Xulüquanqu, MÖ 68’den başlayarak dokuz yıl Asya Hunlarının şanyusuydu. Han Shu onu, Han ile barış isteyen ve bunu sonuna kadar götüremeyen bir hükümdar olarak gösterir.[1] Kıtlık, Cheshi’nin yitirilmesi ve kendi hükümdarlık merkezindeki çekişmeler ona karşı işledi.[1] Öldüğünde kenara ittiği eş bir sonraki şanyuyu seçti. Asya Hunları beş şanyu savaşına düştü.[1]

Tahta çıkış ve barış teklifi

O, Sol Erdemli Kral ve Huyandi’nin küçük kardeşiydi. Asya Hunları onu Dijie döneminin ikinci yılında, MÖ 68’de tahta çıkardı.[1] Sağ Büyük General’in kızını Büyük Yanzhi’si, yani baş eşi yaptı. Önceki şanyunun gözde tuttuğu Zhuanqu Yanzhi’yi ise kenara itti.[1] Metin, Zhuanqu Yanzhi unvanını MÖ 85’te Wei Lü ile birlikte Hulugu’nun ölümünü gizleyen eşe de verir.[1] İkisinin tek kadın olup olmadığını söylemez.[1] Kenara ittiği Zhuanqu Yanzhi’nin babası Sol Büyük Qiequ bu hakarete içerledi.[1]

Asya Hunları o sırada sınıra akın yapamadı. Han, halkını dinlendirmek için dış kalelerini kapattı.[1][2][3] Xulüquanqu bunu duyunca sevindi. Soylularını toplayıp bir heqin önerdi.[1]

Sol Büyük Qiequ plana karşıydı.[1] Han elçilerinin hep arkalarında askerle geldiğini söyledi.[1] Asya Hunları da aynısını yapmalı, önde bir elçiyle birlikte asker göndermeliydi.[1] Hulushi Kralı ile birlikte, ikisi de on bin atlıyla, sınır boyunca avlanarak güneye gitmek ve buluşup birlikte girmek için izin istedi.[1] Onlar varmadan üç Asya Hun atlısı Han’a firar etti. Asya Hunlarının akın yapmak niyetinde olduğunu söylediler.[1] Han, sınır süvarisini müstahkem noktalara sürdü. Ordu denetçisi Zhi Zhong ile üç subay daha, üç koldan beş bin atlıyla sınırın birkaç yüz li ötesine çıktı. Her biri birkaç on esir alıp geri döndü.[1] Asya Hunları üç atlısını yitirmişti.[1] Girmeye cesaret edemediler ve geri çekildiler.[1]

Kıtlık ve firarlar

O yıl Asya Hunları açlık çekti. Halkın ve sürülerin on da altısı ya da yedisi öldü.[1][4][5] Kıtlık, bir modern hesaba göre, MÖ 68’den 60’a sürdü. İnsanlar evlerini terk etti, tarım ve hane ekonomisi çöktü.[6] Şanyu, Han’ı gözetlemek için on bin atlılık iki garnizon gönderdi.[1] Sonbaharda, Asya Hunlarının daha önce alıp Sol ülkeye yerleştirdiği bir halk sürülerini sürüp götürdü. Han Shu bu halkın adını 西嗕 diye yazar.[1] Başkanları ve birkaç bin kişi onlarla gitti.[1] Outuo karakollarıyla savaştılar. Sonra Han’a teslim olmak için güneye gittiler.[1]

Cheshi’nin yitirilmesi

Ertesi yıl Batı Bölgelerinin surlu devletleri birleşip Asya Hunlarına saldırdı. Cheshi krallığını kralı ve halkıyla birlikte aldılar.[1][7] Şanyu da karşılık olarak Cheshi kralının kardeşi Doumo’yu Cheshi kralı yaptı. Halkın geri kalanını topraklarından uzağa, doğuya taşıdı.[1] Han, boşalan Cheshi ülkesini doldurmak için asker-çiftçiler gönderdi.[1]

Şanyu komşu devletlerin güçlerini birleştirmesine öfkelendi.[1] Sol ve Sağ Büyük Generallerini, onar bin atlıyla Sağ ülkeye çiftçilik yapmaya gönderdi. Wusunlara ve Batı Bölgelerine baskı kurmayı düşünüyordu.[1] İki yıl sonra Sol ve Sağ Aojian kralları altışar bin atlıyla ve Sol Büyük General, Cheshi şehrindeki Han çiftçilerine iki kez saldırdı. Şehri alamadılar.[1] Ertesi yıl Dinglingler Asya Hunlarını üst üste üçüncü yıl soydu. Birkaç bin kişiyi öldürüp esir aldılar ve atlarını sürüp götürdüler.[1] Şanyu arkalarından on binden fazla atlı gönderdi ve hiçbir şey yakalayamadı.[1][8]

Son av

Ondan sonraki yıl şanyu yüz binden fazla atlıyla sınır boyunca avlanmaya çıktı. Sınırı geçmeyi düşünüyordu.[1][8] O gelmeden kendi adamlarından Titu Quchang Han’a firar etti ve haber verdi.[1] Han onu marki yaptı. Sınırdaki dokuz idari bölgeye (komutanlık) general Zhao Chongguo’yu kırk binden fazla süvariyle gönderdi.[1] Bir ay sonra şanyu hastalandı ve kan tükürdü. Geçmeye cesaret edemedi.[1] Eve döndü. Ordular geri çekildi.[1] Ti Kralı Dulihuci ve başkalarını heqin istemek için Han’a gönderdi.[1] Han henüz yanıt vermemişti ki öldü.[1] Han Shu ölümünü Shenjue döneminin ikinci yılına, MÖ 60’a tarihler.[1]

Ölüm ve veraset

Zhuanqu Yanzhi’yi kenara ittiği günden beri kadın, Sağ Erdemli Kral’ın sevgilisiydi.[1] Sağ Erdemli Kral Longcheng’e toplantı için gelmişti. Ayrılırken kadın ona şanyunun ağır hasta olduğunu ve uzağa gitmemesini söyledi.[1] Birkaç gün sonra şanyu öldü.[1] Haosu Kralı Xing Weiyang kralları çağırmak için adam gönderdi.[1] Onlar varmadan Zhuanqu Yanzhi ve kardeşi, Sol Büyük Qiequ Du Longqi, Sağ Erdemli Kral Tuqitang’ı Woyanqudi olarak şanyu yaptı.[1] Woyanqudi, Wuwei şanyusunun soyundan geliyordu, metnin kullandığı sözcükle 耳孫. Babasının yerine Sağ Erdemli Kral olmuştu.[1]

Yeni şanyu Xing Weiyang’ı ve Xulüquanqu’nun altında görev yapmış öteki adamları öldürdü. Du Longqi’yi göreve getirdi. Xulüquanqu’nun oğullarını ve yakın akrabalarını görevden aldı, yerlerine kendi adamlarını koydu.[1] Xulüquanqu’nun tahta çıkarılmamış oğlu Jihoushan kayınpederi Wuchanmu’ya kaçtı.[1] Wuchanmu, Wusunlar ile Kangju arasındaki küçük bir ülkeden geliyordu.[1] Şanyu Hulugu onu Rizhu Kralı’nın kız kardeşiyle evlendirmişti. Hulugu onu sağ ülkede halkının başına geçirmişti.[1] Shenjue döneminin dördüncü yılında, MÖ 58’de, Guxi kralı, Wuchanmu ve sol ülkenin soyluları Jihoushan’ı Huhanye olarak tahta çıkardı. Sol ülkenin kırk elli bin adamını batıya, Woyanqudi’ye karşı götürdüler.[1] Woyanqudi’nin ordusu çarpışmadan dağıldı. Kendini öldürdü.[1]

Değerlendirme

Kardeşinden sonra tahta çıkışı, Laoshang’dan beri on veraset içinde babadan oğula kuraldan dördüncü sapma sayılır. Bu sapmanın dönemin liderlik bunalımına bir yanıt olmuş olabileceğini düşünür.[9] Metne göre tahta çıktığında bir heqin istiyordu. Ölümünden kısa süre önce bunu istemek için bir elçi gönderdi. Han henüz yanıt vermemişti ki öldü.[1] Eşin seçiminde yok sayılan oğlu, MÖ 58’de Huhanye olarak geri döndü.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be Han Shu, juan 94
  2. ^ Lattimore 1951, p. 470
  3. ^ Ögel 2015, p. 123–124
  4. ^ Khazanov 1994, p. 73
  5. ^ Ögel 2015, p. 123, 125
  6. ^ Ögel 2015, p. 123
  7. ^ Ögel 2015, p. 125–126
  8. ^ a b Ögel 2015, p. 127
  9. ^ Sinor 1990, p. 137

Kaynaklar

Literatür

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Hulugu Chanyu · Huyandi Chanyu · Woyanqudi Chanyu
Halklar
Dingling
Kurumlar ve Unvanlar
Livestock Losses in the Annals · Women among the Turkic Peoples · Worthy Kings of the Left and Right

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xulüquanqu Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/xuluquanqu-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026