Kuşan İmparatorluğu

Kuşan İmparatorluğu, Baktriya’daki Yuezhi beyliklerinden doğdu. Birinci yüzyılın ikinci yarısında kuzey Hindistan’a yayıldı. İkinci yüzyılın başında Tarım Havzası’na girdi ve Hotan’a kadar ulaştı.^[1] En büyük kralı Kanishka’ydı. Araştırmacılar Kanishka’nın çağını 78’e, 127’ye ve 232’ye yerleştirmiştir. Para bilimi, yeni bulunan bir yazıt ve yeniden okunan bir metin bugün 127’yi gösteriyor.^[1] 232’de imparatorluk Hindukuş’un kuzeyindeki topraklarını Sasanilere kaybetti.^[1]

Kuşan ülkesi, Soğdiyana’nın hemen güneyinde, istikrarın ve büyük zenginliğin hüküm sürdüğü bir bölgeydi. Kuşanlar Soğdiyana’yı büyük olasılıkla hiç yönetmedi. Budizm bu ülkeden Çin’e yayıldı ve Çin’de çağın büyük tüccarları Kuşan tüccarlarıydı.^[2] Soğdlular bu tüccarların öğrencisi olarak başladı. İkinci yüzyılda Soğd ticareti, ikisi de Kuşan tebaası olan Hint ve Baktriyalı tüccarların yürüttüğü ticaretin önemsiz bir parçasıydı. Dördüncü yüzyılın istilaları ise öğrencilerin hocalarını geçmesini sağladı.^[3]

Han tarihlerinde Guishuang

Çin tarihleri bu adla bir Kuşan İmparatorluğu tanımaz. Bildikleri ad Guishuang’dur, 貴霜. Han Shu bu adı bir kez anar: Daxia’da, yani modern literatürün Baktriya’sında, Büyük Yuezhilerin altındaki beş xihou’nun üçüncüsü olarak. Bu xihou’nun merkezi Huzao şehriydi ve Koruyucu’nun merkezinden 5.940 li uzaktaydı.^[4] Han Shu’da bu adı taşıyan bir devlet yoktur.^[4]

Sonrasını Hou Han Shu anlatır. Yüz küsur yıl sonra Guishuang xihou’su Qiujiuque, 丘就卻, ötekilerin dördüne saldırıp onları yok etti. Kendini kral ilan edip devlete Guishuang adını verdi.^[5] Anxi’yi işgal etti ve Gaofu topraklarını aldı. Puda ile Jibin’i yok etti, hepsine hâkim oldu.^[5] Seksenin üzerinde bir yaşta öldü. Yerine oğlu Yangaozhen, 閻膏珍, geçti.^[5] Yangaozhen, Çincede Hindistan’ın adı olan Tianzhu’yu yok etti ve başına bir general koydu.^[5] O günden sonra Yuezhiler en zengin ve en güçlü dönemlerini yaşadı. Bütün devletler onların kralına Guishuang kralı dedi. Han ise eski adı kullanarak Büyük Yuezhi demeyi sürdürdü.^[5]

Metin birleşmeyi yalnızca Daxia’nın bölünmesinden bu yana geçen yüz küsur yılla tarihler. Qiujiuque için de oğlu için de bir yıl vermez.^[5] Yuezhilerin Daxia’ya göçünün MÖ 133 ile 129 arasında olduğunu varsayan bir hesap vardır. Bu hesaba göre birleşme yaklaşık MÖ 20’ye düşer.^[6] Ardından gelen kralların kronolojisi sikkelere ve yazıtlara dayanır. Çin metinlerinin verebileceğinin dışında kalır.^[1]

Hou Han Shu’nun anlattığı devlet

Metne göre Büyük Yuezhilerin merkezi Lanshi şehridir. Anxi, bu şehrin batısında, kırk dokuz günlük yoldadır. Bölüm ülkeyi Han Baş Kâtibi’nin merkezinden 6.537 li, Luoyang’dan 16.370 li uzaklıkta ölçer. 100.000 hane, 400.000 kişi ve silah taşıyabilen 100.000’den fazla erkek verir.^[5] Rakamlar Han Shu’nun Büyük Yuezhiler için verdiği rakamlardır. Dolayısıyla Hou Han Shu eski bir sayımı yineler, yeni bir sayım vermez.^[7]

Bölüm Yuezhilerin komşularını da adlandırır. Gaofu, onların güneybatısında yer alan, büyük, ticarette usta ve zengin bir devlettir. Tianzhu, Jibin ve Anxi güçlü olduklarında Gaofu’yu her biri aldı, zayıfladıklarında yitirdi. Bölüme göre Gaofu, Yuezhiler Anxi’yi kırana dek hiçbir zaman Yuezhilere ait olmadı.^[5] Tianzhu, Yuezhilerin birkaç bin li güneydoğusundadır. Bölümün zamanında bütünüyle onlara bağlıydı. Yuezhiler kralını öldürdü ve halkının başına bir general koydu.^[5] Büyük Yuezhiler, Tianzhu’nun üç bin li’den fazla güneydoğusundaki Dong Li’ye saldırdı. Dong Li onların tebaası oldu.^[5]

Tarım’da Yuezhiler ve Han

Yuezhiler Han ile Tarım’da yeniden karşılaştı. Hou Han Shu bunu, batı vahalarını Han adına elinde tutan Ban Chao’nun biyografisinde anlatır. Yuezhiler bir zamanlar Han’a Cheshi’ye karşı yardım etmişti. Haraç olarak inci, fuba hayvanları ve aslanlar göndermiş, aynı zamanda bir Han prensesi istemişti. Ban Chao bu isteği reddetti ve elçileri geri gönderdi.^[8] Yuezhiler buna kırıldı. Yardımcı kral Xie’yi yetmiş bin adamla Ban Chao’nun üzerine gönderdiler.^[8] Ban Chao’nun adamları azdı ve korkmuştu. Ban Chao onlara, Yuezhi ordusunun büyük olduğunu, ama Congling’i, yani Pamirleri, erzaksız ve binlerce li boyunca aşıp geldiğini söyledi. Tahılı toplayıp dayanırlarsa düşman birkaç on gün içinde açlıktan kırılacaktı.^[8] Xie saldırdı ve başarılı olamadı. Yağmalayacak bir şey de bulamadı. Ban Chao, Xie’nin Kuça’dan yardım isteyeceğini hesapladı. Yolu kesmek için doğu sınırına birkaç yüz adam yerleştirdi. Xie, Kuça’nın yardımını satın almak için altın, gümüş ve mücevherle atlılar gönderdi. Ban Chao’nun adamları bu atlıları öldürüp başlarını Xie’ye gösterdi. Xie af dilemek için haber gönderdi ve sağ salim dönmesini rica etti. Ban Chao gitmesine izin verdi. Bölüme göre Yuezhiler çok sarsıldı ve bundan sonra her yıl haraç ödedi.^[8]

Yuezhiler vaha krallarının çekişmelerinde de görünür. Shule kralı Zhong, Shache’ye geçti ve Wuji şehrini Ban Chao’ya karşı elinde tuttu. Kangju şehri kurtarmak için seçme birlikler gönderdi. Ban Chao şehri alamadı. Yuezhiler Kangju hanedanıyla yeni evlenmişti ve onunla yakın ilişkideydi. Bu yüzden Ban Chao, Yuezhi kralına brokar ve ipek armağanlar gönderdi ve Kangju kralına durumu açıklamasını istedi. Kangju kralı bunun üzerine birliklerini geri çekti. Zhong’u yakalayıp ülkesine götürdü ve Wuji teslim oldu.^[8] Yuanchu yıllarında, İmparator An döneminde, Shule kralı Anguo bir suç yüzünden dayısı Chenpan’ı Yuezhilere gönderdi. Yuezhi kralı Chenpan’a sevgi besledi. Anguo oğulsuz öldü ve annesi yönetimi devraldı. Chenpan, Yuezhi kralına başvurdu. Yuezhiler onu Shule’ye geri götürmek için asker gönderdi. Ona saygı duyan, Yuezhilerden de korkan halk onu kral yaptı.^[5] Shache’den çıkan yol batıya, Puli ve Wulei üzerinden Büyük Yuezhilere uzanıyordu.^[5]

Sikkelerdeki portreler

Kuşan krallarının sikke portrelerinde deforme kafatası görülmez. 1950 tarihli bir okuma, Heraos’un tetradrahmilerinde böyle bir kafatası buldu. Heraos, hanedanın gerçek kurucusu Kujula Kadphises’in selefi ve muhtemelen babasıdır. MÖ birinci yüzyılın son çeyreğinde yaşamıştı. Okuma, bozkırın baş bağlama âdetini de Kuşanlardan türetti. Ne bu sikkeler ne de halefleri bunu doğrular.^[9]