Kuça

Kuça, Tarım’ın kuzey kenarındaki vaha krallıklarının en büyüğüydü. Tanrı Dağları’nın eteği boyunca uzanan yolun suca en zengin olduğu yerde yer alıyordu. Kendi hanedanı, kendi dili ve bir Budist kurumu vardı.

Krallık

Sui Shu, Kuça’yı Han döneminden kalma eski bir devlet olarak anlatır. Başkenti Beyaz Dağ’ın 170 li güneyindeydi. Şehir her kenarı altı li olan bir karedi ve silah altında birkaç bin adamı vardı.^[1] Kralın soyadı Bai, hitap adı Suniezhi’ydi.^[1] Başına renkli bir şerit bağlar ve arkaya sarkıtırdı. Altın bir aslan tahtta otururdu. Ülkede pirinç, darı, fasulye ve buğday yetişir, bakır, demir, kurşun, geyik postu, yün kilim, nişadır, orpiment, benzoin, iyi atlar ve hörgüçlü öküzler üretilirdi.^[1]^[2] Mesafeler doğuda Yanqi’ye 900 li, güneyde Hotan’a 1.400 li, batıda Shule’ye 1.500 li olarak verilir. Göktürk ordugâhı kuzeybatıda 600 li’den fazla uzaktaydı.^[1]

Jiu Tang Shu, erkeklerin ve kadınların saçlarını boyun hizasında kestiğini ekler. Yalnız kral saçını kesmezdi. Halk Hu yazısını ve Brahman yazısını, hesabı da öğrenir, her şeyden çok Budizm’e bağlı kalırdı. Kral başını brokarla sarar, altın ve mücevherli kemerle brokar bir cüppe giyerdi. Ülkede iyi atlar, hörgüçlü öküzler ve bol üzüm şarabı vardı. Zengin evler şarabı yüzlerce shi olarak saklardı.^[3] 384’te Kuça’ya karşı yapılan seferden gelen daha eski bir rapor, ailelerin evlerinde bin hu’ya kadar şarap biriktirdiğini söyler. Müzik, şarkı ve dansıyla ünlü bir halktan da söz eder.^[4]^[5]

Xuanzang, Hindistan yolunda Kuça’dan geçti. Doğudan batıya bin li’den fazla, kuzeyden güneye yaklaşık altı yüz li genişliğinde bir ülke buldu. Başkentin çevresi on yedi on sekiz li’ydi. Ülkede darı, buğday, pirinç, üzüm, nar, armut, elma, şeftali ve kayısı yetişirdi. Altın, bakır, demir, kurşun ve kalay çıkarılırdı. Yazısı bazı değişikliklerle Hint yazısını izlerdi. Müziği öbür ülkelerinkinden üstündü. Altın, gümüş ve küçük bakır sikkelerle ödeme yapılırdı. Yüzden fazla manastırı ve beş binden fazla rahibi vardı, rahipler Küçük Araç’ın Sarvastivada öğretisini incelerdi.^[6] Ülkenin doğusunda, bir tapınağın önünde Xuanzang büyük bir ejderha gölcüğü yerleştirir. Ülke iyi atlarını bu gölcükten almıştı.^[6]

Krallar ve dil

Qizil’den Sanskritçe yapraklar, rahiplerin bir kralın rahip topluluğuna yemek bağışını duyurmasını kaydeder. Bu yapraklar Kuça’nın altı kralını adlandırır: Suvarnapuspa, Vasuyaśas, Artep, Tottika, ikinci bir Suvarnapuspa ve Suvarnadeva.^[7] Artep, Tottika, ikinci Suvarnapuspa ve belki Suvarnadeva, “Kuça’nın efendisi, büyük kral” anlamına gelen Kuciśvara Kucimahārāja unvanını taşır. Vasuyaśas yalnızca Kucimahārāja diye anılır. Tottika, kraliçesi Svayamprabhā ile birlikte anılır.^[8] Yapraklar paleografik gerekçeyle 600 dolaylarına, bir kısmı daha eskiye tarihlenir. Ülkenin adı olarak Kuci biçimini taşırlar. Bu biçim yerel dilden gelir.^[9] Kuça dilinde acemi rahip için Sanskritçe sözcük olan śrāmaṇera, ṣanmire olmuştur.^[10]

Jiu Tang Shu çizginin Çin tarafını verir. İlk Tang imparatorunun döneminde Kuça hükümdarı Sufa Bujue divana bir elçi gönderdi. Kısa süre sonra öldü ve oğlu Sufa Die onun yerine geçti. 630’da Sufa Die at gönderdi. Ülke Batı Göktürklerine hizmet etti.^[3] Sufa Die’nin ölümünden sonra kardeşi Helibushibi onun yerine geçti.^[3] Modern anlatımlar Sanskritçe yaprakların aynı çifti Suvarnapuspa ve Suvarnadeva diye adlandırdığını okur. Suvarnadeva’yı 618 ile 630 arasında tahta yerleştirirler.^[11] Çinliler kraliyet ailesine “beyaz” anlamına gelen Bai soyadını verir. Sanskritçe yapraklar bunu doğrulamaz.^[1]^[12]

Xuanzang, Kuça’nın daha eski bir kralından, arabasına ejderhalar koşan Altın Çiçek’ten söz eder. Ejderhaların torunları şiddete yöneldi. Kral Göktürkleri çağırdı, onlar da şehirdeki herkesi, genç yaşlı demeden öldürdü. Şehir harabe oldu.^[6] Bazı araştırmacılar hikâyeyi daha eski Suvarnapuspa’ya yerleştirir. Sanskritçe yapraklar onun Suvarnadeva’dan çok önce yaşadığını gösterir. Bu araştırmacılar hikâyeyi Suvarnadeva’dan önceki krala yerleştirmez.^[13]

Duvar resimleri

Kuça yakınındaki Budist mağaralar, Qizil’de ve başka yerlerde, bağışçıların duvar resimlerini taşır. Bağışçılar duvarların dibinde bir sıra halinde durur. Kılıç Taşıyıcıları mağarasında geniş kollu, göğüs kanatlı uzun mintanlar, yumuşak bol pantolonlar ve sert üst pantolonlar giyerler. Kemerdeki metal halkalardan uzun kılıçlar ve hançerler taşırlar, yanlarında mendiller sarkar. Tütsü ve çiçek getirirler.^[14] Qizil’deki ikinci grup bir mağarada bir bağışçı resmi, Kuça’nın mahārāja’sı Anantavarman’ı adlandıran Sanskritçe bir Brahmi yazıtı taşır. Tarihi yoktur.^[15]

Qizil’deki Ressamlar Mağarası’nda bir duvar resmi Buddha’nın kalıntılarının paylaştırılmasını gösterir. Brahman Drona, kapalı bir surlu şehir kapısının üzerinde kolları havada durur, arkasında yastıklar üzerinde kalıntılar vardır. Tam zırhlı atlılar kapıya iki yandan yaklaşır. Bunlardan dördü, pay isteyen şehirlerin prensleri olarak haleyle işaretlidir. Zırhın demir levhalardan dikilmiş gibi görünen yüksek, sert bir yakası vardır. Atlılar küçük siperli, kalkansız uzun çift elli kılıçlar taşır. Yuvarlak levhalar atlarının omuzlarını ve butlarını korur. Miğfer başlıkları grifonlar, anka kuşları, kartallar, bir tekerlek ya da bir disk taşır, her birinin uzun saçakları vardır. Sancaklarının üç ya da dört ucu vardır, biri ejderha sancağıdır. Neredeyse bütün mızraklarda kadehler için astarlı bir deri tutucu asılıdır.^[16] Zırh Hint modellerini izlemez. Ülkenin zırhıdır.^[17] Başka araştırmacılar Kuça’nın hükümdarlarının karşıladığı zırhlı yeni gelenleri gösteren bir Kızıl resminde 552’deki Göktürk fethini görür. Tarım Havzası maddesi bu görüşü verir.^[18]

Batı kağanlarının merkezi

Batı Göktürkleri Tarım’ı onun içinden yönetmedi. Onu üstündeki otlaktan yönettiler. Çin bölümleri otlağın nerede olduğunu belirlemek için Kuça’yı kullanır.

Sui Shu, Batı Göktürklerini anlatan bölümünü iki tespitle açar. Göktürkler doğuda Ötüken’e karşı durdu ve batıda Altın Dağ’ı aştı. Kuça, Tiele, Hami ve batı bölgelerinin Hu devletlerinin hepsi onlara bağlandı.^[19] Bölüm, batı kağanı Heshana’nın, o zaman Chuluo Kağan denen kişinin sabit bir ikametgâhı olmadığını ekler. Kendi altında iki küçük kağan atadı: biri Soğd devletlerini denetlemek için Çaç’ın kuzeyinde, biri Kuça’nın kuzeyinde, Yingsuo denen bir yerde.^[19]

Xin Tang Shu batıyı yeniden birleştiren kağan için aynı ülkeyi belirler. Şegui, Kuça’nın kuzeyindeki Üç Mi Dağı’nda merkez kurdu. Yeşim Kapı’nın batısındaki devletlerin çoğu ona bağlandı, böylece doğu kağanlığıyla aynı düzeye geldi.^[20] Bir kuşak sonra Kuça yine bağlı krallıklar listesinde geçer. Bu kez liste, iki rakip batı merkezinden güneydekine aittir. Liste Kuça’yı Shanshan, Qiemo, Toharistan, Yanqi, Çaç, Keş, Kushaniya, Maimurgh ve Semerkant ile birlikte sayar.^[20]

Vaha bu yüzden hareket eden bir imparatorlukta sabit bir noktadır. Kağanlar değişti, ordugâhları değişti. Bölümler onların her birini kuzeyinde yattıkları kasabanın adını vererek konumlandırır.^[20]

Tang döneminde

648: Tang, Tarim'i adım adım alır: 640'ta Gaochang, 644'te Karaşar, 648'de Kuça. Anxi koruyuculuğu artık Kuça'dadır. Kuça, Hotan, Kaşgar ve Suyab Dört Garnizon olur. Tanrı Dağları'nın kuzeyinde Batı Kağanlığı İrbis Şegui Kağan yönetiminde ayakta kalır, Altay'da Chebi Kağan hâlâ bağımsızdır. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.

Jiu Tang Shu, Dört Garnizon’un hikâyesini batı halkları bölümünün bir pasajında anlatır. Taizong Kuça’yı yendi, Anxi koruyuculuğunu Kuça’nın başkentine taşıdı ve Guo Xiaoke’yi orada koruyucu yaptı. Guo ayrıca Hotan, Kaşgar ve Suyab’ı yönetti. Dördüne Dört Garnizon denirdi.^[3] Bir bozkır imparatorluğunun güney kenarı olan yer, bir Çin imparatorluğunun batı kenarı oldu. Aynı vaha ikisini de taşıdı.

Gaozong garnizonları bıraktı. Tahta çıktığında imparatorluğun topraklarını genişletmek ve halkını yüklemek istemedi. Memurlara Kuça’yı ve öteki garnizonları terk etmelerini ve Anxi’yi eskiden bulunduğu Xizhou’ya geri taşımalarını emretti.^[3] Pasaj emre yıl vermez. Tibetliler bunun üzerine güçle geldi ve Karashahr’ın batısındaki Dört Garnizon’un surlu kasabalarını ve kalelerini aldı.^[3] 692’de İmparatoriçe Wu döneminde Wuwei ordusunun komutanı Wang Xiaojie ile Aşina Zhongjie Tibetlileri bozguna uğrattı ve Kuça’yı, Hotan’ı ve öteki garnizonları geri aldı.^[3] Anxi bir kez daha Kuça’da kuruldu ve otuz bin Han askeriyle tutuldu.^[3] Askerler, giysileri ve tahılı çölün ötesinden gönderilmek zorundaydı. Tahta takrir sunanlar garnizonların yeniden terk edilmesini sık sık istedi. İmparatoriçe Wu reddetti.^[3]

Garnizon, imparatorluğun orduları 755’ten sonra eve çağrıldığında gitti. Tarım Tibetlilere, sonra 840’tan sonra kendi kağanlıklarının çöküşünden batıya gelen Uygurlara geçti.

Notlar

^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Laufer 1919, p. 504–506
^ a b c d e f g h i Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
^ Laufer 1919, p. 222
^ a b c Record of the Western Regions, juan 1
^ Lüders 1930, p. 21,23
^ Lüders 1930, p. 13,21
^ Lüders 1930, p. 4,27
^ Lüders 1930, p. 23
^ Lüders 1930, p. 21–23
^ Lüders 1930, p. 27
^ Lüders 1930, p. 22–23
^ Grünwedel 1920, i 27–28
^ Grünwedel 1920, i 29
^ Grünwedel 1920, ii 109–111
^ Grünwedel 1920, ii 111
^ Yavuz 2025
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 83, 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215, 221 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194, 198
Record of the Western Regions, juan 1

Literatür

Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Heinrich Lüders, Weitere Beiträge zur Geschichte und Geographie von Ostturkestan (1930)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)