Huyandi, Asya Hunlarının şanyusu yapıldığında genç bir adamdı. Tahtta on yedi yıl kaldı.[1] Han Shu onu annesinin ve Han dönmesi Wei Lü’nün etkisi altında gösterir.[1] Saltanatına ilişkin anlatısının çoğunu Asya Hunlarının yenilgilerine ayırır. Bunlar, Han sınırına yapılan başarısız akınlar, MÖ 72’deki beş ordu seferi ve ardından gelen kıştır.[1] O kış üç komşu, Dinglingler, Wuhuanlar ve Wusunlar, üzerine çullandı. Mete Han’ın imparatorluğunun kendine bağladığı halklar dağıldı.[1]

Sahte emirle tahta çıkış

Hulugu MÖ 85’te, Shiyuan döneminin ikinci yılında öldü. Wei Lü ile hükümdar eşi Zhuanqu Yanzhi ölümü gizledi. Şanyunun emrini sahtelediler.[1] Soylularla ahit içtiler. Hulugu’nun oğlunu, Sol Guli Kralı’nı, Huyandi olarak tahta çıkardılar.[1] Hulugu, kendi oğlu yönetemeyecek kadar genç olduğundan kardeşi Sağ Guli Kralı’nın tahta çıkmasını istemişti.[1][2]

Tahta çıkınca Han elçilerine bir heqin istediğini ima etti.[1] Han Shu bir yanıt kaydetmez.[1]

Sol Erdemli Kral ve Sağ Guli Kralı

Sol Erdemli Kral ile Sağ Guli Kralı atlandıklarına öfkelendiler.[1] Halklarını güneye, Han’a götürmeye kalkıştılar. Sınıra kendi başlarına ulaşamayacaklarından korkarak Lutu Kralı’nı tehdit ettiler. Ondan, kendileriyle batıya gitmesini, Wusunlara boyun eğmesini ve Asya Hunlarına karşı bir saldırı tasarlamasını istediler.[1] Lutu Kralı tasarıyı ihbar etti.[1][3] Şanyu kralları sorguya çekmek için adam gönderdi. Sağ Guli Kralı boyun eğmedi ve suçlamayı Lutu Kralı’na çevirdi. Halk Lutu Kralı’nın haksız yere suçlandığını düşündü.[1] İki kral kendi topraklarına çekildi. Longcheng’deki toplantıya bir daha gelmeyi hiç kabul etmediler.[1] Han Shu yılın büyük toplantısını Longcheng’de beşinci aya koyar. Orada beyler atalarına, Gök’e ve Yer’e ve ruhlara kurban sunardı.[1] Sol Erdemli Kral ile Sağ Guli Kralı’nı Asya Hun hükümdarlarının en büyükleri arasında sayar.[1] Şimdi onlardan ikisi toplantıdan uzak durdu.[1]

Wei Lü’nün sur önerisi

İki yıl sonra, sonbaharda Asya Hunları Dai’ye girdi ve bir komutanı öldürdü.[1] Han Shu’ya göre şanyu gençti ve yeni tahta çıkarılmıştı, annesi olan hükümdar eşi dürüst biri değildi, ülke de dağılıyordu. Şanyu, bir Han ordusunun saldırmasından sürekli korku içinde yaşıyordu.[1] Wei Lü ona kuyu kazmasını, sur örmesini ve tahıl depolamak için kuleler dikmesini öğütledi. Bu yerler Qin adamlarıyla tutulacaktı, böylece Han geldiğinde hiçbir şey yapamayacaktı.[1] Qin adamları Çinlilerdi. Birkaç yüz kuyu kazıldı ve birkaç bin kütük kesildi.[1] Sonra biri Hu’ların surlu bir yeri savunamayacağını ve planın Han’a yalnızca tahıl bırakacağını söyledi. Wei Lü vazgeçti.[1][4] Surlu kentleri tutmayı reddetmek, Tonyukuk’un sonradan Göktürklere öğütlediği kuralın aynısı olabilir.[5]

Su Wu ve Ma Hong

Wei Lü’nün sonraki önerisi, boyun eğmeyi reddetmiş Han elçilerini geri göndermekti.[1] Biri Su Wu’ydu.[1] Öteki, Wang Zhong’un yardımcısı Ma Hong’du. Asya Hunları, batı ülkelerine giden bir görevdeki Wang Zhong’un yolunu kesmişti ve Wang Zhong savaşırken ölmüştü. Diri yakalanan Ma Hong da boyun eğmedi.[1] Şanyu onları iyi niyete bir yol açmak için geri gönderdi.[1] Bu, saltanatının üçüncü yılındaydı.[1]

Su Wu hakkındaki bölüm, serbest bırakılışı farklı anlatır.[6] Asya Hunları bir Han elçisine Su Wu’nun öldüğünü söyledi. Sonra onunla birlikte alıkonmuş olan Chang Hui, elçiye ne diyeceğini öğretti. İmparator Shanglin parkında bir yaban kazına ok atmıştı ve kazın bacağında Su Wu’nun bir bataklıkta olduğunu söyleyen bir ipek mektup vardı.[6] Şanyu şaşkınlıkla maiyetine baktı ve özür diledi. Su Wu ile adamları aslında hayattaydı.[6] Su Wu on dokuz yıldır Asya Hun ülkesinde bulunuyordu. Dokuz adam onunla birlikte eve döndü.[6] Asya Hun bölümü serbest bırakmayı şanyunun kendi jesti yapar. Su Wu hakkındaki bölüm ise onu bir hilenin sonu yapar.

MÖ 99’da Asya Hunlarına geçen Li Ling, orada yirmi yıldan fazla kaldıktan sonra Asya Hunları arasında öldü. Teslim oluşundan sayılırsa ölümü bu saltanatın içine düşer.[6]

Akınlar ve Sol Guli Kralı

Ertesi yıl Asya Hunları sol ve sağdan yirmi bin atlıyı dört kolla sınırın ötesine gönderdi.[1] Han onların peşine düştü. Dokuz bin kişiyi öldürdü ya da esir aldı ve Outuo Kralı’nı diri yakaladı.[1] Asya Hunları onun Han’a yol göstermesinden korktu. Kuzeybatıya çok uzağa çekildi. Su ve otlak için güneye inmeye cesaret edemedi.[1] Outuo’ya insan yerleştirdi. Ertesi yıl Teslim Alma Kenti’ne dokuz bin atlı koydu. Kaçışı kolaylaştırmak için onun kuzeyinde Yuwu Nehri üzerine bir köprü kurdu.[1][7]

Wei Lü o sırada ölmüştü.[1] Bir modern anlatım ölümünü MÖ 79’a koyar ve bu yılları Asya Hunları arasında kuraklık, kıtlık ve yoksulluk dönemi diye tanımlar.[7] Yaşarken heqin’in yararlarını sık sık savunmuştu. Asya Hunları ona inanmamıştı.[1] Ölümünden sonra orduları sık sık güçlüğe düştü. Devlet yoksullaştı.[1] Şanyunun kardeşi Sol Guli Kralı, Wei Lü’nün sözlerini hatırladı ve bir heqin istedi. Han’ın reddetmesinden korktu ve ilk konuşan olmak istemedi. Maiyetine Han elçilerine ima ettirdi.[1] Akınlar seyrekleşti. Han elçilerine daha iyi davranıldı, böylece bir heqin’e yavaş yavaş yol açılacaktı.[1] Han, Asya Hunlarını gevşek bir dizginde tuttu.[1] Sonra Sol Guli Kralı öldü.[1]

Ertesi yıl şanyu Liwu Kralı’nı sınırı görmeye gönderdi.[1] Kral, Jiuquan ve Zhangye’deki güçlerin zayıfladığını bildirdi. Bir saldırının toprağı geri kazanabileceğini söyledi.[1] Daha önce Han’a geçmiş bir firari planı duymuştu. İmparator sınıra alarm emri verdi.[1] Çok geçmeden Sağ Erdemli Kral ile Liwu Kralı dört bin atlıyla üç kolda Rele, Wulan ve Fanhe’ye girdi.[1] Zhangye Büyük Yöneticisi ve bağımlı bir devletin komutanı onları yendi. Yalnızca birkaç yüz kişi kaçabildi.[1] Bağımlı devletin binlik komutanı Yiqu Kralı’nın bir süvarisi Liwu Kralı’nı okla öldürdü.[1] Han onu altın ve atlarla ödüllendirdi ve Liwu Kralı unvanını verdi. Komutan Guo Zhong’u Cheng’an markisi yaptı.[1] Bundan sonra Asya Hunları Zhangye’ye girmeye cesaret edemedi.[1]

Wuhuanlar

Ertesi yıl üç bin Asya Hun atlısı Wuyuan’a girdi ve birkaç bin kişiyi öldürdü. Onlarca bin kişi de sonradan sınır boyunca avlanmaya ve sınır subaylarını almaya geldi.[1] Han ateşleri ve gözcüleri artık keskindi. Akıncılar az şey elde etti.[1] Bir Asya Hun firarisi Han’a, Wuhuanların önceki şanyuların mezarlarını açtığını söyledi. Asya Hunlarının buna içerlediğini de ekledi. Wuhuanlara karşı yirmi bin atlı gönderdiklerini de bildirdi.[1][8] Bazı araştırmacılar Wuhuanların mezarları açmasını, en azından bazı şanyu mezarlarının doğuda olduğunun kanıtı sayar.[9]

General Huo Guang Asya Hunlarının yolunu kesmek için asker göndermek istedi. Zhao Chongguo’ya sordu.[1] Zhao Chongguo, Wuhuanların sınıra sık sık akın ettiğini ve bir Asya Hun saldırısının Han’a uygun düştüğünü söyledi. Birbirleriyle savaşan barbarlara saldırmanın başa bela çağırmak olduğunu da söyledi.[1] Huo Guang Fan Mingyou’ya sordu, o da yapılabileceğini söyledi. Huo Guang onu Liaodong’dan yirmi bin atlıyla Liao’yu Geçen General yaptı.[1] Asya Hunları Han’ın geldiğini duydu ve çekildi.[1] Huo Guang, Fan Mingyou’ya boşuna çıkmamasını söylemişti. Fan Mingyou, Asya Hunlarının arkasına varınca az önce onlardan darbe yemiş Wuhuanlara saldırdı.[1] Altı bin kafa ve üç kralın kafasını aldı. Pingling markisi yapıldı.[1]

Wusunlar ve beş general

Asya Hunları bundan korktu. Asker göndermeye cesaret edemedi.[10] Wusunlara, Han prensesini teslim etmelerini talep eden elçiler gönderdi. Wusunlara saldırdı ve Cheyan ile Eshi topraklarını aldı.[10] Wusun prensesi Han yönetimine yazdı. Memurlar karar vermeden tartıştı.[10] Wudi’nin oğlu ve halefi imparator Zhao öldü. Xuandi tahta çıktı.[10] Wusun kralı yeniden yazarak Asya Hunlarının topraklarına girmeye devam ettiğini bildirdi. İmparator prensesi kurtarmak için bir ordu gönderirse en iyi askerlerinin yarısını, elli bin atlıyı göndereceğini de ekledi.[10]

Benshi’nin ikinci yılında, MÖ 72’de, Han geçidin doğusundan seçme atlıları topladı. Her biri sınırdan iki bin li’den fazla çıkan, yüz binden fazla süvarili beş general gönderdi.[1] Albay Chang Hui Wusunlara gitti. Wusun kralı elli bin atlı ve markileriyle batıdan girdi.[1] Han Shu’ya göre birlikte iki yüz binden fazlaydılar.[1] Asya Hunları Han’ın büyük güçle çıktığını duydu. Yaşlılar ve zayıflar sürülerini çok uzağa sürerek kaçtı. Beş general bu yüzden çok az şey aldı.[1] Duliao generali yedi yüz kafa ve on bin kadar hayvan aldı.[1] Pulei generali şanyunun elçisini, Puyin Kralı’nı ve üç yüz kişiyi daha aldı.[1] Huya generali bin dokuz yüz kafa ve yetmiş bin hayvan aldı.[1] Qilian generali düşmanın önde olduğunu biliyordu ve geri dönen elçilere yok demelerini söyledi. Huya generali sayımını şişirmişti. İkisi de memurlara teslim edildi ve kendilerini öldürdü.[1]

Chang Hui ile Wusunlar daha iyi iş çıkardı.[10] Sağ Guli Kralı’nın merkezine ulaştılar. Orada şanyunun büyüklerini, baldızını, bir prensesi, adı anılan kralları, bir Liwu komutanını, binlik komutanlarını ve subayları ve yedi yüz binden fazla at, sığır, koyun, eşek, katır ve deveyi aldılar.[10] Batı Bölgeleri bölümü yaklaşık kırk bin kafa sayar.[10] Chang Hui, Changluo markisi yapıldı.[10] Han Shu ekler: ölen ve kaçan Asya Hun halkı ve uzakta ölen sürüler, şanyunun artık kazanmaya güvenemeyeceği anlamına geliyordu.[1] Asya Hunları geriledi. Wusunlara içerledi.[1]

Seferden sonraki kış

O kış Huyandi bizzat on bin atlıyla Wusunlara karşı çıktı. Bir miktar yaşlı ve zayıf insan aldı.[1] Eve dönerken kar yağdı, bir günde bir zhang derinliğinde. Adamlar ve sürüler dondu ve onda birinden azı geri döndü.[1] Dinglingler kuzeyden, Wuhuanlar doğudan ve Wusunlar batıdan geldi.[1] Birlikte birkaç on bin kişiyi öldürdüler. On binlerce at ile çok sayıda sığır ve koyun aldılar.[1][11] Sonra bunun üstüne kıtlık geldi. Asya Hun halkının onda üçü ile sürülerinin onda beşi öldü.[1][12][13] Bu anlatım, Göktürk yazıtlarının dağılıp yok olan bir halk hakkında söylediklerine yakın bulunmuştur.[11] Ayrıca, Attila’nın Hunlarının kökenlerinin Asya Hunlarının bu kıştan sonraki dağılmasında aranması gerektiği savunulmuştur.[14] Han Shu, Asya Hunlarına tabi halkların hepsinin dağıldığını söyler.[1]

Han bunun üzerine üç bin atlıyı üç kolla Asya Hun ülkesine gönderdi. Birkaç bin esir aldılar.[1] Asya Hunları onlarla yüz yüze gelmeye cesaret etmedi. Han Shu’ya göre o andan sonra bir heqin istediler ve sınırda pek sorun çıkmadı.[1]

Ölüm

Huyandi on yedi yıl tahtta kaldıktan sonra öldü.[1] Kardeşi Sol Erdemli Kral, MÖ 68’de, Dijie’nin ikinci yılında, Xulüquanqu olarak onun yerine geçti.[1]

Değerlendirme

Bazı araştırmacılar onu Hulugu ile birlikte, MÖ 114 ile 60 arasında on yıldan fazla hüküm süren yalnızca iki şanyudan biri sayar.[15] Onu annesinin egemenliği altında bir zayıf diye niteler. Soyluların büyük bölümünü kendinden uzaklaştırdığını ve Asya Hun halkını Han saldırısından korkar hale getirdiğini de ekler.[16] Han Shu’da saltanat sahte bir emirle başlar ve karın ile üç komşunun Asya Hun halkının onda üçüne mal olduğu bir kışla biter.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb Han Shu, juan 94
  2. ^ Ögel 2015, p. 113
  3. ^ Ögel 2015, p. 114
  4. ^ Ögel 2015, p. 114–115
  5. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  6. ^ a b c d e Han Shu, juan 54
  7. ^ a b Ögel 2015, p. 116
  8. ^ Ögel 2015, p. 117–118
  9. ^ Ögel 2015, p. 118
  10. ^ a b c d e f g h i Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 96
  11. ^ a b Ögel 2015, p. 122
  12. ^ Khazanov 1994, p. 73
  13. ^ Lattimore 1951, p. 470
  14. ^ Ögel 2015, p. 112, 122
  15. ^ Sinor 1990, p. 136
  16. ^ Sinor 1990, p. 136,138

Kaynaklar

  • Han Shu, juan 54, 94, 96 (after Shiji)

Literatür

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Hulugu Chanyu · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Wei Lü · Xulüquanqu Chanyu
Kurumlar ve Unvanlar
Women among the Turkic Peoples · Worthy Kings of the Left and Right

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Huyandi Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/huyandi-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026