Hulugu, MÖ 96’dan 85’e kadar Asya Hunlarının şanyusuydu.[1] MÖ 90’da Han generali Li Guangli yetmiş bin adamla ona karşı yürüdü. Han ordugâhına yapılan bir gece baskını generalin teslimiyle bitti.[1] Hulugu ona kızını ve Wei Lü’nün üstünde bir onur yeri verdi. Bir yıldan biraz fazla sonra da onun kurban olarak öldürülmesine izin verdi.[1] Han Shu saltanatı sonuna kadar izler, bu son ise şanyunun kendi sözüne aykırı bir halefiyetle biter.[1]

Tahta çıkış

Qiedihou’nun iki oğlu vardı, büyüğü Sol Erdemli Kral, küçüğü Sol Büyük General.[1] Ölmekte olan şanyu halef olarak büyüğünü gösterdi.[1] Sol Erdemli Kral merkeze gelmemişti. Soylular onun hasta olduğunu düşünüp küçük oğlu tahta çıkardı.[1] Sol Erdemli Kral bunu duydu ve öne çıkmaya cesaret etmedi.[1] Yeni şanyu onu çağırttı. Tahtı ona bırakmak istedi.[1] Sol Erdemli Kral hastalığını ileri sürüp reddetti. Kardeşi bu reddi kabul etmedi. Şanssız biçimde ölürse, dedi, tahtın Sol Erdemli Kral’a geçmesi gerekirdi.[1] Sol Erdemli Kral kabul etti. Hulugu olarak tahta çıkarıldı.[1][2] Han Shu bunu Taishi döneminin birinci yılına, MÖ 96’ya tarihler.[1]

Hulugu kardeşini, Sol Büyük General’i, Sol Erdemli Kral yaptı. Han Shu’ya göre Asya Hunları bu makamı olağan olarak varise verirdi.[1] Kardeş birkaç yıl sonra hastalıktan öldü.[1] Oğlu Xianxiandan onun yerini alamadı. Hulugu onu daha düşük bir rütbe olan Rizhu Kralı yaptı. Sol Erdemli Kral makamını da kendi oğluna verdi.[1] Han Shu ekler: Xianxiandan’ın babası tahtı Hulugu’ya bırakmıştı. Hulugu da kardeşini sırası geldiğinde tahta çıkarmayı vaat etmişti. Han Shu’ya göre birçok Asya Hunu bu yüzden sonradan Rizhu Kralı’nın şanyu olması gerektiğini söyledi.[1] Bazı araştırmacılar, bütün bu hikâyeyi ölmekte olan bir şanyunun iradesinin soyluların seçiminden ne kadar ağır bastığının kanıtı sayar.[3]

Xianxiandan, sonraki bir şanyunun altında birkaç on bin atlıyla Han’a geçen Rizhu Kralı’ydı. Han onu marki yaptı.[1]

Akınlar ve MÖ 90 Han orduları

Saltanatının altıncı yılında Asya Hunları Shanggu ve Wuyuan’a girdi, Han subaylarını ve halkını öldürdü. Aynı yıl Wuyuan ve Jiuquan’a da girip iki komutanı öldürdü.[4] Han MÖ 90’da üç orduyla karşılık verdi.[4] Li Guangli yetmiş bin adamla Wuyuan’dan çıktı.[4] Başsavcı Shang Qiucheng otuz binden fazla adamla Xihe’den çıktı. Wudi Yıllıkları bu sayıyı yirmi bin olarak verir.[4] Chonghe markisi Mang Tong kırk bin atlıyla Jiuquan’dan çıktı. Wudi Yıllıkları ona Ma Tong der.[4]

Hulugu, Han’ın büyük güçle çıktığını duydu.[1] Bütün yükünü uzaklaştırdı. Zhao Xin Kenti’nin kuzeyine, Zhiju Nehri’ne çekildi.[1] Sol Erdemli Kral halkı Yuwu Nehri’nden geçirip altı yedi yüz li öteye, Doujian Dağı’na sürdü.[1] Şanyu seçme birliklerle Guqie Nehri’ni geçti.[1]

Shang Qiucheng Zhuixie yoluna ulaştı. Hiçbir şey görmedi ve geri döndü.[1] Asya Hunları onun peşine bir büyük general gönderdi, yanında Li Ling ve otuz binden fazla atlı vardı.[1] Han ordusunu Junji Dağı’nda yakaladılar. Ordu geri çekilirken dokuz gün savaştılar.[1] Han askerleri Asya Hun hattını yarıp çok kişi öldürdü. Punu Nehri’nde Asya Hunları vazgeçip geri döndü.[1] Li Ling, Qiedihou’ya teslim olmuş Han generaliydi. Şimdi bir Han ordusuna karşı at sürüyordu.[1] Mang Tong Göksel Dağlar’a geldi. Orada Asya Hun büyük generali Yanqu ile Sol ve Sağ Huzhi kralları yirmi bin atlıyla onu karşılamaya gelmişti. Han’ın güçlü olduğunu görüp çekildiler.[1] İki taraf da kazanç ya da kayıp yaşamadı.[1]

Li Guangli

Li Guangli’nin kolu ilk direnişle Fuyangju geçidinde karşılaştı. Orada Asya Hun Sağ Büyük Komutanı ile Wei Lü onu beş bin atlıyla durdurmaya çalıştı.[1] Li Guangli bağımlı halkların iki bin atlısını gönderdi. Asya Hunları birkaç yüz ölü ve yaralıyla dağıldı. Han, Hanım Fan Kenti’ne kadar ilerledi.[1] Orada karısı ve çocuklarının büyücülük suçundan tutuklandığı haberi ona ulaştı.[1] Katibi Hu Yafu cezadan kaçmak için bizzat orduda bulunuyordu. Hu Yafu ona, eve dönüp başarısız kalırsa Zhiju’nun kuzeyindeki ülkeyi bir daha görüp göremeyeceğini sordu.[1] Li Guangli duraksadı. Daha derine girerek başarı kazanmak istedi ve Zhiju’ya doğru yürüdü.[1] Bir koruyucuyu yirmi bin atlıyla nehrin karşısına gönderdi. Bunlar, yirmi bin atlıyla gelen Sol Erdemli Kral ve Sol Büyük General’le karşılaştı ve bir gün savaştı.[1] Han, Sol Büyük General’i öldürdü.[1]

Sonra kendi subayları ona karşı döndü.[1] Başkâtibi ile bir komutan olan Huiqu markisi, generalin başka bir amacı olduğuna ve başarı kazanmak için ordunun başına iş açmak istediğine karar verdi. Onu yakalamayı tasarladılar.[1] Li Guangli bunu duyup başkâtibi öldürttü. Yanran Dağı’na çekildi.[1] Hulugu, Han ordusunun bitkin düştüğünü biliyordu.[1] Elli bin atlıyla bizzat geldi. Gece Han hattının önüne birkaç ayak derinliğinde bir hendek kazdı. Sonra arkadan vurdu.[1] Ordu dağıldı. Li Guangli teslim oldu.[1] Wudi Yıllıkları aynı yenilgiyi kaydeder.[5] Li Guangli bölümü yalnızca şanyu tarafından öldürüldüğünü söyler. Okuru Asya Hun bölümüne yollar.[6]

Hulugu onu büyük bir Han generali olarak tanımıştı. Kızını ona eş olarak verdi.[1] Onu onurda Wei Lü’nün üstüne koydu.[1]

MÖ 89 mektubu ve Li Guangli’nin sonu

Ertesi yıl şanyu Han sarayına yazdı.[1] Güneyde büyük Han vardı, dedi, kuzeyde güçlü Hu. Hu’lar Gök’ün gururlu oğullarıydı ve küçük törenlerle uğraşmazlardı.[1][7] Bu gururun Mete Han zamanında bile görülmediği söylenmiştir.[8] Büyük geçidi açmak ve bir Han kadınını eş olarak almak istiyordu.[1][9] Mektup, Asya Hunlarının istediğinin ticaret olduğunun göstergesi sayılmıştır.[9] Han her yıl ona on bin shi malt içkisi, beş bin hu darı ve on bin top karışık ipek vermeliydi. Geri kalan eski antlaşmadaki gibi kalmalıydı.[1] O zaman sınır hırsızlıktan kurtulurdu.[1] Babası Qiedihou kendine Han imparatorunun çocuğu demişti.[1] Hulugu Han ile eşit olarak konuştu. Adını koyduğu şartlar ilk heqin’in şartlarıydı: bir Han gelini ve yıllık mallar.[1]

Han, şanyunun elçisiyle birlikte bir elçi geri gönderdi.[1] Hulugu’nun maiyeti Han elçisini sıkıştırdı.[1] Han bir tören ve doğruluk ülkesiydi, dediler. Bu yüzden Li Guangli’nin neden eski veliahdın isyanla asker topladığını bildirdiğini sordular.[1] Elçi, kavganın vezir ile prens arasında özel bir kavga olduğunu söyledi.[1] Vezir prensi çekiştirmişti. Öldürülmüştü.[1] Prens babasının askerlerini kötüye kullanmıştı. Bu, bir dayağı hak eden küçük bir kusurdu.[1] Sonra elçi bunun, babasını tahta çıkmak için öldüren ve üvey annesini düzenli olarak eş alan Mete Han’la nasıl kıyaslanacağını sordu. Elçi buna hayvan davranışı dedi.[1][10] Şanyu elçiyi üç yıl alıkoydu.[1]

Li Guangli Asya Hunlarıyla bir yıldan biraz fazla kalmıştı. O sırada ona gösterilen iltifata içerleyen Wei Lü fırsatını buldu.[1] Şanyunun annesi hastalandı. Wei Lü bir Hu wu’ya, Çincede bir ayin uzmanına, önceki şanyunun öfkeli olduğunu söylemesini buyurdu.[1] Asya Hunları savaşa giderken, wu diyecekti, ordu için yapılan kurbanda Li Guangli’yi toprak sunağına almaya hep yemin etmişlerdi. Yemin tutulmamıştı.[1] Li Guangli yakalandı.[1][11] ‘Ben ölünce,’ dedi, ‘Asya Hunlarını yok edeceğim.’ Kurban olarak öldürüldü.[1] Sonra aylarca yağmur ve kar yağdı. Sürüler öldü, halk hastalandı ve tahıl olgunlaşmadı.[1] Şanyu korktu. Ona bir türbe yaptırdı.[1] Wu hastalığın nedeni olarak daha önceki bir şanyunun, atalardan birinin öfkesini gösterir.[1] Han Shu havayı öldürmeye yalnızca şanyunun korkusu aracılığıyla bağlar.[1]

Han Shu’ya göre Han, Li Guangli’nin kaybından sonra başka ordu göndermedi. Büyük bir general ve birkaç on bin asker yitirmişti.[1] Li Guangli’nin ölümünden üç yıl sonra Wudi öldü.[1] Han Shu, Han birliklerinin yirmi yıldan fazla süreyle takip ederek bozkırın derinlerine dayandığını söyler. Şanyudan aşağıya Asya Hunlarının sık sık bir heqin düşündüğünü de ekler.[1]

Son yıllarda hanedan

Han Shu, ailesi içinde bir cinayeti kaydeder.[1] Şanyunun, yetenekli ve sevilen bir üvey kardeşi vardı: Sol Büyük Komutan.[1] Şanyunun annesi, oğlunun kendi oğlunu atlayıp komutanı varis yapmasından korktu. Komutanı gizlice öldürttü.[1] Ölenin öz kardeşi şanyunun merkezine bir daha gelmedi.[1]

Wuchanmu, Wusunlarla Kangju arasındaki, tekrar tekrar saldırıya uğramış küçük bir ülkenin hükümdarıydı. Hulugu’nun saltanatında birkaç bin halkıyla Asya Hunlarına geçti.[1] Hulugu onu Rizhu Kralı’nın bir kız kardeşiyle evlendirdi. Sağ topraklarda halkının başına koydu.[1] Wuchanmu’nun damadı, şanyu Xulüquanqu’nun bir oğluydu. Babasının ölümünden sonra ona sığınmıştı.[1]

Ölüm ve halefiyet

Hulugu bir heqin aramak istedi. Onu öldüren bir hastalığa tutuldu.[1] Ölürken büyüklere, oğlunun genç olduğunu ve yönetemeyeceğini söyledi. Kardeşi Sağ Guli Kralı’nı tahta çıkarmalarını istedi.[1] Öldüğünde Wei Lü ile şanyunun eşi Zhuanqu Yanzhi ölümü gizlediler. Şanyunun emrini sahtelediler. Soylularla ahit içtiler. Oğlunu, Sol Guli Kralı’nı, Huyandi olarak tahta çıkardılar.[1] Han Shu bunu Shiyuan döneminin ikinci yılına, MÖ 85’e tarihler.[1][12]

Değerlendirme

Bir sayım, MÖ 114 ile 60 arasında yedi şanyu sayar. Tahtta on yıldan fazla kalanların yalnızca Hulugu ile Huyandi olduğunu saptar.[13] Hulugu’nun altında Han büyük bir general ve birkaç on bin asker yitirdi. Wudi ölene dek başka ordu göndermedi.[1] İçeride, bir vaatle kazandığı tahtı, ölümünden sonra adlandırmadığı bir oğul aldı.[1] Adlandırdığı Sağ Guli Kralı ile kenara ittiği Rizhu Kralı, sonraki saltanatlarda sorun çıkaran adamlardır.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb cc cd ce cf cg ch ci cj Han Shu, juan 94
  2. ^ Ögel 2015, p. 102–103
  3. ^ Sinor 1990, p. 137
  4. ^ a b c d e Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 6
  5. ^ Han Shu, juan 6
  6. ^ Han Shu, juan 61
  7. ^ Ögel 2015, p. 100, 107
  8. ^ Ögel 2015, p. 100
  9. ^ a b Jagchid 1989, p. 30
  10. ^ Ögel 2015, p. 108
  11. ^ Ögel 2015, p. 108–109
  12. ^ Ögel 2015, p. 110
  13. ^ Sinor 1990, p. 136

Kaynaklar

  • Han Shu, juan 6, 54, 61, 94 (after Shiji)

Literatür

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler9

Kişiler
Emperor Wu of Han · Huyandi Chanyu · Li Guangli · Qiedihou Chanyu · Wei Lü · Woyanqudi Chanyu · Xulüquanqu Chanyu
Kurumlar ve Unvanlar
Women among the Turkic Peoples · Worthy Kings of the Left and Right

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Hulugu Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/hulugu-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026