Bozkırın serveti sürülerindeydi. Çin yıllıkları sürü kaybını, bir Çin kararını ilgilendirdiği zaman kaydeder. Andıkları nedenler kar, kuraklık, çekirge, hastalık ve bir yürüyüşün uzunluğudur. Aşağıdaki kayıtlar Asya Hunlarından Uygurlara uzanır.

Asya Hunları

Çocuk chanyu’nun tahta çıktığı MÖ 105’in ilk kışında şiddetli yağmur ve kar yağdı.[1] Hayvanların çoğu açlıktan ve soğuktan öldü.[1] Han Shu, chanyu’nun genç olduğunu, öldürmeyi sevdiğini ve ülkenin huzursuz olduğunu ekler.[2]

Daha sonra Asya Hunlarına geçmiş olan Han generali Li Guangli kurban olarak öldürüldü.[2] Han’dan kaçan Wei Lü, bir kama ölmüş bir chanyu’nun bunu istediğini söyletmişti.[2] Ardından aylarca yağmur ve kar sürdü. Hayvanlar öldü, halk hastalandı, tahıl olgunlaşmadı. Chanyu korktu ve Li Guangli için bir türbe yaptırdı.[2]

MÖ 72’de beş Han ordusu ve Wusunlar Asya Hunlarına karşı yürüdü.[2] Asya Hunları sürülerini uzaklara sürdü ve beş general az şey aldı.[2] Wusunlarla birlikte yürüyen subay Chang Hui at, sığır, koyun, eşek, katır ve deveden oluşan 700.000’den fazla baş hayvan aldı.[2] Han Shu ardından kendi dersini çıkarır. Çok sayıda Asya Hun ölmüş ya da kaçmıştı, hayvanlar da uzun göçlerde ölmüştü, bu yüzden chanyu sık sık kazanamazdı.[2] O kış chanyu on bin atlıyla Wusunlara saldırdı.[2] Bir günde bir zhang derinliğinde kar yağdı.[2] İnsanlar ve hayvanlar dondu, geri dönenler onda birden azdı.[2] Dingling kuzeyden, Wuhuan doğudan, Wusun batıdan saldırdı.[2] Ardından açlık geldi. İnsanların onda üçü, hayvanların onda beşi öldü.[2] Bağımlı halklar dağıldı.[2]

MÖ 68’de tahta çıkan Xulü Quanqu’nun döneminde yine kıtlık oldu.[2] İnsanların ve hayvanların onda altısı ya da yedisi öldü.[2]

MS 46 dolaylarında yıllarca kuraklık ve çekirge geldi.[3] Toprak binlerce li boyunca çıplak kaldı, ot ve ağaçlar kurudu. İnsanlar ve hayvanlar açlıktan ve hastalıktan öldü, yarıdan fazlası yitirildi.[3] Chanyu, Han’ın bu anı kendisine karşı kullanmasından korktu ve evlilik ittifakı istedi.[3] Halkının güney kısmı kısa süre sonra Han’a geçti.[3] MS 76’da bu Güney Asya Hunlarını çekirge ve büyük bir kıtlık vurdu.[3] İmparator onların otuz binden fazla yoksuluna zahire verdi.[3]

Göktürkler

583’te Sui İmparatoru Wen’in bir fermanı Göktürk ülkesini anlattı.[4] Önceki yıl dört mevsim boyunca ne yağmur ne kar yağmıştı. Nehirler kurumuş, çekirge gelmiş, ot yanmıştı. Kıtlık ve hastalık izlemiş, insanlar ve hayvanlar yarı yarıya ölmüştü.[4] Ferman bir savaşı haklı göstermek için yazıldı. Dolayısıyla bu söz Sui sarayına aittir. Sefer, kendi maddesinde anlatılır.

627’de düz arazide birkaç ayak kar yağdı.[5] Koyunlar ve atlar öldü, halk açlıktan kırıldı.[5] O kışın kendi maddesi vardır: 627’deki büyük kar.[6] Jiu Tang Shu’ya göre bundan sonra yıllarca yoğun kar yağdı ve altı evcil hayvanın çoğu öldü. Ülke acıktı, İlig Kağan harcamalarını karşılayamadı. Boylara ağır vergiler yükledi ve boylar ondan döndü.[6]

İmparator Taizong bu kayıplara 628’de kendi yorumunu getirdi.[7] Ona göre Göktürkler kuralsızca göç ediyordu, bu yüzden hayvanları çok sayıda ölüyordu. Sözüne göre topraklarını iyi kullanmıyorlardı.[7] Bu söz karşı taraftan gelir.

Bilge Kağan yazıtı, Bilge otuz iki yaşındayken Amga kalesindeki bir kışta yut kaydeder.[8] Bir modern anlatı kışı 715’e tarihler.[9] Yazıtın çevirisi yut’u “kıtlık” diye okur, bu Tekin’in sözlüğündeki ilk anlamdır.[10] Başkaları yut’u burada, iklimin ya da küçük bir ordugâhta kışlayan büyük bir ordunun yol açtığı bir hayvan ölümü sayar.[11]

Xueyantuo

Xueyantuo kağanı Yinan’a bir Tang gelini vaat edilince halkı at ve koyun olarak bir başlık parası topladı.[12] Xueyantuoların hazinesi yoktu, hayvanları tebaasından topladılar. Gobi’yi aşan yolda su ve ot azdı, çok at ve koyun öldü.[12] Tongdian’a göre nişan hayvanları sayılarının neredeyse yarısını yitirdi. İmparator bunun üzerine elçileri geri gönderdi.[13] Bu evlilik Hayvanla Ödenen Başlık maddesinde anlatılır.

Uygurlar

Xin Tang Shu 839 için yılın kıtlık yılı olduğunu kaydeder.[12] Hastalık izledi, ardından yoğun kar geldi ve çok koyun ve at öldü.[12] Tang Huiyao, birkaç yıl üst üste kıtlık ve hastalık olduğunu, ölü koyun ve atların yeri kapladığını ve karın felaketi artırdığını söyler.[14] 840’ta Kırgızlar başkenti aldı, bu Ordu-Balık’ın düşüşü maddesinde anlatılır.[12]

Kayıttaki boşluklar

Ölen hayvanların payı yuvarlak sayılardır: yarı, onda beş, onda altı ya da yedi. Yıllıklar bunların nasıl elde edildiğini söylemez. Modern yazarlar altıncı yüzyılın ve 840’ların kayıplarını iklim kayıtlarının yanına koyar. Bu tartışma İklim ve bozkır imparatorlukları maddesindedir.

Notlar

  1. ^ a b Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Han Shu, juan 94
  3. ^ a b c d e f Hou Han Shu, juan 89
  4. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  6. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  7. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  8. ^ Bilge Khan inscription
  9. ^ Taşağıl 2004, p. 39
  10. ^ Tekin o. J., p. 116
  11. ^ Baykara 1990, p. 20–21
  12. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  13. ^ Tongdian, juan 199
  14. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98

Kaynaklar

Literatür

  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Tuncer Baykara, Göktürk Yazıtlarının Türk İskân (Yerleşme) Tarihindeki Yeri (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kurumlar ve Unvanlar
The Economy of the Steppe Empires · Warfare of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Livestock Losses in the Annals.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/livestock-losses/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026