Ay Ata, yani Ay Baba, Türk halklarının inançlarında ayın erkek bir tanrı olarak anılışıdır. Ay, anne olarak anılan güneşle eşleşir.[1] Ad, ay anlamındaki ay ile baba anlamındaki ata sözcüklerini birleştirir.[2] En eski kayıtlar ona adıyla değinmez. Bu kayıtlar, ayın önünde nelerin yapıldığını gösterir. Asya Hun hükümdarı ona her akşam eğilirdi. Göktürkler, yola çıkmadan önce ayın dolunay olmasını beklerdi. Sekizinci yüzyıl sonunun Uygur kağanları ayı unvanlarına aldı.[3]

  • ay tängridäEski Türkçe
  • 愛登里邏ÇinceTang Huiyao 98
  • Ay AtamTürkçe
  • Ay AtaTürkçe

On sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla kadar Türk halkları arasında derlenen malzemede, halkların çoğu güneşi bir kadın, ayı bir erkek olarak düşünürdü. Güneş Ana’dan ve Ay Baba’dan ya da aydaki ihtiyardan söz ederlerdi.[1][4] Masallarında ayrıca bir Güneş Han ve bir Ay Han geçer.[5][4] Altaylılarda güneş anne, ay babadır. Altaylı şamanlar yeminlerini kün ana, yani Güneş Ana üzerine ederdi.[6] Altay kozmolojisini kaydeden derleyiciye göre Güneş Ana (kün ana) ve Ay Baba (ai ada) adları yalnızca ses benzerliğinden doğmuştur ve mitolojik bir anlam taşımaz. Derleyici ayı altıncı göğe, güneşi yedinci göğe yerleştirir.[7] Yakutlarda güneş ve ay iki kardeştir ve ikisi de tanrıdır. Kimi kahramanların onlardan geldiği söylenir.[6]

Ay Atam biçimi, yani Ay Babam, bir Türk kökenleri efsanesindeki ilk adamın adıdır.[2] Türk kökenli bir Mısırlı tarihçi olan ed-Devâdârî bu efsaneyi, Ulu Han Ata Bitikçi dediği bir kitaptan aktarmıştır. Ona göre kitabı hekim Cibrîl ibn Bahtîşû Hicri 211 yılında Farsçaya çevirmişti.[2] Efsanede seller bir dağdaki mağaraya kil taşıdı. Güneş kili pişirdi ve dokuz ay sonra içinden bir adam çıktı. Adı Ay Atam’dı.[2] İkinci bir pişirme, Ay-va adlı bir kadını, yani ay yüzlüyü, ortaya çıkardı.[2] İkisi evlendi. Kırk çocukları oldu.[2] Efsane, Oğuz masallarını ve Moğol dönemi geleneklerini İran ve Yunan malzemesiyle karıştırır.[2]

Uygur yazısıyla yazılmış Oğuz destanında Oğuz Kağan’ın babasının adı Ay-Han’dır. Oğuz Kağan’ın ikinci oğlu da aynı adı taşır. Bir Türk incelemesi bu adı “Ayın Hanı” olarak değil, bir unvan olarak yorumlar. Gün-Han’ın da “Güneşin Hanı” olmadığını, Oğuz Kağan’ın oğullarının gökte yaşayan varlıklar olmadığını ekler.[8] Aynı inceleme, aydan türeme inancının resmî bir inanç olarak ilk kez Cengiz Han’ın ataları efsanelerinde göründüğünü ve Türklerde bulunmadığını savunur.[9]

Çin kayıtlarında ay

Shiji, Asya Hunları’nın hükümdarını karargâhında anlatır.[10] Şanyu her sabah, doğan güneşe eğilmek için dışarı çıkardı. Her akşam da aya eğilirdi.[10] Asya Hunları girişimlerini yıldızlara ve aya göre zamanlardı. Ay büyüyüp dolunay olurken saldırır, küçülürken geri çekilirlerdi.[10] Han Shu her iki ifadeyi de Shiji’den tekrarlar.[11]

Sui Shu aynı şeyi Göktürkler için tek bir cümleyle söyler: Göktürkler ayın dolunaya yaklaşmasını bekler, sonra akına çıkardı.[12] Bei Shi bu cümleyi tekrarlar.[13] Göktürklerin daha eski anlatımı olan Zhou Shu’da bu cümle yoktur.[14] Hem Zhou Shu hem de Sui Shu, büyük göğe kurbanı beşinci ayın ortasına yerleştirir.[15] Altay’ın Kara Orman Tatarlarında ayın evrelerinin on dokuzuncu yüzyılda kendi adları vardı: yeniliği, eskiliği, doluluğu, bir gün öncesinin kızıl doluluğu ve bir gün sonrasının kara doluluğu. Kara Orman Tatarları da Altaylılar da yılı on üç aya bölerdi.[16]

Uygur unvanlarında ay tanrısı

Tun Bagha Tarkan’ı izleyen kağanlardan başlayarak Uygur hükümdarlarının unvanları iki ifadeden birini taşıdı: ay tängridä, yani ay tanrısından, ya da kün tängridä, yani güneş tanrısından.[17] Çinliler bunları ai denglilo ve jun denglilo diye yazdı.[18] Bu ifadelerdeki Tängri, Tengri’yi de adlandıran sözcüktür. Burada birkaç tanrıdan biri için kullanılır.[19] Bu ifadeler Maniheizm’e aittir. Bögü Kağan bu dini Uygur devletinin inancı yapmıştı.[18]

Bu ifadeler unvanlarda ancak din değiştirmeden sonra görülür. Bu yüzden güneşin ve ayın Kut vericisi olarak anılmasının Maniheizm’den mi yoksa daha eski bir yerel inançtan mı geldiği kesinleşmemiştir.[20] Bazı araştırmacılara göre Türklerde ve Hunlarda ay tanrı sayılmaz, çünkü ayı da büyük bir Gök yaratmıştır. Bu anlatıma göre Ay Tengri ifadesi Uygurlarda ancak Maniheizm ile Budizm geldikten sonra doğmuştur.[9]

Tang Huiyao bu unvanlardan birini kaydeder.[21] 805’te Huaixin Kağan öldü. On birinci ayda Tang sarayı halefini, ay tanrısını bildiren 愛登里邏 ile başlayan bir unvanla tahta geçirdi.[21]

Tutulmalar

Şamanlar, kötü ruhların güneşle ve ayla savaştığına inanırdı. Ruhlar bazen onları yakalayıp karanlık dünyaya sürüklerdi. Tutulma budur.[6] Her Türk dilinde tutulma, yakalanmak anlamındaki tutul- ile ifade edilir. Bu fiil, söz konusu inancın izini taşır.[6] Tutulma sırasında şamanlar, ruhu korkutup kaçırmak için bağırır ve davul çalardı.[6] Altay’ın Kara Orman Tatarları, yedi başlı bir iblisin, Jälbägän’ın, ayı yuttuğunu ve Ülgen’in onu ayı geri vermeye zorladığını söylerdi. Altaylılar ise “Ayı Jälbägän yedi” derdi ya da Budist etkisiyle “ay Burkan oldu” derdi.[22] Bu tür ayinlerin ötesinde, Sibirya halkları arasında bir ay kültüne ilişkin kanıt, yeni ayın talih getirsin dileğiyle karşılanmasından ibarettir.[5][4]

Sikke

Sekizinci yüzyıldan bir sikke, seyirciye dönük ve iki eliyle göğsünün önünde bir hilal tutan taçlı bir figür gösterir. Figürün her iki yanında birer yıldız durur. Çevresinde, boncuklu bir kenarın içinde bir yazı dolaşır.

Bu kayıtların tamamında ay, hikâyesi olan bir figürden çok bir güç olarak görünür. Hükümdarlar ona eğildi, ordular savaştan önce onu gözledi, kağanlar onu unvanlarında andı.

Notlar

  1. ^ a b Harva 1938, p. 182–183
  2. ^ a b c d e f g İnan 2017; first edition 1954, p. 21
  3. ^ Shiji, juan 110; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  4. ^ a b c Holmberg 1927, p. 422
  5. ^ a b Harva 1938, p. 183
  6. ^ a b c d e İnan 2017; first edition 1954, p. 29
  7. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6
  8. ^ Ögel 1995, p. 200
  9. ^ a b Ögel 1995, p. 202
  10. ^ a b c Shiji, juan 110
  11. ^ Han Shu, juan 94
  12. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  13. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  14. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  15. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  16. ^ Radloff 1884, p. 373
  17. ^ Mackerras 1972, p. 152; 64; Şen 2018, p. 152; 64
  18. ^ a b Mackerras 1972, p. 152
  19. ^ Wilkens 2024, p. 84–85
  20. ^ Wilkens 2024, p. 85; 65; Şen 2018, p. 85; 65
  21. ^ a b Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  22. ^ Radloff 1884, p. 372–373

Kaynaklar

Literatür

  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Dinler
Kün Tengri · Raiding at the Full Moon · Turkic Mythology

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ay Ata.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/ay-ata/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026