Woyanqudi’yi hükümdarlık merkezinde kurulan bir entrika şanyu yaptı. Üç yıl sonra selefinin oğullarından biri tahtı elinden aldı. Han Shu’ya göre MÖ 60’ta kenara itilmiş bir eş ve kardeşi Sağ Erdemli Kral’ı tahta çıkardı. Öteki krallar bir araya çağrılamadan bunu yaptılar.[1] Woyanqudi, devraldığı hükümdarlık merkezinin kadrosunu temizledi. Rizhu Kralı’nı Han’a kaptırdı. MÖ 58’de ordusu çarpışmadan dağıldı ve kendini öldürdü.[1] Han Shu saltanata tek bir satır ayırır. Üç yıl hüküm sürdü ve yenildi.[1]

Tahta çıkış

Xulüquanqu saltanatına, selefinin gözde tuttuğu eş Zhuanqu Yanzhi’yi kenara iterek başlamıştı. Kadın Sağ Erdemli Kral Tuqitang ile gizli bir ilişkiye girdi.[1] Sağ Erdemli Kral Longcheng’deki toplantıya geldi ve yeniden ayrıldı. Kadın ona şanyunun ağır hasta olduğunu ve uzağa gitmemesini söyledi. Birkaç gün sonra şanyu öldü.[1]

Haosu Kralı Xing Weiyang, kralları bir araya getirmek için adam gönderdi. Krallar gelmeden Zhuanqu Yanzhi ile kardeşi, Sol Büyük Qiequ Du Longqi, bir plan üzerinde anlaştı. Sağ Erdemli Kral’ı Woyanqudi Şanyu olarak tahta çıkardılar.[1][2] Tahta çıkış, eski şanyu hastalandığında toplanmakta olan toplantının bir kararı olmuş olabilir. Öyleyse kaynaklarda bir toplantıda seçilen tek şanyu budur.[3] Han Shu, Xulüquanqu’nun ölümünü Shenjue döneminin ikinci yılına tarihler. Dolayısıyla tahta çıkış MÖ 60’a düşer.[1]

Yeni şanyu, Sağ Erdemli Kral makamını kendi babasından devralmıştı. Han Shu soyunu tek bir cümlecikle bildirir: Wuwei Şanyu’nun torunu, erxun, olduğunu söyler. Baba zincirini vermez.[1] Wuwei onun büyük dedesi sayılır. Savunulduğuna göre doğrudan soydan bu uzaklık, onun hak iddiasını tartışmalı kılmıştır.[4]

Temizlik

Heqin’i yeniden üstlendi. Kardeşi Yichouruo Kralı Shengzhi’yi armağanlarla Han sarayına gönderdi.[1] İçeride devraldığı merkezin kadrosuna karşı döndü. Xing Weiyang’ı ve Xulüquanqu döneminde iktidarı elinde tutan öteki soyluları öldürdü. Du Longqi’ye makam verdi. Xulüquanqu’nun oğullarını, kardeşlerini ve yakın akrabalarını görevden aldı, yerlerine kendi oğullarını ve kardeşlerini koydu.[1][5] İdamlar, dönemin öteki makamlarıyla birlikte ele alınabilir. Kraliyet ailesinden olmayan kralların makamları, kraliyet evinin şu ya da bu üyesine bağlılıkla tutulurdu ve o üye ile birlikte düşerdi.[6]

Xulüquanqu’nun oğullarından Jihoushan atlandı ve kayınpederi Wuchanmu’ya kaçtı.[1] Wuchanmu, Wusun ile Kangju arasında bulunan, defalarca akına uğramış küçük bir ülkeden geliyordu. Halkından birkaç bin kişiyi Asya Hunlarının yanına getirmişti. Hulugu onu Rizhu Kralı’nın bir kız kardeşiyle evlendirmiş ve sağ ülkede halkının başına geçirmişti.[1]

Rizhu Kralı Han’a geçer

Rizhu Kralı Xianxiandan, Hulugu’nun yeğeniydi. Babası Sol Erdemli Kral tahta sıradaydı ve Hulugu’nun lehine kenara çekilmişti. Han Shu bu yüzden ülkede çoğunun Rizhu Kralı’nın şanyu olması gerektiğini düşündüğünü söyler.[1] Onunla Woyanqudi’nin arası çok önceden bozuktu. Birkaç on bin atlıyla Han’a geçti. Han ona Rehber Marki unvanıyla bir markilik verdi.[1][7]

Batı Bölgeleri bölümü bunu Shenjue döneminin ikinci yılına, MÖ 60’a tarihler. Bölüme göre onu karşılayan subay Zheng Ji, Anyuan Markisi yapıldı ve güney yolunun yanı sıra kuzey yolunu da korumakla görevlendirildi. Bölüm, Genel Koruyucu makamının başlangıcının bu olduğunu söyler.[8][9] Genel Koruyucu’nun merkezi, Tarım havzasının kuzeyindeki Wulei kasabasındaydı.[8][10] Woyanqudi kuzeni Boxutang’ı yeni Rizhu Kralı atadı.[1]

İki yıllık kıyım

Ertesi yıl Xianxiandan’ın iki kardeşini öldürdü. Wuchanmu onlar için yalvardı ve reddedildi. Wuchanmu kin besledi.[1] Sol Aojian Kralı ölünce şanyu kendi küçük oğlunu Aojian Kralı yaptı ve çocuğu merkezde tuttu. Aojian soyluları bunun yerine ölen kralın oğlunu tahta çıkardı ve onunla doğuya taşındı. Woyanqudi Sağ Başvezirini on bin atlıyla peşlerinden gönderdi. Sağ Başvezir birkaç bin adam yitirdi ve kazanamadı.[1][11] Bu olay, bölge liderlerinin kendi hükümdar seçimlerini şanyuya karşı korumasına örnek olabilir.[12]

Han Shu’ya göre ikinci yılının sonunda Woyanqudi vahşi ve öldürmeye düşkündü. Ülke ondan yana değildi. Veliaht ile Sol Erdemli Kral, sol ülkenin soylularını hepsi gücenene dek kötüledi.[1] Üçüncü yılda Wuhuanlar doğu sınırında Guxi Kralı’na saldırdı ve halkından çoğunu aldı. Şanyu öfkelendi. Korkan Guxi Kralı, Wuchanmu ve sol ülkenin soylularıyla birleşti. Birlikte Jihoushan’ı Huhanye Şanyu olarak tahta çıkardılar.[1]

Guqie ırmağı

Sol ülkenin kırk elli bin adamı batıya yürüdü ve Guqie ırmağının kuzey kıyısına ulaştı. Woyanqudi’nin ordusu bir savaş olmadan dağıldı ve kaçtı.[1] Woyanqudi, kardeşi Sağ Erdemli Kral’a bütün Asya Hunlarının kendisine saldırdığını bildirdi ve asker istedi. Kardeşi şöyle yanıtladı: Woyanqudi halkını sevmemişti, kardeşlerini ve soyluları öldürmüştü. Bulunduğu yerde ölmeli, onu kirletmeye gelmemeliydi. Woyanqudi öfkelendi ve kendini öldürdü.[1][13] Du Longqi Sağ Erdemli Kral’a kaçtı. Halk Huhanye’ye geçti. Han Shu bunu Shenjue döneminin dördüncü yılına, MÖ 58’e tarihler.[1]

Onun tarafı onunla bitmedi. Ölümünü izleyen kışta Du Longqi ile Sağ Erdemli Kral, Woyanqudi’nin kuzeni Rizhu Kralı Boxutang’ı Tuqi Şanyu olarak tahta çıkardı. Tuqi birkaç on bin adamla Huhanye’ye karşı doğuya yürüdü. Huhanye yenildi ve kaçtı. Beş şanyu savaşı başladı.[1]

Han Shu kişisel adını Tuqitang diye verir. Shiji, Asya Hunlarının ‘erdemli’ sözcüğünün tuqi olduğunu söyler. Tahttan önce tuttuğu makam Sağ Erdemli Kral’dı. Dolayısıyla adının ilk öğesi, tuttuğu makamın sözcüğüdür.[14] Han Shu adın makam için verilip verilmediğini söylemez.

Değerlendirme

Asya Hun hanedanını kıran iç çekişmenin başlangıcı, tahta çıktığı yıl olan yaklaşık MÖ 60’a tarihlenir.[15] Bölüm bunun nasıl olduğunu gösterir. Bir kadın ve kardeşi tahta çıkışı ayarladı. Woyanqudi, önceki saltanatın adamlarını merkezden temizledi. Doğulu bir hizip, eski şanyunun bir oğlunu ve kayınpederini kendine çekti. Bu hizip yürüdüğünde Woyanqudi’nin kendi kardeşi yardımına gelmedi.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Han Shu, juan 94
  2. ^ Ögel 2015, p. 129–130
  3. ^ Ögel 2015, p. 129
  4. ^ Miller 2014, p. 21
  5. ^ Ögel 2015, p. 130
  6. ^ Miller 2014, p. 20,21
  7. ^ Ögel 2015, p. 132–133
  8. ^ a b Han Shu, juan 96
  9. ^ Herrmann 1910, p. 122
  10. ^ Herrmann 1910, p. 86
  11. ^ Ögel 2015, p. 133–134
  12. ^ Miller 2014, p. 18
  13. ^ Ögel 2015, p. 134–135
  14. ^ Shiji, juan 110
  15. ^ Golden 1992, p. 62

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kişiler
Xulüquanqu Chanyu
Kurumlar ve Unvanlar
Women among the Turkic Peoples · Worthy Kings of the Left and Right

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Woyanqudi Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/woyanqudi-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026