Sol ve Sağ Erdemli Krallar

Shiji, Sol ve Sağ Erdemli Kralları şanyunun altındaki makamların listesinde ilk sıraya koyar. Onlardan sonra Sol ve Sağ Guli Kralları, Büyük Generaller, Büyük Komutanlar, Büyük Danghu ve Gudu Markisleri gelir.^[1] Asya Hunları erdemli bir adama tuqi derdi. Shiji’ye göre veliaht bu nedenle düzenli olarak Sol Tuqi Kralı yapılırdı.^[1]

Devletin kanatları

Sol krallar doğuda yaşardı. Toprakları, Shanggu’ya bakan bölgeden doğuya doğru uzanır ve Huimo ile Chaoxian’a komşu olurdu. Sağ krallar batıda yaşardı. Toprakları, Shangjun’a bakan bölgeden batıya doğru uzanır ve Yuezhi, Di ve Qiang’a komşu olurdu. Şanyunun kendi merkezi Dai ve Yunzhong’a bakardı. Her kralın kendi otlakları vardı ve su ve otlak arayışıyla yer değiştirirdi.^[1] Erdemli Krallar ile Guli Kralları hepsinden büyüktü. Gudu Markisleri yönetime yardım ederdi.^[1] Erdemli Krallardan Danghu’lara kadar şeflerin sayısı yirmi dörttü. Her biri on bin ya da birkaç bin atlıya komuta ederdi. Bunlara On Bin Atlı denirdi. Her biri kendi bin, yüz ve on kişilik birliklerinin başlarını, kendi küçük krallarını, vezirlerini, komutanlarını ve danghularını atardı.^[1] Büyük vezirler görevlerini miras yoluyla tutardı. Soylu boylar Huyan, Lan ve sonradan Xubu idi.^[1]

Hou Han Shu rütbe sırasını verir. Büyük vezirler şu sırada dururdu: Sol Erdemli Kral, sonra Sol Guli Kralı, sonra Sağ Erdemli Kral, sonra Sağ Guli Kralı. Bunlara birlikte Dört Boynuz denirdi. Sonra Sol ve Sağ Rizhu Kralları, Sol ve Sağ Wenyudi Kralları ve Sol ve Sağ Jianjiang Kralları gelirdi. Bunlara da Altı Boynuz denirdi. On kişinin hepsi şanyunun oğulları ve kardeşleriydi. Kendi sıralarına göre şanyu olacaklardı.^[2] Rizhu Kralı, Sol Erdemli Kral’dan daha aşağıda dururdu.^[3]

Bir kral, kanadına yüksek derecede bağımsızlıkla komuta ederdi. Kendi subaylarını atardı. Devletin merkezi ise şanyunun elindeydi.^[4] Büyük Şefler onlu bir komuta düzeni içinde kendi apanajlarını elinde tutardı. Başka ailelerden gelen ve apanajı olmayan Gudu Markisleri ise şanyuya bağlıydı.^[5] Şefler ve aralarındaki krallar, şanyuyla yılın toplantılarında buluşurdu: birinci ayda onun merkezinde küçük toplantı, beşinci ayda Longcheng’de büyük toplantı ve sonbaharda Dailin’de insanların ve sürülerin sayımı.^[1]

Solun önceliği

Sıranın kendisi kaynaklarda açıktır, nedeni açık değildir. Shiji, şanyunun oturduğu yerde ihtiyarların solda oturup kuzeye baktığını söyler. Ayrıca şanyunun sabah doğan güneşi, akşam ayı selamladığını belirtir.^[1]

Sol ve sağ memur eşleşmesi ve solun daha yüksek sayılması Çin sarayından alınmış olabilir. Orada hükümdar kuzeyde güneye bakarak otururdu. Bu yüzden doğan güneşin yanı olan doğu, onun sol tarafına düşer ve batının üstünde yer alırdı.^[6] Bu ödünç alma herkesçe kabul edilmez. Asya Hun unvanları hükümdarın yanındaki yerleri değil, devletin iki yarısını, yani doğuyu ve batıyı adlandırır. Shiji’deki oturma düzeni de yalnızca sol memurları değil, her üst düzey memuru doğu tarafına koyar. Asya Hunlarından sonra gelen Türklerde de sol ve sağ doğuyu ve batıyı temsil ediyordu. Devletleri bir doğu ve bir batı yarısına bölünmüştü.^[7]

Savaşta krallar

Sağ Erdemli Krallar Han sınırına bakardı. İmparator Wen’in üçüncü yılında, MÖ 177’de, Sağ Erdemli Kral Henan topraklarına yerleşti. Shangjun sınır kalelerine akın edip insan öldürdü ve kaçırdı.^[1] İmparator başvezir Guan Ying’e, krala karşı Gaonu’ya seksen beş bin savaş arabası ve atlı göndermesini emretti. Kral sınırın dışına kaçtı.^[1] Ertesi yıl şanyu imparatora yazdı. Han sınır subaylarının Sağ Erdemli Kral’a hakaret ettiğini söyledi. Kral da kendisine sormadan Yilu Markisi’nin öğüdüne uymuş ve onlarla savaşmıştı. Böylece iki hükümdar arasındaki antlaşmayı bozmuştu. Şanyu ceza olarak kralı Yuezhileri aramak için batıya göndermişti ve kral onları yok etmişti.^[1]

MÖ 124’te Sağ Erdemli Kral, Henan topraklarının yitirilmesine ve Shuofang’ın kurulmasına içerlemişti ve yine akın ediyordu.^[1] Wei Qing, altı generalle ve yüz binden fazla adamla Shuofang’dan ve Gaoque’den çıktı.^[1] Sağ Erdemli Kral, Han’ın kendisine ulaşamayacağını düşünüyordu ve içki içiyordu. Han ordusu sınırın altı yedi yüz li ötesine çıktı ve onu geceleyin kuşattı. Kral en iyi atlılarını arkasına alıp kaçtı. Han, onun halkından on beş bin kişiyi ve on küçük kraldan fazlasını ele geçirdi.^[1] MÖ 119’da Huo Qubing Dai’den iki bin li’den fazla at sürdü ve Sol Erdemli Kral’la savaştı.^[1] Han yetmiş binden fazla baş aldı.^[1]^[8] Sol Erdemli Kral ve komutanları kaçtı. Huo Qubing geri dönmeden önce Langjuxu Dağı’nda ve Guyan’da kurban sundu.^[1]^[9] Bu, Mobei seferidir. MÖ 99’da Li Guangli otuz bin atlıyla Sağ Erdemli Kral’ı Tianshan’da yendi ve on binden fazla baş aldı.^[1] Asya Hunları bunun üzerine onu kuşattı. Adamlarının on kişiden altı yedisi kaybedildi.^[1]

Veliaht

Sol Erdemli Kral, şanyunun yardımcısı ve veliahtıydı. Hou Han Shu bunu bir yan cümleyle söyler. Sırası gelince Sol Erdemli Kral olacak bir Sağ Guli Kralı’nı da anar.^[2] Han Shu kuralın iş başında olduğunu gösterir. Kuralın nasıl çöktüğünü de gösterir.

MÖ 96’da Qiedihou’nun iki oğlu vardı. Büyüğü Sol Erdemli Kral, küçüğü Sol Büyük General idi. Ölürken Qiedihou Sol Erdemli Kral’ı gösterdi. Ancak Sol Erdemli Kral henüz gelmemişti. Soylular onu hasta sandı ve Sol Büyük General’i tahta çıkardı. Sol Erdemli Kral öne çıkmaya cesaret edemedi. Küçük kardeş onu çağırttı ve tahtı ona sundu. Büyüğü hasta olduğunu öne sürerek reddetti. Küçük, ölürse tahtın ona geçmesi gerektiğini söyledi. Büyüğü kabul etti ve Hulugu oldu.^[3]^[10] Hulugu kardeşini Sol Erdemli Kral yaptı. Kardeş birkaç yıl sonra öldü ve oğlu Xianxianchan onun yerini alamadı. Xianxianchan, daha aşağıda olan Rizhu Kralı yapıldı. Şanyu kendi oğlunu Sol Erdemli Kral yaptı.^[3] Bu olay, hüküm süren şanyunun iradesinin soyluların seçiminden daha ağır bastığının göstergesi olarak yorumlanır.^[11] Göktürkler de aynı âdeti izlemiş olabilir: tahta çıkan küçük kardeş kendi oğlunu veliaht yapar, büyük kardeşin oğlunu ise daha aşağı bir rütbeye indirirdi.^[12]

MÖ 85’te Hulugu öldüğünde oğulları genç olduğu için tahtı kardeşi Sağ Guli Kralı’na bıraktı. Dul eş ile Wei Lü ölümünü gizledi ve onun emrini taklit etti. Oğlu Sol Guli Kralı’nı Huyandi olarak tahta çıkardılar. Tahtı bekleyen Sol Erdemli Kral ile Sağ Guli Kralı buna içerledi. Han’a ya da Wusunlara geçmeyi tasarladılar. Tasarı ele verildi. İki kral kendi topraklarına çekildi ve Longcheng’e gelmez oldu.^[3]^[13] Huyandi MÖ 68’de öldü. O sırada Sol Erdemli Kral olan kardeşi Xulüquanqu olarak tahta çıktı.^[3]

MÖ 60’ta Xulüquanqu öldü. Dul eş Zhuanqu, onun kenara ittiği ve Sağ Erdemli Kral’ın sevgilisi olan kadındı. Zhuanqu, öteki krallar çağrılamadan Sağ Erdemli Kral Tuqitang’ı tahta çıkardı. Tuqitang, babasının yerine Sağ Erdemli Kral olmuştu ve Woyanqudi unvanını aldı.^[3] Xulüquanqu’nun rütbeli adamlarını öldürdü ve yerlerine kendi oğullarını ve akrabalarını koydu. Veliahtı ile Sol Erdemli Kral, sol toprakların soylularını onlar içerleyene dek karaladı. MÖ 58’de sol soylular Huhanye’yi tahta çıkardı.^[3] Bu, bölgeler arasında bir çatlağa işaret edebilir: tasfiye, gücü sol kanatta olan adamları vurdu.^[14]

Huhanye’nin oğulları döneminde zincir düzgündür. Fuzhulei, kardeşi Qiemixu’yu Sol Erdemli Kral, Qiemoche’yi Sol Guli Kralı ve Nangzhiyasi’yi Sağ Erdemli Kral yaptı. Qiemixu, Souxie olarak tahta çıktı ve Qiemoche’yi Sol Erdemli Kral yaptı. Qiemoche, Cheya olarak tahta çıktı ve Nangzhiyasi’yi Sol Erdemli Kral yaptı. Nangzhiyasi, Wuzhuliu olarak tahta çıktı.^[3] Wuzhuliu’nun Sol Erdemli Kralları sürekli ölüyordu ve o bu adı uğursuz saydı. Makama Huyu (護于) adını verdi, yani en çok onurlandırılan ve tahtta sıradaki. Makamı en büyük oğluna verdi. Kardeşi Xian, Wuzhuliu’nun kendi unvanını alçalttığına içerledi ve devletin böyle geçmesini istemedi. Wuzhuliu’dan sonra tahta çıkınca Huyu’yu Sol Tuqi Kralı’na indirdi.^[3] Han Shu, Sol Tuqi Kralı adının o zaman ne anlama geldiğini söylemez.^[3] Xian öldüğünde kardeşi Sol Erdemli Kral Yu onun yerine geçti.^[3]

MS 48 bölünmesi ve sonrası

Yu döneminde kural bir sorunla karşılaştı. Hou Han Shu, Yu’nun küçük kardeşi Zhiyashi’nin, yani Wang Zhaojun’un oğlunun, Sol Erdemli Kral olmak için sırada durduğunu söyler. Metne göre Yu tahtı kendi oğluna geçirmek istedi ve onu öldürttü.^[2] Han Shu Zhiyashi’ye başka bir unvan verir: Sağ Rizhu Kralı.^[3] Önceki şanyu Wuzhuliu’nun oğlu Bi bunu duyunca şunu söyledi: kardeşlik gereği sıra Sağ Guli Kralı’ndaydı. Oğulluk gereği ise, bir önceki şanyunun en büyük oğlu olarak, sıra kendisindeydi.^[2] Yu MS 46’da öldü ve Sol Erdemli Kral olan oğlu onun yerine geçti. O da ölünce kardeşi Sol Erdemli Kral tahta çıktı.^[2] Bi atlandı. MS 48’de güneyin sekiz boyu onu şanyu yaptı ve Asya Hunları bölünmesi devleti ikiye ayırdı.^[2]

İki yönetim de makamı korudu. Bi, kardeşi Sol Erdemli Kral Mo’yu on binden fazla adamla, Kuzey Şanyusu’nun kardeşi olan Yujian Sol Erdemli Kralı’na karşı gönderdi ve onu sağ yakaladı.^[2] Sol Erdemli Kral Mo, Bi’nin yerine Güney Şanyusu oldu.^[2] Bu basamak düzeni MS 93 ve 94’te yine görülür. Sol Erdemli Kral Anguo Güney Şanyusu oldu. Sol Guli Kralı olan Shizi ise sırası gelince Sol Erdemli Krallığa yükseldi.^[2] Shizi de sırayla şanyu oldu. Güney Şanyusu krallarını sınır boyunca nöbetçi olarak yerleştirdi. Sağ Erdemli Kral da bunlar arasında Shuofang’daydı.^[2]

Rütbe şanyunun gücünden uzun yaşadı. Dördüncü yüzyıldaki Asya Hunları Han devletinde soylular Çin makamlarını taşırdı ve yanlarında eski Asya Hun rütbelerini de taşırdı. Sol ve Sağ Erdemli Krallıklar da bunların arasındaydı.^[15] Asya Hun tarzı rütbeler sonraki Asya Hun devletlerinde ve Asya Hun olmayan halklar arasında da kullanıldı.^[15] Huhanye’den sonra adlandırılan her veliaht Sol Tuqi Kralı değil, Sol Erdemli Kral unvanını taşıdı. Bu, iki unvanın tek bir makam olduğu görüşünün desteği sayılmıştır.^[16]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Shiji, juan 110
^ a b c d e f g h i j Hou Han Shu, juan 89
^ a b c d e f g h i j k l Han Shu, juan 94
^ Sinor 1990, p. 135
^ Miller 2014, p. 6–7
^ Cosmo 2011, p. 46
^ Cosmo 2011, p. 46–47
^ Ögel 2015, p. 43
^ Ögel 2015, p. 43–46
^ Ögel 2015, p. 102–103
^ Sinor 1990, p. 137
^ Ögel 2015, p. 103
^ Ögel 2015, p. 113–114
^ Sinor 1990, p. 138
^ a b 内田吟風 1935, p. 570
^ 内田吟風 1932, p. 591

Kaynaklar

Shiji, juan 110
Han Shu, juan 94 (after Shiji)
Hou Han Shu, juan 89

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て上篇：匈奴分裂以前の後漢・匈奴の交渉 (1932)
Uchida Ginpū 内田吟風, 五胡亂及び北魏に於ける匈奴 (1935)
Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)