Asya Hunları-Han Savaşları, Han imparatorluğu ile Asya Hunları konfederasyonu arasındaki savaşlardır. Bu savaşlar, MÖ 200’deki Baideng kuşatmasından MS 93’te kuzey şanyusunun sonuna kadar sürdü.
Baideng ve heqin
MÖ 200 kışında Mete Han, ilk Han imparatorunu yedi gün boyunca Baideng Tepesi’nde sıkıştırdı. Mete Han’ın 400.000 seçme atlısı vardı, Han ordusu ise 320.000 kişiydi.[1][2] Han Shu’da 300.000’den fazla seçme atlı vardır.[3][4] İki sayı da Han sarayının yuvarlak sayılarıdır, sayım sonucu değildir. Asya Hun sayısı büyük olasılıkla silah taşımaya elverişli bütün adamları temsil eder. İmparator kurtuldu. Ardından heqin antlaşması geldi: şanyuya bir Han prensesi, her yıl armağanlar ve bir kardeşlik yemini.[1] Han, Wen ve Jing döneminde her akından sonra antlaşmayı yeniledi. Antlaşma MÖ 133’e kadar sürdü.[3] MÖ 182 baharında, İmparatoriçe Lü döneminde, Asya Hunları Didao’ya saldırıp Ayang’ı yağmaladı. MÖ 181’in birinci ayında Didao’yu yeniden yağmalayıp iki bin kişiyi götürdüler.[5] MÖ 177’nin beşinci ayında Sağ Erdemli Kral, Sarı Irmak’ın güneyindeki topraklara girip Shang idari bölgesinin (komutanlığının) sınır karakollarını koruyan kabileleri yağmaladı. İmparator Wen veziri Guan Ying’i 85.000 savaş arabası ve atlıyla onun üzerine gönderdi, kral sınırın ötesine çekildi.[1][6] Bazı araştırmacılar bu akını, Han’a geçmiş ve sınır karakollarını onlar adına elinde tutan Asya Hunlarına verilmiş bir karşılık olarak açıklar.[7]
İki modern yorum savaşları daha geniş bir çerçeveye oturtur. Birincisi Çin’i etkin taraf sayar. Sınırın biçimini, bozkırdaki büyük göçebelikten önce gelen Çin büyümesinin belirlediğini ve duvarın göçebeleri dışarıda tutmak kadar Çinlileri içeride tutmaya da yaradığını savunur.[8] İkincisi, Han’ın kuzey sınırındaki erken savaşlarının Asya Hunlarına karşı değil, sınır komutanlarına karşı yürütüldüğünü savunur. Komutanlar sıkıştırıldıklarında Asya Hunlarının tarafına geçti. Buna göre Han sarayı sınır valilerini sıkı tuttuğunda ticaret ile savaş, akın ve şantaj olarak birleşmeye yatkındı.[9]
Wudi döneminde dönüm noktası
MÖ 133’te Han, şanyuyu tuzağa düşürmek için Mayi çevresine 300.000 adam gizledi. Şanyu, çobansız otlayan sığırları görünce geri döndü.[1] Pusudan sonra Asya Hunları heqin’i bozdu. Sınıra sayısız akın yaptılar.[1] MÖ 129’da dört general, her biri 10.000 atlıyla yola çıktı. Longcheng’e yalnızca Wei Qing ulaştı, Gongsun Ao ise 7.000 adam yitirdi.[1] MÖ 127’de Wei Qing, Sarı Irmak’ın güneyindeki toprağı aldı ve üzerine Shuofang’ı kurdu.[1] Bu toprak Ordos’tur.
Saldırılar, MÖ 124’ten 119’a
MÖ 124’te Wei Qing altı generalle ve 100.000’den fazla adamla Sağ Erdemli Kral’ı geceleyin kuşattı. Kral, Han’ın kendisine ulaşamayacağını sandığı için sarhoştu. Kral kaçtı, Han ise halkından 15.000 kişiyi aldı.[1]
MÖ 121’de Huo Qubing batıdaki Asya Hunlarına iki kez vurdu. O güz Hunye kralı, Xiutu kralını öldürdü ve 40.000’den fazla kişiyle Han’a geçti. Shiji, bu kişilerin 100.000 diye duyurulduğunu söyler.[1] Wudi yıllıkları, Wuwei ile Jiuquan’ı o yıl bu toprağın idari bölgeleri (komutanlıkları) yapar. Aynı topraktan kesilen Zhangye ile Dunhuang’ı ise MÖ 111’de idari bölge yapar. Başka kaynaklar Hexi’nin dört idari bölgesini başka yıllara koyar.[10][11] Tang yorumcusu Zhang Shoujie, Xihe gushi’ye dayanarak Asya Hunlarına iki dağın yasını tutan bir şarkı atfeder: Qilian dağlarını yitirdiklerinden beri hayvanları artmaz. Yanzhi dağlarını yitirdiklerinden beri kadınlarının yüzünde renk kalmamıştır.[1][12] Bazı araştırmacılar MÖ 121 ve 119 seferlerinin iki kalıcı sonucunu sayar. Birincisi, bu otlakların yitirilmesidir. İkincisi, Hexi koridorundan Lop Nor’a kadar uzanan toprağın yitirilmesidir. Han bu topraklarda Jiuquan idari bölgesini kurdu ve Asya Hunlarını Qianglardan kopardı.[13]
MÖ 119 tarihli Mobei seferinde Han sahaya 100.000 atlı ve 140.000 yedek at çıkardı.[1] Şanyu çölün kuzeyinde bekledi. Alacakaranlıkta, bir fırtınada Han kanatları ona doğru kapandı. Şanyu birkaç yüz atlıyla yarıp çıktı.[1] Bundan sonra Asya Hunlarının Gobi’nin güneyinde bir hükümdarlık merkezi kalmadı. Ancak Han da 100.000’den fazla at yitirmişti ve yeniden sefere çıkamadı.[1]
Yıpranma
MÖ 103’te 80.000 Asya Hun atlısı Zhao Ponu’nun ordusunun yolunu kesti ve ordu yok oldu.[1] MÖ 99’da Li Guangli kuşatıldı ve adamlarının onda altısını ya da yedisini yitirdi.[1] MÖ 90’da Li Guangli 70.000 adamla yola çıktı. Han Shu’ya göre bir gece baskınından sonra teslim oldu.[3] Han artık ordu göndermedi. Wudi üç yıl sonra öldü.[3]
Asya Hunlarının bölünmesi
MÖ 72’de beş Han ordusu ve 50.000 Wusun atlısı yola çıktı. Asya Hunları onlardan kurtuldu.[3] Asya Hunları bundan sonra bir kar fırtınası ile Dinglingler, Wuhuanlar ve Wusunlar yüzünden halkının onda üçünü, sürülerinin onda beşini yitirdi.[3] MÖ 57’den itibaren rakip şanyular birbirleriyle savaştı. MÖ 53’te kardeşine yenilen Huhanye, bakanlarının öğüdüne karşın Han’a boyun eğdi. Zhizhi ise batıya gitti.[3] MÖ 36’da Gan Yanshou ile Chen Tang asker topladı. Zhizhi’yi Kangju’da öldürdüler.[3]
Kuzeyin sonu
MS 89 ile 91 arasında Han ve Güney Asya Hunları orduları kuzey hükümdarlık merkezini dağıttı. MS 93’te son hak sahibi kandırılarak sınırın öte yanından geri getirildi ve başı kesildi. Bu, Han’ın Kuzey Asya Hunlarına karşı seferleri maddesinde anlatılır.[14] Hou Han Shu’nun kapanış değerlendirmesine göre şanyu Wusunların ülkesine kaçtı. Çölün kuzeyindeki ülke boş kaldı.[14]
-
y. MÖ 215 Qin, Ordos'u alır
MÖ 215 dolayında Qin'in ilk imparatoru Meng Tian'ı yüz bin askerle kuzeye gönderdi. Meng Tian Sarı Irmak'ın büyük dirseğinin içindeki toprağı, Ordos'u aldı, ırmağı sınır yaptı ve karşıya geçerek Yin dağlarının altındaki ovayı tuttu. Shiji'ye göre bu sırada Yan'ın kuzeyindeki Donghular güçlüydü, Yuezhiler de Dunhuang ile Qilian dağları arasında gelişiyordu. Asya Hunlarının chanyusu Duman Qin'e karşı koyamadı ve kuzeye çekildi. Ne kadar kuzeye gittiğini kaynak söylemez. İkinci bir okuma bu pasajdaki Qilian'ı Tanrı Dağları'na yerleştirir. Taralı alan bu okumayı gösterir.
-
MÖ 209–200 Mete Han bozkırı birleştirir
MÖ 209'da Mete babası Duman'ı öldürdü ve chanyu oldu. Asya Hunları ile Donghular arasında bin li'den geniş, boş bir şerit uzanıyordu. Donghular bu toprağı isteyince Mete doğuya saldırdı ve krallarını yok etti. Wuhuanlar Wuhuan Dağı'nda tutundu ve Asya Hunlarına her yıl öküz, at ve koyun derisi vergi ödedi. Siyenpiler Liaodong sınırının çok ötesine çekildi. Mete Yuezhileri geri püskürttü, Meng Tian'ın aldığı toprağı Chaona ve Fushi'ye kadar geri aldı, kuzeyde Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli halklarını boyunduruk altına aldı. MÖ 200'de Han imparatoru Gaozu'yu Pingcheng yakınındaki Baideng tepesinde yedi gün kuşattı.
-
MÖ 176–y. 160 Gücün doruğu
MÖ 176'da Mete, Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral'ın Yuezhileri ezdiğini, Loulan'ın, Wusunların, Hujielerin ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirdi: yay çeken bütün halklar artık tek bir aileydi. Oğlu Laoshang Yuezhi kralını öldürdü ve kafatasından içki kabı yaptı. Yuezhiler Hexi'yi bırakıp batıya, Sakaların ülkesine göçtü. Han Shu, Karaşar, Weixu ve Weili arasında oturan ve vaha devletlerinden vergi toplayan bir Asya Hun Köleler Komutanı'ndan söz eder. MÖ 162'de imparator Wendi Uzun Sur'u iki ülke arasındaki çizgi olarak onayladı. Ülkenin Tuva'daki ve Baykal'ın ötesindeki kuzey sınırını hiçbir kaynak tarif etmez.
-
MÖ 127–121 Han, Ordos'u ve Hexi'yi alır
MÖ 127'de Han generali Wei Qing, Loufan ve Baiyang krallarını Ordos'tan çıkardı. Han orada Shuofang'ı kurdu ve Meng Tian'ın ırmak boyundaki surunu onardı. Buna karşılık Shanggu'nun ötesindeki Zaoyang bölgesini bıraktı. MÖ 123'te chanyu, Han'dan kaçıp gelen Zhao Xin'in öğüdüyle Gobi'nin kuzeyine çekildi. MÖ 121 ilkbaharında ve yazında Huo Qubing Hexi koridoruna daldı. Sonbaharda Hunye kralı Xiutu kralını öldürdü ve kırk binden fazla insanla Han'a geçti. Shiji'ye göre bundan sonra Jincheng'den ve Hexi'den batıya, Güney Dağları boyunca Tuz Gölü'ne kadar uzanan toprakta Asya Hunu kalmadı. Bu sırada Wusunlar Sakaların ülkesini tutuyordu, Yuezhiler ise Ceyhun'un kuzey kıyısına geçmişti.
-
MÖ 119–y. 100 Gobi'nin kuzeyinde
MÖ 119'da Wei Qing ile Huo Qubing iki ayrı orduyla Gobi'yi aştı. Huo Qubing Dai'nin ötesine iki bin li'den fazla ilerledi, Langjuxu Dağı'nda kurban sundu ve Hanhai'de geri döndü. Shiji'ye göre bundan sonra Gobi'nin güneyinde hiçbir kral otağı kalmadı. Han, Shuofang'dan batıda Lingju'ya kadar asker ve çiftçi yerleştirdi, Wuwei'den Dunhuang'a Hexi komutanlıklarını kurdu. Wuhuanlar Han adına Asya Hunlarını gözlemek üzere doğudaki beş komutanlığın sınırı ötesine yerleştirildi. MÖ 105'e gelindiğinde chanyu daha da kuzeybatıya çekilmişti. Sol kanadı Yunzhong'un, sağ kanadı Jiuquan ile Dunhuang'ın karşısındaydı. Ülkenin güney sınırı Gobi'de bir yerden geçiyordu.
-
MÖ 60–51 Batı Bölgeleri elden çıkar, ülke bölünür
MÖ 71'de Dinglingler Asya Hunlarına kuzeyden, Wuhuanlar doğudan, Wusunlar batıdan saldırdı ve onlara bağlı halklar koptu. MÖ 60'ta Rizhu kralı Han'a geçti. Asya Hunlarının Köleler Komutanlığı kaldırıldı ve Zheng Ji, Wulei'de oturan ilk Batı Bölgeleri Genel Koruyucusu oldu. MÖ 57'de beş chanyu taht için çekişti. MÖ 54'te Zhizhi kral otağını ele geçirdi, küçük kardeşi Huhanye de güneye, Han sınırına çekildi. MÖ 51'de Huhanye Ganquan'da imparatorun huzuruna çıktı ve Guanglu surunun dibinde yaşamasına izin verildi.
-
MÖ 49–33 Batıda Zhizhi, kuzeyde Huhanye
Güçsüz düşmüş ve Han'a bağlanmış Huhanye'nin kuzeye dönemeyeceğine inanan Zhizhi halkını batıya götürdü. Wusunları yendi, kuzeyde Wujielerin boyun eğişini kabul etti, batıda Jiankunları ezdi, Dinglingleri de kendine bağladı ve Jiankun ülkesine yerleşti. MÖ 44 dolayında bir Han elçisini öldürdü ve Kangju'ya geçti. Halkından yalnızca üç bin kişi oraya ulaştı. MÖ 36'da Genel Koruyucu Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang Kangju'ya yürüdü ve onu öldürdü. Bu arada Huhanye kuzeydeki kral otağına döndü ve MÖ 33'te saray hanımı Wang Zhaojun ile evlendi. Bundan sonra Uzun Sur'un kuzeyindeki toprak yeniden Asya Hunlarınındı.
-
MS 48–50 Kuzey ve Güney Asya Hunları
Wang Mang döneminde Batı Bölgeleri devletleri Asya Hunlarına geçti. MS 48'de güneydeki sekiz boyun beyleri Rizhu kralı Bi'yi Huhanye adıyla chanyu ilan etti. Bi Wuyuan sınırına geldi ve Han'ı Kuzey Asya Hunlarına karşı sonsuza dek korumayı önerdi. Ertesi yıl kuzeyin chanyusu bin li geri çekildi. MS 50'de güney otağı sınırın içine taşındı, önce Yunzhong'a, kışın da Xihe'deki Meiji'ye. Beyleri Beidi'den Dai'ye kadar sınır komutanlıklarına yerleştirildi. Liaodong sınırının ötesindeki Siyenpiler MS 49'da Han'a ilk elçilerini gönderdi.
-
MS 87–93 Kuzey Asya Hunlarının sonu
MS 87'de Siyenpiler Kuzey Asya Hunlarının doğu topraklarına girdi ve chanyu Youliu'yu öldürdü. Elli sekiz boy, iki yüz bin kişi, teslim olmak için sınıra geldi. 89'da Dou Xian güney chanyusuyla birlikte sefere çıktı, kuzey chanyusunu Jiluo Dağı'nda yendi ve sınırın üç bin li'den fazla ötesindeki Yanran Dağı'na bir yazıt kazdırdı. Orta Moğolistan'ın Gobi'sindeki bir kaya yazıtı bu metinle özdeşleştirilir. Yazıt sınıra, kaynağın verdiği uzaklıktan çok daha yakındır. 91'de Geng Kui kuzey chanyusunu Jinwei dağlarında yendi, chanyu da Wusunların ülkesine kaçtı. Siyenpiler boşalan toprağa yerleşti ve geride kalan yüz binden fazla Asya Hun çadırı kendine Siyenpi dedi.
-
y. MS 155–180 Eski Asya Hun yurdunda Siyenpiler
Siyenpi önderi Tanshihuai otağını Tanhan Dağı'nın eteğinde, Chuochou ırmağı kıyısında, Gaoliu'nun üç yüz li'den fazla kuzeyinde kurdu. Hou Han Shu'ya göre güneyde Han sınırını yağmaladı, kuzeyde Dinglingleri durdurdu, doğuda Fuyu'yu geri püskürttü, batıda Wusunlara saldırdı ve doğudan batıya on dört bin li uzanan eski Asya Hun yurdunun tamamını tuttu. Bu toprağı doğu, orta ve batı olmak üzere üç parçaya böldü. Batı parçası Dunhuang'a ve Wusunlara kadar uzanıyordu. Güney Asya Hunları Han sınırının içinde kaldı. Bir hesap Kuzey Asya Hunlarının Siyenpilere son yenilgisini 155'e, ikinci bir hesap batıya göçlerini 158 dolayına koyar. Kangju'nun kuzeyindeki taralı alan, ikinci hesabın onları yerleştirdiği yeri gösterir.
- Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
- Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
- Han tarihlerine göre çizilmiş bölge
- İkinci okuma ya da tümüyle belirsiz konum (taralı)
- Asya Hunlarına tabi ya da Han koruması altındaki halk
- Asya Hunlarına vergi veren vaha devletleri
- Hiçbir kaynağın tarif etmediği sınır (belirsiz çizilmiştir)
- Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
Notlar
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o Shiji, juan 110
- ^ Ögel 2015, p. 281–286
- ^ a b c d e f g h Han Shu, juan 94
- ^ Ögel 2015, p. 285
- ^ Ögel 2015, p. 306
- ^ Ögel 2015, p. 307–309
- ^ Ögel 2015, p. 307
- ^ Lattimore 1951, p. 240, 460–461
- ^ Lattimore 1951, p. 467–468, 478–480
- ^ Han Shu, juan 6
- ^ Chavannes 1913, v–vi
- ^ Laufer 1919, p. 326
- ^ Sinor 1990, p. 130
- ^ a b Hou Han Shu, juan 89
Kaynaklar
- Shiji, juan 110
- Han Shu, juan 6, 94 (after Shiji)
- Hou Han Shu, juan 89
Literatür
- Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
- Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
- Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
- Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
- Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
Buraya bağlantı verenler9
- Kişiler
- Emperor Wu of Han · Hunye King · Li Ling · Meng Tian · Su Wu · Wei Qing · Yizhixie Chanyu
- Yerler
- Jade Gate
- Tartışmalar
- The Kirghiz descent from Li Ling
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “The Xiongnu–Han Wars.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/xiongnu-han-wars/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
