Wei Lü, Han imparatorluğunda, Changshui’li bir Hu’nun oğlu olarak büyüdü. Hamisinin hanesi ele geçirilince Asya Hunlarına geçti.[1] Şanyunun merkezinde Dinglinglerin kralı oldu. Han Shu onu dört sahnede gösterir. Han elçisi Su Wu’yu sorgular. General Li Guangli’nin kurban edilmesini düzenler. MÖ 85’te Huyandi’nin tahta çıkmasına yardım eder. Ayrıca Huyandi’ye surlar ve Han ile barış konusunda öğüt verir.[2]

Köken ve kaçış

Han Shu, Wei Lü’nün babasının kökence Changshui’li bir Hu (長水胡) olduğunu söyler. Wei Lü’nün Han imparatorluğunda doğup büyüdüğünü de söyler.[1] Wei Lü’nün adı Çinceydi. Bazı araştırmacılar, babasının kökenini en azından kısmen Hu soyundan gelindiğinin göstergesi sayar.[3] İkinci bir anlatım onu, önce Çinlilere sonra Asya Hunlarına hizmet etmiş, göçebe kökenli bir adam diye adlandırır.[4] Wei Lü, Han’ın müzik uyumu komutanı (協律都尉) Li Yannian’ın dostuydu. Li Yannian onu Asya Hunlarına elçi olarak önerdi.[1]

Wei Lü görevden döndüğünde Li Yannian’ın hanesi tutuklandı. Wei Lü onunla birlikte öldürülmekten korktu. Kuzeye geri kaçtı ve Asya Hunlarına teslim oldu.[1] Han Shu’ya göre Asya Hunları ona ısındı ve o her zaman şanyunun yanındaydı.[1] Metin kaçış için bir yıl vermez.[1]

Sınırı geçen yalnızca Wei Lü değildi. MÖ 33 tartışmasında Han Shu, sınırdaki kölelerin iç çekişini aktarır: “Asya Hunları arasında yaşamın hoş olduğunu duyuyoruz, ama nöbet bu kadar sıkıyken ne yapabiliriz?” Yine de, der, bazıları ara sıra sınırın ötesine kaçıyordu.[5] Bir anlatıma göre Asya Hunları zanaatlarının ve tarımlarının bir kısmını Çinli esirlerle ve kaçaklarla kurmuştu.[6]

Dingling kralı

Dinglingler, Asya Hun ülkesinin kuzey sınırında yaşayan bir halktı. Mete Han onları kuzey seferlerinde boyun eğdirmişti.[7] Şanyu Wei Lü’yü onların kralı yaptı.[1] Metin bu unvanı Li Ling’inkinin yanına koyar. Şanyu, Li Ling’i MÖ 99’daki teslim oluşunun ardından Sağ Xiao Kralı (右校王) yaptı. Metne göre ikisi de saygı gördü ve işlerde pay sahibi oldu.[1]

Wei Lü bu unvanı Li Ling gelmeden önce taşıyordu. Li Ling’in teslim oluşundan önceki yıl, MÖ 100’de, Han elçisi Su Wu’ya kendisine kral unvanı verildiğini söyledi.[1] Bazı araştırmacılara göre bu atama, her şeyini şanyuya borçlu bir yabancı aracılığıyla boyun eğdirilmiş bir halkı denetleme aracıydı.[8]

Su Wu

Qiedihou yeni tahta çıkarılmıştı. Elinde tuttuğu Han elçilerini geri göndermişti. Han imparatoru bu jesti övdü. Su Wu’yu, Han’da alıkonulan Asya Hun elçileriyle ve şanyu için zengin armağanlarla gönderdi.[2] Heyet yola çıkmak üzereyken Asya Hunları arasında bir komplo kuruldu. Gou Kralı, Hunye kralının kızkardeşinin oğluydu ve amcasıyla birlikte Han’a geçmişti. Sonra Zhuoye markisiyle birlikte Asya Hunlarının eline düşmüştü. Changshui’li Yu Chang ve yaklaşık yetmiş adamla birlikte şanyunun annesini ele geçirip Han’a götürmeyi tasarladı. Wei Lü’nün komutasında teslim olmuş adamlar da onlara katıldı.[1] Yu Chang, Han’daki yıllarından Su Wu’nun yardımcısı Zhang Sheng’i tanıyordu. Zhang Sheng’e, Han imparatorunun Wei Lü’den büyük nefret ettiğini söyledi. Wei Lü’yü pusudan bir tatar yayıyla vurabileceğini de ekledi.[1]

Komplocuların biri gece sıvışıp onları ele verdi. Şanyunun adamları komplocuların üzerine sahaya çıktı. Gou Kralı ve arkadaşlarını öldürdüler. Yu Chang’ı diri ele geçirdiler.[1] Şanyu davayı Wei Lü’ye verdi.[1][9] Zhang Sheng, önceki sözlerinin ortaya çıkmasından korktu. Yu Chang’a ne söylediğini Su Wu’ya anlattı.[1] Wei Lü, ifadesini almak için Su Wu’yu çağırdı. Su Wu kılıcını çekti ve kendini bıçakladı. Şaşıran Wei Lü onu kollarına aldı ve hemen bir hekim çağırttı. Yere bir çukur kazıldı ve içine için için yanan bir ateş konuldu. Su Wu üzerine yatırıldı ve kanın akması için sırtına basıldı. Yarım gün nefes almadı, sonra geri geldi.[1][10]

Su Wu iyileşince şanyu, Yu Chang’ın yargılanmasını onu boyun eğdirmek için kullanmak istedi. Yu Chang kılıçla kesildikten sonra Wei Lü, şanyunun yakın bir bakanını öldürmeyi tasarlayan Han elçisi Zhang Sheng’in ölümü hak ettiğini ilan etti. Şanyunun teslim olanları bağışladığını da ekledi. Kılıcı Zhang Sheng’e kaldırdı. Zhang Sheng teslim olmak istedi. Wei Lü sonra Su Wu’ya, yardımcının suçunun şefine de ait olduğunu söyledi. Su Wu, hiçbir şey tasarlamadığını ve akraba olmadığını yanıtladı. Wei Lü kılıcı ona kaldırdı. Su Wu kıpırdamadı.[1]

Wei Lü sonra ikna etmeyi denedi. Han’a sırtını döndüğünü söyledi. Büyük bir şansla kendisine kral unvanı, on binlerce kişilik bir tebaa ve tepeleri kaplayan sürüler verilmişti. Su Wu o gün teslim olursa kendisi de ertesi gün aynısını yapacaktı. Yoksa Su Wu’nun bedeni yalnızca otu besleyecek ve kimse bundan haberdar olmayacaktı.[1] Su Wu ona küfretti. Ona göre efendisini ve akrabalarını bırakıp barbarlar arasında esir olan bir tebaa görmeye değmezdi. Şanyu kimin yaşayıp kimin öleceğine karar vermeyi Wei Lü’ye emanet etmişti. Wei Lü adil yargılamak yerine iki hükümdarı birbirine düşürüp felaketi seyretmek istiyordu. Nanyue, Dayuan ve Kore Han elçilerini öldürmüş ve yok edilmişti. Yalnızca Asya Hunları bu akıbete henüz uğramamıştı. Wei Lü, Su Wu’nun hiçbir zaman boyun eğmeyeceğini biliyordu ve iki ülkenin savaşmasını istiyordu. Asya Hunlarının felaketi ise, dedi Su Wu, ondan başlayacaktı.[1]

Wei Lü, Su Wu’nun eğilmeyeceğini görünce bunu şanyuya bildirdi. Şanyu Su Wu’yu yiyeceksiz büyük bir mahzene kapattı. Su Wu karda yattı ve karı keçe parçalarıyla birlikte yuttu. Günlerce ölmedi ve Asya Hunları onu bir ruh sandı. Sonra onu Kuzey Denizi’ne koç gütmeye gönderdiler. Koçlar süt verdiğinde dönmesine izin verdiler.[1] Li Ling sonra Su Wu’yla orada konuştu ve kendisiyle Wei Lü’nün suçunun Gök’e ulaştığını söyledi.[1]

Li Ling’i eve getirme girişimi

Zhao imparator olunca Huo Guang ile Shangguan Jie onun adına yönetti. İkisi, Li Ling’i geri çağırmak için Ren Lizheng’i ve iki kişiyi Asya Hunlarına gönderdi. Şanyu Han elçilerine bir ziyafet verdi. Li Ling ile Wei Lü de hizmette bulundu. Sonra ikisi elçilere sığır eti ve şarap getirdi. Onlarla içip oynadılar. İkisi de Hu giysisi ve tokmak biçimli saç topuzu taşıyordu.[1]

Ren Lizheng, Li Ling’e yüksek sesle Han’ın büyük bir af ilan ettiğini söyledi. Li Ling saçını okşadı ve “Hu giysisini çoktan giydim” diye yanıtladı. Wei Lü giysilerini değiştirmek için dışarı çıktı. Ren Lizheng bunun üzerine Li Ling’i dönmeye zorladı. Li Ling, dönmenin kolay olduğunu ama ikinci bir utançtan korktuğunu söyledi. Wei Lü geri geldi ve konuşmanın sonunu duydu. Li Shaoqing’in kendini tek bir ülkeye bağlamayan değerli bir adam olduğunu söyledi. Ona göre Fan Li Gök altında her yere gitmiş, You Yu da Rong’dan Qin’e geçmişti. Neden bu kadar yakından konuştuklarını sordu. Bununla Wei Lü toplantıyı dağıttı.[1]

Li Guangli

MÖ 90’da Han generali Li Guangli, Hulugu Şanyu’ya teslim oldu. Şanyu ona elli bin atlıyla karşı gelmişti. Adamları gece Han cephesinin önüne birkaç fit derinliğinde bir hendek kazıp arkadan vurmuştu. Han ordusu dağıldı.[5] Aynı seferin başında şanyu, Wei Lü’yü Sağ Büyük Duwei ve beş bin atlıyla, Han ordusunu Fuyangju Dağı’ndaki bir geçitte kesmek üzere göndermişti. Li Guangli, bağlı devletlerin iki bin Hu atlısını onlara karşı gönderdi. Asya Hun kuvveti dağıldı ve birkaç yüz kişi yitirdi.[5][11]

Şanyu, Li Guangli’nin yüksek rütbeli bir Han generali olduğunu biliyordu. Ona kızını verdi ve onu Wei Lü’den üstün tuttu.[5] Li Guangli, Asya Hunları arasında bir yılı biraz aşkın zaman geçirmişti. Wei Lü ona gösterilen iltifata içerledi ve fırsatını şanyunun annesinin hastalığında buldu. Bir Hu şamanına (胡巫) ne söyleyeceğini öğretti. Şaman, önceki şanyunun öfkeli olduğunu bildirdi, çünkü Asya Hunları bir saldırıdan önce Li Guangli’yi toprak sunağında kurban etmeye söz verirlerdi ve şimdi vermiyorlardı. Li Guangli yakalandı ve “Ölürsem Asya Hunlarını yok edeceğim” dedi. Kurbanda öldürüldü. Sonra aylarca yağmur ve kar yağdı. Sürüler öldü, veba çıktı ve tahıl olgunlaşmadı. Şanyu korktu ve Li Guangli için bir tapınak yaptırdı.[5]

MÖ 85 tahta çıkışı

Hulugu ölmek üzereydi. Soylulara, oğlunun ülkeyi yönetmek için çok küçük olduğunu ve kardeşinin, Sağ Guli Kralı’nın tahta çıkarılması gerektiğini söyledi. Öldüğünde Wei Lü ile şanyunun eşi Zhuanqu ölümü gizledi. Şanyu adına bir emir sahteleyip soylulara yemin içirdiler. Oğlunu, Sol Guli Kralı’nı, Huyandi Şanyu olarak tahta çıkardılar. Han Shu yılı Shiyuan döneminin ikincisi, MÖ 85 diye verir.[5][12]

Huyandi altında

Tahta çıkışın ikinci yılının sonbaharında Asya Hunları Dai’ye akın etti ve bir komutanı öldürdü. Şanyu gençti, annesi uygunsuzdu ve ülke bölünmüştü. Şanyu bir Han saldırısından sürekli korkuyordu. Wei Lü, Asya Hunlarının kuyular kazmasını, tahıl depolamak için surlar ve kuleler yapmasını ve bunları “Qin adamları” (秦人) ile tutmasını önerdi. Han ordusu geldiğinde, dedi, hiçbir şey yapamazdı. Yüzlerce kuyu kazıldı ve binlerce ağaç kesildi. Biri, Hu’ların surları savunamayacağını ve tahılın yalnızca Han ordusunu besleyeceğini söyleyerek itiraz etti. Wei Lü işi durdurdu.[5][13] Bazı araştırmacılar, Asya Hunlarının surlu kentleri tutmayı reddetmesini, bu öğütte ve Zhizhi’nin başarısız savunmasında, Tonyukuk’un sonradan Göktürklere öğütlediği kuralın aynısı sayar.[14]

Wei Lü sonra, boyun eğmeyi reddeden Han elçilerinin, aralarında Su Wu ve Ma Hong’un da bulunduğu, geri gönderilmesini tasarladı. Asya Hunları bu ikisini iyi niyete bir yol açmak için eve gönderdi. O sırada şanyu üç yıldır tahttaydı.[5]

Han Shu, Wei Lü’nün ölümünü, elçilerin ayrılmasından yaklaşık iki yıl sonraki olayların anlatımında tek bir cümleyle anar. Yıl vermez.[5] Bir modern anlatım ölümünü MÖ 79’a tarihler.[15] Metne göre hayattayken Han ile barışın yararlarından sık sık söz etti, ama Asya Hunları ona inanmadı. Ölümünden sonra ordu defalarca sıkıştı ve ülke yoksullaştı. Şanyunun kardeşi Sol Guli Kralı onun sözlerini hatırladı ve bir antlaşma istedi. Ancak Han’ın reddedeceğinden korktu. Bu yüzden hiç ilk konuşan olmadı, maiyetine Han elçilerine ima ettirdi.[5]

Tang tarihlerinde unvan

Xin Tang Shu, Wei Lü’den Kırgızlar anlatısında söz eder. Asya Hunlarının teslim olan Han generali Li Ling’i Sağ Erdemli Kral, Wei Lü’yü de Dingling kralı yaptığını söyler.[16] Han Shu ise Li Ling’in unvanını Sağ Erdemli Kral değil, Sağ Xiao Kralı diye verir.[1] Pasaj, Kırgızların Li Ling soyundan geldiği iddiasının kaynaklarından biridir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Han Shu, juan 54
  2. ^ a b Han Shu, juan 54; Han Shu, juan 94
  3. ^ Miller 2014, p. 18
  4. ^ Lattimore 1951, p. 485
  5. ^ a b c d e f g h i j Han Shu, juan 94
  6. ^ Khazanov 1994, p. 226, 254
  7. ^ Shiji, juan 110
  8. ^ Miller 2014, p. 17
  9. ^ Ögel 2015, p. 86–88
  10. ^ Ögel 2015, p. 88
  11. ^ Ögel 2015, p. 102–106
  12. ^ Ögel 2015, p. 113
  13. ^ Ögel 2015, p. 114–115
  14. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  15. ^ Ögel 2015, p. 116
  16. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217

Kaynaklar

Literatür

  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler16

Kişiler
Emperor Wu of Han · Hulugu Chanyu · Hunye King · Huyandi Chanyu · Li Guangli · Li Ling · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Xulüquanqu Chanyu
Halklar
Dingling
Kurumlar ve Unvanlar
Captives and the Unfree · Craftsmen in the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Livestock Losses in the Annals · Wood and Woodworking · Xiongnu Agriculture

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Wei Lü.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/wei-lu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026