeologların Rouranlara bağladığı birkaç buluntu tipolojik olarak Avar eski eserlerine benzer, ama bütünlüklü bir Rouran geleneği belirlenmemiştir.[61] Kafesoğlu, Avar dönemi iskeletlerinin ağırlıkla Moğoloid olduğu savını reddeder. Cermen, Slav, İranlı ve Fin-Ugor tiplerini ve Türk tipinin dikkate değer payını gösteren buluntulara başvurur.[62]

Genetik çalışmalar verilerinden okuduklarında ayrışır. 2020 tarihli bir genetik veri derlemesi bu verileri soru karşısında yansız bulmuş, yalnızca Avrupa Avarlarının en azından bir kısmının Doğu Asya kökenli olduğunu göstermiştir.[57] Önce anne ve baba soyları üzerine çalışmalar geldi. 2026 tarihli derlemeye göre Veronika Csáky ve arkadaşları, 2018 tarihli bir ön baskıda tek bir mezarlıktan 25 bireyin yüzde 64’ünde, 2020 tarihli bir çalışmada ise sekizinci yüzyıla ait Avar örneklerinin yüzde 69,5’inde Doğu Avrasya kökenli mitokondriyal soylar buldu.[63] Endre Neparáczki ve arkadaşları on Doğu Asya Y-kromozomu soyu buldu, dokuzu N-M178 ya da dallarındandı. Derlemeye göre bu soyun Buryatlarda görülmesinden Avarların Moğolca konuştuğu sonucunu çıkardılar.[64] Durmaz, N-M178’in Asya Hunlarında, Göktürklerde ve Tuvalılarda da görüldüğünü belirterek itiraz eder, aynı derleme soyun Moğolca konuşanlarda da bulunduğunu not eder.[64] Bir haplogrup, taşıyıcılarının diliyle ilgili hiçbir şey söylemez.

2021 ve sonrasındaki çalışmalar benzer soylardan farklı sonuçlar çıkardı. Aynı derleme, Christine Keyser ve arkadaşlarının Asya Hunlarının Q1a ve N1a soylarını Avarlarda, Hunlarda ve Macarlarda da bulduğunu ve bu halkları Asya Hunlarına bağladığını, Zoltán Maróti ve arkadaşlarının ile Lehti Saag ve Robert Staniuk’un ise C2b kladındaki Y-kromozomu soylarından Rouran kökeni türettiğini aktarır. Ke Wang ve arkadaşlarının Avar örneklerinin çoğunu tek Rouran örneğinin C2b kladında bulduğu söylenir.[65]

Guido Alberto Gnecchi-Ruscone ve arkadaşlarının 2022 tarihli genom çapındaki çalışması Rouran kuramıyla en doğrudan ilgili olandır. Yedinci yüzyılın en zengin Avar mezarlarından alınan genom çapında veriler, Moğol bozkırının daha eski nüfuslarına, özellikle Rouran dönemi genomuna uyan bir kuzeydoğu Asya soyu gösterir.[66] Erken ve orta dönem seçkinlerinden birçok birey bu genoma tek bir soy kaynağı olarak uyar, ancak genomun kapsamı düşük olduğundan modellerin istatistik gücü azdır.[67] Aynı seçkinler Asya Hunları ve özellikle Siyenpi dönemi bireyleriyle de eşleşir.[68] Yazarlar sonucu, en azından kağanların ve çekirdek grubun Rouranlardan geldiği görüşünün desteği sayar.[4] Durmaz, verilerin bütününü bir karışım olarak yorumlar: N, R ve Q soyları Asya Hunlarıyla, Hunlarla ve sonraki Türkçe konuşan halklarla sürekliliği, C2b soyları ise bir Rouran payını gösterir.[69]

Orhon yazıtlarındaki Apar

Kül Tegin yazıtı, ilk Göktürk kağanlarının cenazesindeki yas tutanlar arasında Apar’ı sayar. Geleneksel görüş bu adı Avrupa Avarlarına bağlar.[70] Sergei G. Klyashtorny onu sahte Avarlarla ilişkilendirdi.[70] Erhan Aydın par okur ve bunu İran sayar, Uchida ise adı daha önce Farslar olarak almıştı.[70][71] Golden, yas tutanlar listesi doğudan batıya gittiği için Aydın’ın önerisini makul bulur, devletlerini yok etmiş hükümdarların cenazesine Avarların yas tutanlar göndermesini de kendisi pek olası görmez.[70]

Çözülmemiş noktalar

Yazılı kanıtlar Rouran kuramına üç noktada uyar: Göktürklerin Avarlar üzerindeki kaçak tebaa iddiası, kağan unvanı ve ilk Avar elçilerinin tarihi.[3][1][72] Seçkin mezarlarından gelen genetik veriler, kapsamı düşük tek bir genomun sınırları içinde, aynı yönü gösterir.[67] Rouran payının Avarlar içindeki büyüklüğü, Rouranların dili ve Eftalit ile Ogur gruplarının yeri hâlâ açıktır.[31][57] Kuramlar birbirini dışlamaz. Kağanlardan ve soylulardan oluşan bir Rouran çekirdeği ile Ogur ve başka grupların oluşturduğu bir ardıl kitle, Rouran, Ogur ve sahte Avar kuramlarının buluştuğu bir biçimdir.

Notlar

  1. ^ a b c Pohl 2018, p. 20, 42
  2. ^ a b c d e Pohl 2018, p. 41
  3. ^ a b c d e f Golden 2013, p. 62–63
  4. ^ a b c al. 2022, e6
  5. ^ a b Durmaz 2026, p. 59
  6. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  7. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  8. ^ Durmaz 2026, p. 31
  9. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1, p. 117
  10. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1, p. 175
  11. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.2, p. 47
  12. ^ Pohl 2018, p. 37
  13. ^ Durmaz 2026, p. 33
  14. ^ Liang Shu, juan 54
  15. ^ Pohl 2018, p. 20
  16. ^ 内田吟風 1962, p. 76,86
  17. ^ 内田吟風 1962, p. 78
  18. ^ 内田吟風 1962, p. 82-85
  19. ^ a b Pelliot 1915, p. 688–689
  20. ^ a b Golden 2013, p. 63
  21. ^ a b c d Golden 2013, p. 65
  22. ^ Durmaz 2026, p. 33–34
  23. ^ Ögel 1984, p. 128
  24. ^ Durmaz 2026, p. 37
  25. ^ Durmaz 2026, p. 37, 44
  26. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–190
  27. ^ a b c Pohl 2018, p. 45
  28. ^ Whitby 1988, p. 315, 317
  29. ^ Pohl 2018, p. 45–46
  30. ^ Pohl 2018, p. 36, 46
  31. ^ a b Pohl 2018, p. 46
  32. ^ Durmaz 2026, p. 37–38
  33. ^ Rásonyi 1993, p. 73
  34. ^ a b c d e f g h Pohl 2018, p. 42
  35. ^ Golden 2013, p. 60
  36. ^ Whitby 1986, p. 188–189
  37. ^ Durmaz 2026, p. 38
  38. ^ Sinor 1990, p. 207
  39. ^ Rásonyi 1993, p. 79
  40. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 161
  41. ^ Kafesoğlu 1997, p. 161–162
  42. ^ a b c d e Kafesoğlu 1997, p. 162
  43. ^ Durmaz 2026, p. 35
  44. ^ Ögel 1984, p. 116
  45. ^ Pohl 2018, p. 41–42
  46. ^ Rásonyi 1993, p. 78–79
  47. ^ Golden 2013, p. 49–50, 59
  48. ^ Golden 2013, p. 49–50
  49. ^ Golden 2013, p. 66
  50. ^ Golden 2013, p. 59
  51. ^ Pohl 2018, p. 40–41
  52. ^ Wei Shu, juan 103
  53. ^ Golden 2013, p. 54
  54. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 189
  55. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.1, p. 219
  56. ^ Pelliot 1915, p. 689
  57. ^ a b c d e f Savelyev 2020
  58. ^ Golden 2013, p. 51–52
  59. ^ Golden 2013, p. 52, 55
  60. ^ Golden 2013, p. 55
  61. ^ Kradin 2005, p. 150
  62. ^ Kafesoğlu 1997, p. 163
  63. ^ Durmaz 2026, p. 41, 42
  64. ^ a b Durmaz 2026, p. 42
  65. ^ Durmaz 2026, p. 43
  66. ^ al. 2022, p. 1, 7
  67. ^ a b al. 2022, p. 5
  68. ^ al. 2022, p. 7
  69. ^ Durmaz 2026, p. 44
  70. ^ a b c d Golden 2013, p. 61
  71. ^ 内田吟風 1962, p. 87
  72. ^ Durmaz 2026, p. 58

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
  • Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567–822 (2018)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 柔然アヴァール同族論に關する諸問題 (1962)
  • Paul Pelliot, L'origine de T'ou-kiue, nom chinois des Turcs (1915)
  • Batın Durmaz, Bozkırın Muamması: Avarların Köken Paradigması ve Yeni Bir Sentez Denemesi (2026)
  • Batın Durmaz, Avar Etnogenezinin Oluşumunda Akhunların Etkisine Arkeogenetik Üzerinden Bir Bakış (2026)
  • Nikolay N. Kradin, From Tribal Confederation to Empire: The Evolution of the Rouran Society (2005)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Halklar
Avars
Kurumlar ve Unvanlar
Khan (Khagan)
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The origin of the Avars.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/avar-origin-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026