Luandi, Asya Hunları tahtını elinde tutan hanedandı. Han Shu, Asya Hunları düzenini anlatırken en başta bunu altı karakterle belirtir: şanyunun soyadı Luandi klanıdır.[1] Kaynakların adını andığı her hükümdar bu hanedana aitti: Duman, Bagatur, Laoshang, Junchen, iç savaşın rakip şanyuları, Huhanye ve Zhizhi. Sonraki iki yüzyıl boyunca Güney şanyuları da bu hanedandandı.[1]

Adın iki biçimi

Han Shu adı 攣鞮, Luandi diye yazar. Hou Han Shu ise MS birinci yüzyılın Güney yönetimini anlatırken 虛連題, Xuliandi yazar.[2] Bunlar farklı karakterlerdir ve sayıları da farklıdır. İki eser de birbirinden iki yüzyıl uzaktır. Metinlerden şu anlaşılamaz: iki biçim iki ayrı tarihte tek bir adı mı karşılıyor, tek adın iki yazımı mı, yoksa Güney yönetiminde kullanım mı değişmişti.

Ad, Asya Hunlarının hangi dili konuştuğu sorusunda da bir argüman olarak kullanılmıştır. Bazı araştırmacılar adın Altay dillerine hiç benzemediğini savunur. Bu araştırmacılar adı ve az sayıdaki açıklanmış sözcüğü, dilbilimsel kanıtın en iyi ihtimalle belirsiz olduğunu söylemek için dayanak alır.[3] Türk Atlası görüşleri Asya Hunlarının dili başlığı altında sıralar.

Yanındaki soylu klanlar

Luandi yalnız değildi. Shiji üç klanı soylu olarak adlandırır: Huyan, Lan ve sonradan Xubu. Shiji ayrıca büyük bakanların görevlerini miras yoluyla elinde tuttuğunu söyler.[4] Bazı araştırmacılar bu klanları, hüküm süren bir tabaka olarak ayrı kalan Luandi hanedanıyla ilişkilendirir.[5] Bu araştırmacılar İskit kraliyet klanını ve Göktürklerin Aşinalarını, hüküm süren bir klanın kendini ayrı bir zümreye dönüştürdüğü paralel örnekler sayar.[6] Hou Han Shu ise Güney yönetimini anlatırken dört klan sayar: Huyan, Xubu, Qiulin ve Lan. Bunlara devletin ünlü hanedanları der ve şanyuyla düzenli olarak evlendiklerini belirtir.[2] Aynı kaynak bu klanlara görevler de verir. Huyan solda, Lan ile Xubu sağda dururdu. Davalara bakar, bir davanın ağırlığını belirler ve hükmü şanyuya sözlü olarak bildirirlerdi. Yazılı kayıt ya da sicil yoktu.[2]

Bu anlatım, dönemin kaynakları içinde bir bozkır yönetiminin işleyişini en açık biçimde gösteren anlatımdır. Anlatılan düzen şudur: hüküm süren bir hanedan vardır, onun eşlerini ve yargıçlarını veren sabit bir klanlar topluluğu vardır. Yedi yüzyıl sonra Aşinalar da aynı düzen içinde görülür. Türk Atlası, bunun bir soy bağı mı, taklit mi, yoksa bu tür her devletin aldığı biçim mi olduğu sorusunu bozkır imparatorluğunun oluşumu başlığı altında açık bırakır.

Hanedan içinde veraset

Hou Han Shu’daki rütbe sırası açıkça bir veraset tablosudur. Bakanların en büyüğü Sol Erdemli Kral idi. Onu Sol Guli Kralı, Sağ Erdemli Kral ve Sağ Guli Kralı izlerdi. Bu dördüne Dört Boynuz denirdi. Onların altında Sol ve Sağ Rizhu Kralları, Sol ve Sağ Wenyudi Kralları ile Sol ve Sağ Jianjiang Kralları gelirdi. Bunlara Altı Boynuz denirdi. On kişinin hepsi şanyunun oğulları ve küçük kardeşleriydi. Metin listenin ne için olduğunu açıkça söyler: sıraları geldiğinde şanyu olacak olanlar bunlardır.[2] Öteki klanların görevleri, başta Sol ve Sağ Gudu markileri olmak üzere, farklı soyadlı adamlara aitti. Aralarındaki rütbe güce ve adamlarının sayısına göre belirlenirdi.[2]

Bazı araştırmacılara göre kural şuydu: en büyük kardeş oğuldan önce gelir. Bölümlerin kriz olarak kaydettiği olaylar, bu kuralın çiğnenmesidir. MS 48 bölünmesi, bir şanyunun tahtı kendi oğluna geçirmek için Dört Boynuz sırasında kendisinden sonra gelen kardeşi öldürmesiyle başladı.[2] Başka araştırmacılar kardeşler sırasını tek bir talimata bağlar.[7] Han Shu’ya göre Huhanye ölürken halefini devleti küçük kardeşine devretmeye bağladı.[1] Buna göre düzen Huhanye’nin oğulları için geçerliydi, sonraki hiçbir kuşak için değil. Düzen, bu oğulların sonuncusunun öldürülmesiyle sona erdi.[8]

Han’dan sonra

Jin Shu artık Xuliandi’yi anmaz. Hanedana ne olduğu konusunda iki görüş vardır.[9] Bazı araştırmacılara göre eski hanedan Han’ın sonunda söndü. Çinliler Wei’den itibaren şanyu unvanını, on dokuz Asya Hunları boyunun en güçlüsü olan Tuge’nin reisine verdi.[10] Başkalarına göre hanedan sönmedi. Han’la eski bağlarına dayanarak Liu soyadını aldı. Dolayısıyla Jin Shu’nun Liu’ları, yeni bir adla Xuliandi’dir.[9] İkinci görüş ayrıca Tuge’nin en başından beri şanyunun kendi boyu olduğunu ekler. Onlar Tang bilgini Du You’ya dayanır. Du You, Duman ile Bagatur’u Tuge soyundan adamlar olarak adlandırmıştı.[9] 304’te Asya Hunları Han devletini kuran Liu Yuan, Tuge’den geliyordu.[11]

Bazı araştırmacılar daha Asya Hunlarının ötesine geçer. Modu’nun kendisini Tuge’ye yerleştirir ve eski çevirilerde Tuku ya da Tuko diye yazılan Tuge adını, adı Türklerin adının arkasında duran halkla özdeşleştirir.[12] Bu görüş, kaynakların ayrı andığı Tuge ile Luandi’yi bir araya koyar.

Soy tablosu

Burada soy kaydı bulunmayanlar: Woyanqudi Chanyu.

Her maddedeki akrabalık bilgisinden çizilmiştir: babalar ve oğullar, kızlar, eşler. Başka hanedanlardan gelenler kendi renklerindedir. Büyükanne ya da büyükbabanın adlandırılıp ebeveynin adlandırılmadığı yerde kesik çizgili bir kutu durur. Nokta, yeri bir kardeşten alınan kişiyi gösterir.

Notlar

  1. ^ a b c Han Shu, juan 94
  2. ^ a b c d e f Hou Han Shu, juan 89
  3. ^ Golden 1992, p. 61
  4. ^ Shiji, juan 110
  5. ^ Khazanov 1994, p. 178
  6. ^ Khazanov 1994, p. 146, 178
  7. ^ 内田吟風 1933, p. 105
  8. ^ 内田吟風 1933, p. 105,107
  9. ^ a b c 内田吟風 1934, p. 285
  10. ^ 内田吟風 1934, p. 282
  11. ^ 内田吟風 1935, p. 569
  12. ^ Kafesoğlu 1997, p. 60, 69

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢末期より五胡亂勃發に至る匈奴五部の狀勢に就て (1934)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 五胡亂及び北魏に於ける匈奴 (1935)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler8

Kişiler
Bagatur (Modu Chanyu) · Bi Chanyu · Yizhixie Chanyu
Devletler
Five Divisions of the Xiongnu · Southern Xiongnu
Muharebeler ve olaylar
Xiongnu split of 48
Halklar
The Great Empires of the Steppe
Kurumlar ve Unvanlar
Chanyu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Luandi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/lineages/luandi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026