Asya Hunları günümüze ulaşan hiçbir şey yazmadı. Dilleri hakkında söylenebilecekler iki malzeme grubuna dayanır. İkisi de Çincedir. Birincisi, yedinci yüzyıl vakayinamesinde korunmuş dört sözcüklük bir beyittir. İkincisi, Han tarihlerinde açıklanmış elli kadar terimdir: unvanlar, birkaç nesne ve çok sayıda kişi adı.[1] Bu malzemeden bir buçuk yüzyıllık araştırma birkaç sonuç çıkardı: dili Türkçeye, Doğu İran diline ya da Yenisey diline bağlayan görüşler ve dilin hiç sınıflandırılamayacağı hükmü. Soru burada iki nedenle önemlidir. Zhou Shu Aşinaları Asya Hunlarından türetir. Asya Hun hükümdarının unvanı da, Türkçe metinlerin altı yüzyıl sonra kullandığı iki sözcük içerir.

Jie beyiti

Bu dile atfedilen tek bağlantılı metin, Jin Shu’dadır. Jin Shu, yedinci yüzyılın ortasında yazılmış bir Jin hanedanı tarihidir. Beyit, 307 ile 311 arasındaki yılları Jie’nin ülkesinde anlatan bir pasajda verilir. Vakayiname Jie’yi Asya Hunlarının bir kolu sayar. Beyit Çin karakterleriyle yazılmıştır ve dört sözcüktür. Vakayiname bir Çince çeviri de sunar.[1] Bunun bir yoruma dönüşmesinin önünde iki engel durur. Birincisi, metin hiçbir şeyi kısıtlayamayacak kadar kısadır. İkincisi, karakterlerin ardındaki seslerin kurtarılması bir Eski Çince ses bilgisi rekonstrüksiyonu gerektirir. Bu rekonstrüksiyonun birbiriyle yarışan birkaç sürümü kullanılmaktadır.[1]

Bir düzineden fazla yorum vardır. Çoğu dili Türkçenin erken bir biçimi sayar.[1] Sık anılan yorumların en eskisi Gustaf John Ramstedt’indir. Ramstedt, Kurakichi Shiratori’ye dayanır ve Louis Bazin ile Annemarie von Gabain onu izlemiştir. Alexander Shervashidze, hem Eski Çincenin hem Ön Türkçenin daha yeni rekonstrüksiyonlarını kullanarak soruyu ilerletti. Anna Dybo onun yorumunu işledi ve beyitin dilini Geç Ön Türkçe ile özdeşleştirdi.[1] Talat Tekin de beyiti Türkçe olarak yorumlar: “orduya karşı çık, Bukuk’u yakala”. İlk fiilindeki l’yi, sonraki Türkçede š olan yerde, bir l dilinin işareti sayar.[2] Andrew Shimunek ve arkadaşları bir başka Türkçe yorum sunar. Bu yorum tarihsel gerekçelerle Jie’nin hiç Asya Hunu olmadığını savunur. Okumanın Türkçenin tarihsel ses bilgisi hakkında bilinenlerle zor bağdaştığı düşünülür.[1]

Açıklanmış sözcükler ve iki katman

Edwin Pulleyblank, Çin kaynaklarının açıkladığı tek tek sözcükleri derledi. Bir kısmını Yenisey sözcükleriyle bağladı. Derlemenin büyük bölümü kişi adlarından oluşur ve kişi adları hemen her yoruma açıktır. Bu yüzden tartışma birkaç düzine terim etrafında döner.[1] Pulleyblank’in Yenisey etimolojilerinden bazıları baştan inandırıcı bulunmaz. Daha makul olanlar ortak bir kültürel söz varlığına aittir. Bu söz varlığı hem Yeniseycede hem Asya Hun dilinde yabancı kökenlidir. Dolayısıyla bu etimolojiler soyun değil, temasın kanıtıdır.[1]

Pulleyblank’in 1962’deki kendi savı yalnızca sözcüklere değil, seslere de dayanır. Han çevriyazıları soluklu patlayıcı ünsüz göstermez. Ortak Moğolcanın güçlü soluklu patlayıcılara sahip olduğu düşünülür, Türkçenin ise sahip olmadığı. Bu ölçüde sesleri Moğolcadan çok Türkçeye yakın buldu.[3] Yine de dilin bilinen hiçbir Türkçe ya da Moğolca biçime yakından benzemediğine ve hiç Altay dili olmasının pek olası olmadığına hükmetti.[3] Çin-Tibet dillerini dışladı ve Hint-Avrupa ile bir soy bağına dair işaret bulmadı.[3] Geriye Yenisey dilleri kaldı. Karşılaştırmalarından biri Hu’nun “çizme” sözcüğü sak-dak idi. Ligeti bunu Ket sagdi ile zaten yan yana koymuştu.[4] Harold Bailey aynı sözcük için bir İran kökeni önerdi. Pulleyblank bunu bir notta verdi ve dışlamadı.[5] Bir başkası yeniden kurulan Asya Hun “oğul” sözcüğünü Yenisey “oğul” sözcükleriyle yan yana koydu.[6]

Anna Dybo en şeffaf elli altı etimolojiyi inceledi ve iki katman buldu. Katmanlar anlamla olduğu kadar tarihle de ayrışır. Doğu İran sözcükleri daha erken kaynaklarda, çoğunlukla Batı Han kaynaklarında görünür. Bunlar hemen tümüyle unvanlar ile süt ürünü terimleridir, yanlarında tarak sözcüğü de vardır. Türkçe sözcükler erken ve geç kaynaklarda aynı biçimde görünür ve her anlam alanına yayılır.[1][7] Dybo’nun kendi özetine göre Han döneminin genel adları arasında Türkçe sözcükler şimdiden ağır basar. Kesin İran kökenli tek genel adlar süt ürünlerinin adları ve taraktır.[8] Unvanlar ve kişi adları öbür yöne eğilir. Bazı İran unvanları, Çinlilerin yazıya geçirmesinden önce Türkçe konuşulan bir ortamdan geçmiş görünür. Bir örnek, kraliçe için kullanılan ve İranca hva-tuń biçimine dayanan γāt-tə̄j sözcüğüdür.[7] Dybo, İran unvanlarını, Asya Hunlarının Yuezhilere tabi olduğu dönemden kalma olası bir miras sayar. Mete Han gençliğinde bu Yuezhiler arasında rehin tutulmuştu.[9] Sonraki çeviriyazılarda kesin İran kökenli hiçbir sözcük bulmadı. Sonucu geçici olarak sunar ve dilin öteki hipotezlerinin yanına konmasını ister.[8] Bu dağılım tarihsel bir iddia içerir. Asya Hun paketinin önemli parçaları, yani süt çobanlığı ve devlet örgütünün bazı öğeleri, Doğu İranca konuşurlarla birlikte geldi. Zamanla konfederasyonun Türkçe konuşan çoğunluğu bu konuşurları içinde eritti.[1][10] Tek tük Toharca ve Moğolca biçimler de bulunabilir. Bunlar malzemenin en az güvenilir kısmıdır.[1]

Hükümdarın unvanı bu tabloya aittir. Han Shu onu Chengli Gutu Şanyu diye verir ve “Göğün oğlu” diye açıklar.[11] Chengli uzun zamandır, pek az itirazla, Türk ve Moğol dünyasının gök tanrısı tengri ile özdeşleştirilir. Sözcük açıkça Çince olanı değildir. Gökten gelen egemenlik fikrini ödünç alan kişi, gök sözcüğünü de onunla birlikte ödünç almamıştır.[12] Çincede “oğul” diye karşılanan Gutu, bugüne kadar genel bir memnuniyetle etimolojik olarak çözülmemiştir. Bazı araştırmacılar onu Kut sayar. Pulleyblank Şanyu’yu sonraki bir Altay dārγā ile karşılaştırmıştır. Bu da yine Çince söz varlığından uzağa işaret eder.[12]

Unvanın Türkçe yorumları daha da ileri gider. F. W. K. Müller chengli gutu’yu Eski Türkçe täŋri qut olarak, yani “kutsal ululuk” olarak okudu.[13] Owen Lattimore gutu’yu qut ile özdeşleştirmede ona uydu.[14] Jean-Paul Roux, Tengri’nin verdiği hükmetme gücü olan Türk kut düşüncesini daha bu unvanda görür. Yine de Han Shu’nun gutu’yu “oğul” diye açıklamakta haklı olduğundan kuşku duyar.[15] Pulleyblank, sözcüğün Han dönemi biçimi yeniden kurulduğunda Müller’in yorumunun daha az inandırıcı olduğuna hükmetti. Sözcüğün Han biçimini, ikinci hecesinde yabancı bir l bulunan *kwala gibi bir şey olarak okudu.[16] Kurakichi Shiratori da Müller’in yorumunu reddetti. Gutu’yu bir Tunguz sözcüğü, hutta “oğul” saydı.[13] Pulleyblank buna da kuşku duydu, çünkü Han biçimi yeniden kurulunca ses benzerliği belirsizleşir.[16]

Şanyu unvanı ile Asya Hunlarının tören kılıcı sözcüğüne ilişkin iki Türkçe karşılaştırma daha vardır. Gerard Clauson şanyu unvanının Türkçe yabgu olduğunu önerdi.[17] Togan aynı eşitlemeyi yaptı, Esin ise unvanın tamamını “Tengri Kut Yabgu” diye Türkçe bir öbek olarak yorumlar.[18] Pulleyblank eşitlemeyi reddetti. Han biçimi yabgu için zayıf bir ses karşılığıdır. Han Çinlilerinin yabgu için kendilerine ait iyi bir çevriyazıları da vardı: Wusun ve Yuezhi görevlileri için kullandıkları xihou.[17] Bahaeddin Ögel, yabgu unvanının Asya Hunları arasında zaten birinci derece bir makam olduğunu, sonradan Göktürklerde de öyle olduğunu savunur. Kuşan hükümdarlarının onu Asya Hunlarından aldığını savunur.[19] Tören kılıcı sözcüğü, Çince jinglu, Türkçe kıŋrak “büyük bıçak” ile yan yana konmuş ve kayıtlı en eski Türkçe sözcük diye anılmıştır.[20] Pulleyblank anlam ve ses bakımından eşleşmeyi çarpıcı buldu. Türkçe sözcüğün muhtemelen “kılıç” için İran sözcükleriyle de bağlantısı olduğuna işaret etti.[21]

Genetik kanıt

Nüfus genetiği soruyu ancak dolaylı olarak ilgilendirir, çünkü bir genom dil taşımaz. Moğolistan’dan üç Asya Hun genomu yayımlanmıştır. Bunlar genetik bakımdan çeşitlidir. Biri büyük oranda doğu Avrasya kökenlidir. Öbür ikisi batı ve doğu kaynakları arasında açıkça karışıktır. Genetikçilerin modellemesine göre bunlar, İranlı, Kafkasyalı ve Turan nüfuslarla ilişkili bir kökenin yaklaşık yüzde on sekizini taşır.[1] Bu rakam, sözcük dağarındaki Doğu İran katmanının yanında durur. Onu kanıtlamaz.

Genetiğin karşı çıktığı hipotez Yenisey hipotezidir. Bugünkü Ketler güney Sibirya’nın tarihsel Yenisey dili konuşurlarını temsil ediyorsa, belirleyici olgu olumsuz bir olgudur. Ketlerde, Demir Çağı bozkır nüfuslarını ve Asya Hunlarını belirleyen, İran ile ilişkili köken tam da yoktur. Bunun yerine Samoyed dili konuşan komşularına güçlü bir yakınlık gösterirler.[1] Dilbilim ve genetik burada ayrı yollardan aynı sonuca varır. Argümanın alabileceği en güçlü biçim budur.

Eski Arin hipotezi

Svenja Bonmann ve Simon Fries, Asya Hunlarının Arin’in erken bir biçimini konuştuğunu savunur. Arin, Yenisey dillerinden biridir. On sekizinci ile yirminci yüzyıllar arasında kaydedilmiştir ve bugün ölüdür. İki yazar Avrupa Hunlarının da aynı dili konuştuğunu savunur.[22] Davayı her biri farklı bir kanıt türüne dayanan dört adımda kurarlar.[23]

Birinci adım, Türkçeye ve Moğolcaya geçmiş sözcük dağarıdır. Yirmi dokuz Türkçe, on bir Moğolca ve on iki Yenisey çeşidinin karşılaştırılması beş sözcük verir: göl, yağmur, kertenkele ya da kurbağa, gümüş ve huş. Bu sözcükler Türkçe ya da Moğolca köklerden açıklanamaz. Yenisey dillerinin devralınmış söz varlığına aittir. Sözcük başında, Arin’de bulunan ve öbür Yenisey dillerinde bulunmayan k- sesini gösterirler.[24] Önceki çalışmalar Yenisey’i esas olarak Türkçe ve Moğolca alıntıların alıcısı sayardı. Burada bu beş sözcük için yön tersine çevrilmiştir. Sözcükler iki ailenin her ana kolunda görülür ve kız dillerin ses değişimlerine katılır. Bu nedenle Ön Türkçe ve Ön Moğolca aşamasında girmiştir.[25] İki sonuç çıkar. Birincisi, bu aşamalar yaklaşık olarak Asya Hun imparatorluğunun zamanından daha eski değildir. İkincisi, Eski Arin İç Asya’nın saygın bir diliydi.[26]

İkinci adım, Jie beyiti ile açıklanmış sözcüklerdir. Beyit iki Yenisey fiil öbeği olarak yorumlanır. Bu yoruma göre beyit Arin’e, komşu Pumpokol’dan daha iyi uyar. “Ordu” diye yorumlanan hece Arin’deki ordu sözcüğüne benzer, oysa öbür dillerdeki akraba sözcükler “savaş” demektir. -taŋ fiil eki yalnızca Arin’de üçüncü çoğul kişi olarak tanıklıdır.[27] Açıklanmış sözcüklerden, hükümdar unvanının ikinci öğesi olan kwala (“oğul”), Arin’deki oğul sözcüğünün erken bir aşaması sayılır. Süt için kullanılan Asya Hun sözcüğü de sessiz başlangıçlı bir Arin biçimi sayılır.[28]

Üçüncü adım Hun adlarıdır. Attila, “çabuk” anlamındaki bir Arin sıfatından, niteliği yumuşatan bir ekle türetilir. Ad belki başlangıçta bir lakaptı. Yazarlar bu türetmeye makul der, ama hiç de zorunlu değildir.[29] Atakam ile Eskam, ikinci öğesi “eş” anlamındaki Arin sözcüğü olan bileşikler olarak yorumlanır. İlk öğe Atakam’da “canlı” ya da “çabuk”, Eskam’da “gök” ya da “tanrı” demektir. Bu durumda Eskam bir kadın adı olur: “tanrının eşi”.[30]

Dördüncü adım yer adlarıdır. “Su” anlamındaki -kul öğesini taşıyan 171 nehir ve yer adından 131’i Altay ve Sayan dağlarının kuzeyinde, 40’ı güneyindedir. 108 Yenisey nehir adından oluşan ikinci bir örneklemde 43’ü Arin türündedir, 25’i Ket-Yug, 20’si Kott-Assan ve 20’si Pumpokol türündedir. Arin adları dağ sırasının kuzeybatısında ağır basar.[31] Yazarlar bunu Arin konuşurlarının Altay-Sayan bölgesinden batıya hareketi diye yorumlar ve Hunların batıya hareketinin yanına koyar.[32] İki halk arasındaki bağ için 2025 tarihli bir genetik çalışmaya başvururlar. Çalışma, Asya Hun dönemindeki en üst rütbeli bazı bireyler ile Karpat havzasındaki beşinci ve altıncı yüzyıl kişileri arasında uzun ortak genomik parçalar bildirir.[33]

Türkçe ve Moğolca yorumlara karşı, MÖ üçüncü yüzyıl ile MS ikinci yüzyıl arasında İç Asya’da bir Türk ya da Moğol varlığını gösteren hiçbir şey olmadığını savunurlar. En eski Türkçe sözcükler MS yedinci yüzyıla, en eski Moğolca parçalar beşinci ve altıncı yüzyıla aittir.[34] İmparatorlukta bir İran bileşenini olası ve hayli muhtemel sayarlar. Ama bugüne kadar önerilen İran etimolojilerinin karşılaştırmalı dilbilimin ölçütlerini karşılamadığını savunurlar. İranca konuşan bir hanedanın da gösterilmediğini savunurlar.[35] Okumayı, gelecekte bulunacak metinlerin sınayabileceği bir hipotez olarak sunarlar.[36]

Görüşler

Geleneksel ve hâlâ ağır basan görüş, Asya Hunlarını ya da egemen tabakalarını Türkçe konuşan sayar. Bu görüşü Johannes Benzing, Edhem Tenişev, Claus Schönig, Anna Dybo ve Juha Janhunen savunur. Kurakichi Shiratori başta, 1900 tarihli Asya Hun dili çalışmasında bu görüşü savundu, sonra görüşünü değiştirdi.[37][38] 1926’da Asya Hunlarını ağırlıklı olarak Moğol, bir miktar Tunguz karışımlı bir halk saydı. Şanyu’yu Çince bir ifade olarak okudu, yanzhi ile gutu’yu Tunguz sözcükleri saydı ve Türklere atfı Batılı bilginlerin köklü bir alışkanlığı diye adlandırdı.[39] Omeljan Pritsak ise onları daha geniş biçimde Altay dili konuşurları arasına koymuştur.[1] Harold Bailey Doğu İranca için, Lajos Ligeti ile Edwin Pulleyblank Yenisey dili için tartıştı. 1962’de Pulleyblank bu savı ortaya koydu ve Türkçe görüşü Batı bilgisinde en yaygın görüş olarak da tanımladı. Çin’deki soy bildiriminin kendi başına az kanıt değeri taşıdığını kaydetti. Göktürkler altıncı yüzyılda göründüğünde Asya Hunları çoktan ortadan kalkmıştı.[40] Chengli’nin tängri ile eşitlenmesini Türkçe görüşün ana dayanağı olarak adlandırdı.[41] Bonmann ve Fries bunu, Asya Hunları ve Hunlar için birlikte, erken bir Arin diye daha dar biçimde savunur.[42] Gerhard Doerfer malzemenin hiçbir sınıflandırmaya izin vermediğini savundu. Andrew Shimunek de yakın zamanda aynı tutumu aldı.[1] Bir başka grup bilgin Türkçe görüşü kesin bir olgu ya da ona yakın bir şey olarak ortaya koyar. Türk bilim dünyasında Asya Hunlarının en azından proto-Türk olduğu yaygın biçimde kabul edilir.[43] Talat Tekin, onların arkaik bir Türkçe, kendi deyişiyle Ön Türkçe bir dil konuştuğunu savunur. Bunu Göktürklerin Asya Hunlarından geldiğine dair Çin ifadesine, birkaç açıklanmış sözcüğe ve Jie beytine dayandırır. Bunu kanıtlayabilecek dil malzemesinin neredeyse hiç olmadığını kabul eder.[20] Owen Lattimore 1940’ta Asya Hunlarının Türkçe konuştuğunu savundu ve Modu’yu Bagatur diye okudu. Dilin, Türkçenin ve Moğolcanın sonradan ikisinin de türediği asıl kökten gelmesi gerektiğini ekledi. Adlara getirdiği yorumun doğru diye öne sürülmemesi gerektiğini de söyledi.[14] Zeki Velidi Togan Asya Hunlarını, belki Oğuzların ve Kıpçakların atalarını da kapsayan bir Türk halkı saydı.[44] Faruk Sümer onları Türkler arasında saydı ve Çin kaynaklarında Göktürklerin, Uygurların ve Kırgızların onlardan türetilmesini ana kanıtlardan biri sayar.[45]

Bu grubun bir savı, Çin haberlerinden bilinen söz varlığının Türkçe olmasıdır. László Rásonyi kız “kız çocuğu”, katun “kraliçe”, bügü “büyü”, tengri “gök”, kırsa “bozkır tilkisi”, tinglig “sincap” ve tok “kalın, güçlü” sözcüklerini sayar.[46] İbrahim Kafesoğlu buna gök, güç, kurt, ülke, ordugâh, sancak ve kılıç sözcüklerini ekler. Listeleri Shiratori’nin 1900 tarihli ve De Groot’un 1921 tarihli çalışmasına kadar götürür ve egemen tabakanın ve hanedanın Türkçe konuştuğunu savunur.[47] Hükümdarların kendilerine Türkçede “halk” anlamına gelen bir sözcükle seslendiğini de savunur. Otto Maenchen-Helfen bu eşitlemeye itiraz etti, Shafer ise savundu.[47]

İkinci bir argüman sözcüklere değil, kültüre dayanır. Kafesoğlu bozkır yaşam biçimine, Gök kültüne ve babanın hukukuna dayanan aileye işaret eder. Türk çobanların at ve koyun, Moğolların ve Tunguzların ise domuz yetiştirdiğini ekler.[48] Ögel de Asya Hunlarının ve Türklerin domuz beslemediğini, Donghuların çok beslediğini savunur.[49] Oysa Ivolga yerleşiminin envanterleri hayvanlar arasında domuzları sayar.[50] Her iki yazar yiyecekten ve hayvandan dile ilişkin bir sonuç da çıkarır.

Türkçe görüş nitelikli biçimlerde de gelir. Rásonyi, Asya Hunlarını yazılı tarihe giren ilk Türk halkı sayar. Tek ve tümüyle Türkçe konuşan bir Asya Hun halkının varsayılamayacağını, adın Türk önderliği altındaki Moğol, Tunguz ve başka boylardan oluşan bir birliği karşıladığını savunur.[51] Roux hükümdarların diline dair bir kanaat bildirmez. Bu yüzyıllarda kimin bir Altay dili konuştuğunun tartışmalı olduğunu, metin olmadan Proto-Türkleri, Proto-Moğolları ve Proto-Tunguzları ayırmanın daha da güç olduğunu kabul eder.[52] Asya Hun dili bilgisinin, unvanlarının biçimini belirlemeye henüz yetmediği de söylenmiştir. Aynı anlatıma göre yaklaşık MS 250’den önce dil hakkında kesin bir şey söylenemez.[53]

Paul Pelliot unvanlar konusunda farklı bir çizgi izledi. Gutu öğesini bir Rouran kağanının unvanında yeniden buldu. Birkaç Göktürk unvanındaki -fa ile biten ekleri Moğolca biçimli bir Rouran mirası saydı.[54] Bir başka tutum bütün erken halklar hakkında aynı anda agnostiktir. Bu tutuma göre Asya Hunlarının, Orta Asya’daki Wusunların ya da Doğu Avrupa Hunlarının Türkçe konuşup konuşmadığı bilinmez. Gerçekten kaydedilmiş bir dilin tasviri bu nedenle onları bir yana bırakabilir.[55]

En iyi açıklama, konfederasyonun karma olduğu ve egemen tabakasının Türkçe konuştuğudur. Bu açıklama kraliyet unvanına, hükümdarların adlarına, konfederasyonun çekirdek bölgesine ve Çin tarihlerinin Aşina soyu hakkında söylediklerine dayanır. Bir çıkarımdır, bir bulgu değildir. Daha temkinli bir tutum, erken Türk halklarının şu ya da bu noktada Asya Hun egemenliği altına girdiğini söyler. Bu durumda Türk etnogenezindeki paylarının bütünü değerlendirilemez.[56] Daha geniş soruyu Türk kökenleri tartışması ele alır. Sözcük dağarının kurumların nereden geldiği hakkında ima ettiğini ise ilk bozkır imparatorluğunun kuruluşu ele alır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Savelyev 2020
  2. ^ Tekin 2003, p. 12–13
  3. ^ a b c Pulleyblank 1962, p. 242
  4. ^ Pulleyblank 1962, p. 242–243
  5. ^ Pulleyblank 1962, p. 243–244
  6. ^ Pulleyblank 1962, p. 244–245
  7. ^ a b Dybo 2007, p. 114–115
  8. ^ a b Dybo 2007, p. 115
  9. ^ Dybo 2007, p. 81, 115
  10. ^ Gong 2026, p. 61–63
  11. ^ Han Shu, juan 94
  12. ^ a b Cosmo 2011
  13. ^ a b Kurakichi 1926, p. 38
  14. ^ a b Lattimore 1951, p. 450–451
  15. ^ Roux 1994, p. 91, 133–134
  16. ^ a b Pulleyblank 1962, p. 244
  17. ^ a b Pulleyblank 1962, p. 256
  18. ^ Hassan 1985, p. 296–297
  19. ^ Ögel 2000, p. 152
  20. ^ a b Tekin 2003, p. 12
  21. ^ Pulleyblank 1962, p. 222
  22. ^ Bonmann 2025, p. 29–30
  23. ^ Bonmann 2025, p. 30
  24. ^ Bonmann 2025, p. 35–38
  25. ^ Bonmann 2025, p. 38–40
  26. ^ Bonmann 2025, p. 40
  27. ^ Bonmann 2025, p. 41
  28. ^ Bonmann 2025, p. 41–42
  29. ^ Bonmann 2025, p. 43
  30. ^ Bonmann 2025, p. 43–44
  31. ^ Bonmann 2025, p. 46–47
  32. ^ Bonmann 2025, p. 47–48
  33. ^ Bonmann 2025, p. 34
  34. ^ Bonmann 2025, p. 31–32
  35. ^ Bonmann 2025, p. 32
  36. ^ Bonmann 2025, p. 48
  37. ^ Kafesoğlu 1997, p. 58
  38. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 38
  39. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 36–38
  40. ^ Pulleyblank 1962, p. 239
  41. ^ Pulleyblank 1962, p. 239–240
  42. ^ Bonmann 2025, p. 29
  43. ^ Hassan 1985, p. 216
  44. ^ Togan 1981, p. 40
  45. ^ Sümer 1972, p. 2
  46. ^ Rásonyi 1993, p. 12
  47. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 59
  48. ^ Kafesoğlu 1997, p. 58–59, 318
  49. ^ Ögel 2000, p. 171
  50. ^ Houle 2011
  51. ^ Rásonyi 1993, p. 65
  52. ^ Roux 1994, p. 12–13, 52
  53. ^ Hassan 1985, p. 283–284
  54. ^ Pelliot 1929, p. 228
  55. ^ Erdal 2004, p. 2
  56. ^ Golden 1992

Kaynaklar

Literatür

  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)
  • Shubin Gong, Lexical Stratigraphy and Turkicization in the Xiongnu: An Iranian Prestige Layer in Chinese Transcriptions (2026)
  • Anna V. Dybo (А. В. Дыбо), Лингвистические контакты ранних тюрков. Лексический фонд: пратюркский период (2007)
  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler16

Devletler
Xiongnu
Yerler
Noin Ula
Halklar
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Jie · The Great Empires of the Steppe
Soylar
Luandi
Diller
Chinese transcriptions of Turkic · The Hunnic language · The Turkic languages
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Göktürks and the Xiongnu · The Huns and the Xiongnu · The origin of the title Khan · The Turkic ethnogenesis debate · Xiongnu: Making the First Steppe Empire

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The language of the Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/xiongnu-language-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026