Kün, Türkçede güneşin ve günün adıdır. Bir tanrı olarak kün täŋri, yani güneş tanrısı, ilk kez Uygurlarda kayıtlıdır. Güneş tanrısı, Çinlilerin 821’de yazıya geçirdiği Uygur kağanlarının unvanlarında geçer. Eski Uygur metinlerinde ise ay tanrısı ay täŋri ile eşleştirilir.[1] Bundan önce kayıtlar eylem verir, ad vermez. Asya Hun şanyusu doğan güneşe baş eğerdi. Göktürk kağanının otağı doğuya açılırdı. Yeni bir kağan güneşle birlikte dokuz kez döndürülürdü. Yazıtlarda güneşin seyri dört yönü adlandırır.[2] Ayın kendi maddesi vardır: Ay Ata.

Güneş ve gün olarak Kün

Kül Tegin yazıtı dünyanın yönlerini güneşin seyriyle adlandırır. Kağanın hükmü doğuda gün doğuşuna, güneyde öğleye, batıda gün batışına ve kuzeyde gece yarısına kadar uzanır: kün togsık, kün ortusı, kün batsık ve tün ortusı.[3] Aynı sözcük gündür. Kağan, Göktürk halkı için geceleri uyumadığını ve gündüzleri (küntüz) oturmadığını söyler. Yazıtı oyan adam da onu yazmak için taşın başında yirmi gün oturduğunu söyler.[3]

GÜNEŞİN ADLANDIRDIĞI DÖRT YÖN kün togsıkkün ortusıkün batsıktün ortusı doğu, gün doğuşugüney, öğlebatı, gün batışıkuzey, gece yarısı
Kül Tegin yazıtının adlandırdığı dört yön: üçü güneşin seyriyle, kırmızı noktalar, kuzey ise gece yarısıyla, siyah nokta. Doğu üstte çizilmiştir. Modern diyagram.

Sözcük aynı zamanda talih anlamına gelir. 1879’da bir filolog, Türk-Tatar dillerinde güneşle günün tek sözcük olduğunu kaydetti. Güneşin yaşamın ve talihin simgesi olduğunu da kaydetti. Bir Çağatayca söz “talih benimle idi” yerine “güneşim doğdu” der. “Tanrı sana güneşi göstersin” dileği ise “Tanrı seni mutlu etsin” demektir.[4] Yazıtlar sözcüğü yönler ve gün için kullanır. Yazıtlarda sözcük hiçbir tanrının adı değildir.[3]

Asya Hun şanyusu ve güneş

Shiji şanyuyu karargâhında anlatır. Şanyu sabah dışarı çıkıp güneşin ilk doğuşuna eğilirdi. Akşam da aya eğilirdi.[5] Han Shu bu açıklamayı yineler.[6] Güneş ve ay hükümdarın unvanında da yer alır. MÖ 174 dolaylarında Laoshang’ın yönetimi, Han’dan gelen bir kaçağın öğüdüyle, mektuplarının unvanını genişletti. Yeni unvan hükümdara şu adı veriyordu: Gök ve Yer’den doğmuş, güneş ve ay tarafından tahta çıkarılmış Asya Hunlarının büyük şanyusu.[5] Güneş burada, Gök ve Yer’in yanında hükümdarı tayin eden güçlerden biri olarak adlandırılır. Unvanı anlatan madde mektupları verir. Asya Hunlarının da kendi maddesi vardır.

Doğuya açılan çadır

Zhou Shu Göktürkler için şunu söyler: kağan hep Dujin Dağı’nda otururdu. Kağanın çadırı doğuya açılırdı, çünkü güneşin çıktığı yere saygı gösterilirdi.[7] Aynı bölüm bir kağanın tahta çıkarılışını anlatır. Yakın görevlileri ve büyük vezirleri kağanı bir keçe üzerinde taşır ve güneşi izleyerek dokuz kez döndürürdü. Her dönüşte tebaa eğilirdi.[7] Ayini anlatan madde pasajı ve “güneşi izleyerek” sözlerinin okunuşlarını verir.

Hou Han Shu, doğu bozkırının bir halkı olan Wuhuanlar için çadırlarının doğuya, güneşe doğru açıldığını söyler.[8] Sui imparatoru Yang, Qimin Kağan’ın karargâhını ziyaret ettiğinde bir şiir yazdı. Şiirde keçe çadırlar rüzgârda yükselir, yurtlar güneşe doğru açılır.[9] Doğuya açılan çadır, bozkırın birçok halkı için kayıtlı bir âdettir. Göktürkler için Zhou Shu bu âdetin nedenini verir.

Zhou Shu hiçbir güneş tanrısı adlandırmaz. Zhou Shu güneşin doğduğu yere saygıyı ve güneşin seyriyle bir dönüşü adlandırır. Gök ruhuna kurbanı da beşinci ayın ortasına yerleştirir.[7] Zhou Shu, Göktürkler için güneşin kendi başına bir kültünü kaydetmez.[7]

Uygur kağanlarının unvanlarında güneş

Tun Bagha Tarkan’dan sonraki kağanlardan itibaren Uygur hükümdarlarının unvanları iki ifadeden birini taşıdı: ay täŋridä, yani ay tanrısı adına, ya da kün täŋridä, yani güneş tanrısı adına. Çinliler bunları ai denglilo ve jun denglilo diye yazdı.[10] Bu ifadeler Maniheist ifadeler olarak anlaşılır. Tun Bagha’nın unvanında ikisi de yoktur. Maniheizm’i devletin inancı yapan kağanın, Bögü Kağan’ın unvanı ise Mani’nin yayılımı için bir ifade içeriyordu.[10] Karabalgasun yazıtı sekizinci kağanı, yani 808’den 821’e kadar hüküm süreni, Ay Teŋride Kut Bulmış Alp Bilge Kağan diye adlandırır.[11]

Tang Huiyao Çin tarafını verir. Huaixin Kağan’ın 805’te ölümünden sonra kağana verilen unvan, ay tanrısı anlamındaki 愛登里邏 ile başlar.[1] 821’in dördüncü ayında verilen unvan, güneş tanrısı anlamındaki 君登里邏 ile başlar ve 羽祿密施勾主祿毗伽崇德可汗 ile devam eder.[1] 812 tarihli bir unvan 軍登里邏 ile başlar. Bu, aynı sesin başka bir karakterle yazılmış biçimidir.[1] 816 tarihli unvan ile 821 unvanını izleyen iki kağanın unvanları yine ayla başlar.[1] Unvanların Türkçe biçimiyle hazırlanmış modern listeler hükümdarlık yılları konusunda uyuşmaz. Birine göre güneş 821’den 832’ye kadarki kağanlara aittir, ikincisine göre 832’den 839’a kadarki kağana.[12]

İfade bir başkasıyla birlikte gider. Unvanlar kağanın Kut bulduğunu söyler: kut bulmış. Tanrı adındaki -dä eki “-den” anlamında ablatif sayılır. Dolayısıyla kağan Kut’unu güneş ya da ay tanrısından bulmuştur.[13] Kut’un Maniheizm yoluyla güneşten ve aydan verilip verilmediği ya da daha eski bir inançtan gelip gelmediği kesinleşmemiştir. Ayrıca bkz. Kut ve Ay Ata.[14] Kağan unvanındaki tengri ögesi, din değiştirmeden önce Türk kağanları arasında kullanılıyordu. Maniheizm’le birlikte Uygur kağanlarının olağan unvanı oldu.[15]

1069–1070 tarihli bir Karahanlı kitabı olan Kutadgu Bilig, kralına Kün-Toğdı, yani “Doğan Güneş” adını verir. Vezirinin adı Ay-Toldı’dır, yani “Dolunay”.[16] Kitap Göktürk çağına ait değildir. Çifti daha sonraki bir hanedan yönetiminde gösterir.

Eski Uygur metinlerinde kün täŋri

Eski Uygur metinleri iki sözcüğü de cins isim olarak kullanır. Özgün Budist kaynaklardan çevrilen metinlerde ay täŋri ve kün täŋri ayı ve güneşi, sözcüğü sözcüğüne de ay tanrısını ve güneş tanrısını anlatır.[17] Bir Budist dize, Buddha’nın güneş gibi lütfederek bütün varlıkların acı denizini kurutmasını diler. Bir Maitrisimit pasajı, güneş gibi bir Buddha’nın bir eve doğduğunu söyler.[18]

Bir Maniheist günah çıkarma metni, dinleyicilerin karşısında günah işlediği güçler arasında güneşi ve ayı sayar. Günahlar güneşe, aya ve iki parlak sarayda oturan tanrılara karşıdır: kün ay täŋrikä eki yaruk ordo ičrä olurugma täŋrilärkä.[17] Başka bir Maniheist metin ayın ve güneşin saraylarından birkaç kez söz eder.[17] İki ışığın saray olarak düşünülmesi, başka yerlerdeki Maniheizm’in bir özelliği değildir. Başka yerlerdeki Maniheizm onları bazen gemi, feribot ya da savaş arabası olarak düşünür. Uygur biçimi yerel olabilir.[17]

Eski bir Uygur ilahisi iki tanrıya da seslenir: gören güneş tanrısı, bizi koru, gören ay tanrısı, bizi kurtar.[19] Soğdca bir Maniheist metinde xwrβɣ-, “güneş tanrısı” vardır. Tohar dillerinde güneş ve ay sözcükleri ikinci öge olarak “tanrı” ile kurulur. Dolayısıyla Uygur terimlerinin komşu dillerde karşılıkları vardır.[17]

Güneş tanrısının kökeni

İkilinin kökeni tartışmalıdır ve üç açıklama vardır. Birincisine göre ifadeler Maniheisttir, çünkü unvanlarda ancak din değiştirmeden sonra görünürler.[10] Bu açıklama kanıtlanamaz, çünkü Maniheist metinlerin dışında, iki ışığı bir hükümdarın gücünün kaynağı sayan ve karşılaştırılabilecek bir düşünce bilinmez.[14] İkinci açıklama, “güneş tanrısı” ve “ay tanrısı”nın Maniheizm’den eski bir Orta Asya kullanımı olduğunu görür, çünkü Toharcada ve Soğdcada aynı bileşikler vardır. Buna göre Maniheist misyonerler var olan bir deyimi kullanabilirdi.[14] Üçüncüsü bozkırın kendisine bakar. Asya Hunlarının güneşe ve aya, hükümdarlık bağışlama konusunda özel bir güç yüklediği söylenir. Bu düşünce Batı Uygur ülkesi hükümdarlarının bazı taht adlarında yaşar.[14]

Birincisi unvanlara, ikincisi sözcük dağarcığına, üçüncüsü Asya Hunlarına ilişkin Çin kayıtlarına dayanır. Üçü birbirini dışlamaz. Hiçbiri Göktürklere ulaşmaz.

Sonraki halklarda güneş

On dokuzuncu yüzyıl ve sonrasının etnografyası güneşi Altaylılarda ve Sibirya halklarında bir ana olarak kaydeder. Sibirya’nın Türk halklarının çoğu güneşe dişil olarak seslenir: Güneş Ana. Aya ise eril olarak seslenir. Masallar bir Güneş Han ve bir Ay Han bilir.[20] Altaylı şamanistler güneş üzerine yemin eder. Formül kün ana körüptur sözlerini içerir.[21] Yakutlar güneşe ve aya, ikisi de tanrı olan iki kardeş derler. Kahramanların onların lütfuyla doğduğunu söylerler.[21] Yakut şamanların giysisinde ve başlığında Güneş Efendisi’nin, yani Kün Toyon’un simgesi olarak demir ya da gümüş halkalar asılıdır. Sibirya şamanları da giysilerine güneşi ve ayı temsil eden metal levhalar ve aynalar asar.[22]

Altay kozmolojisini derleyen araştırmacı, Güneş Ana’yı bilge Mergen Tengere ile birlikte yedinci göğe, ayı altıncı göğe yerleştirdi. Güneş Ana ve Ay Baba adlarının, kün änä ve ai ada, yalnızca ses benzerliğinden doğduğunu ve mitolojik bir anlamı olmadığını savundu.[23] Çuvaşlar yakın zamana kadar Güneş’e ya da Güneş Ana’ya beyaz hayvanlar getirdi.[20] Daha kuzeydeki halklar güneşe kurban sunmazdı. Güneşi, insanların yaptıklarını gören bir varlık sayarlardı: “Güneş görsün”, derler. Yemin eden Yakut güneşe döner ve yemin yalansa güneşin kendisinden ışığı ve sıcaklığı esirgemesini diler.[24] Yakutlar her yemeğin en iyi lokmasını ocak ateşine verirdi ve güneşe hiçbir şey sunmazdı. Güneşten korkmaz, onda yalnızca iyiliğin kaynağını görürlerdi.[25]

Adlar ve terimler

Kün, güneş ve gündür. Yazıtlarda gün doğuşu ve doğu için kün togsık, güney için kün ortusı, batı için kün batsık, gün için küntüz geçer.[3] Kün täŋri’deki Täŋri, Tengri’yi de adlandıran sözcüktür. Burada birkaç tanrıdan biri için kullanılmıştır.[26] Unvanlarda ifade -dä ekiyle durur: kün täŋridä, Çinlilerin 君登里邏 yazdığı biçim. Olağan karşılığı “güneş tanrısı adına”dır. Başka bir karşılık eki “-den” sayar.[27]

Ayla bileşik kün ay täŋri’dir. Batı Uygur taht adı Kün Ay Täŋridä Kut Bulmış diye alıntılanır.[19] Altaylıların kün ana’sı, yani Güneş Ana, ve Yakutların Kün Toyon’u, yani Güneş Efendisi, sonraki bir çağın etnografyasına aittir. Bunlar Uygur unvanının biçimleri değildir.

Güvenilirlik

Kayıtlar dört gruba ayrılır. Çin tarihleri eylemleri anlatır: eğilen şanyu, doğuya açılan çadır, keçenin dönüşleri.[28] Göktürklerin yazıtları sözcüğü güneşin seyri için kullanır ve hiçbir tanrı adlandırmaz.[3] Uygur unvanları ve Eski Uygur metinleri, Maniheist ve Budist etki altında, güneş tanrısını adlandırır. Aynı bileşiğin Soğdcada ve Toharcada karşılıkları vardır.[26] Etnografya kendi çağına aittir. Etnografya üzerine yemin edilen bir Güneş Ana’yı ve şamanın giysisinde bir Güneş Efendisi’ni gösterir. Göktürklere yalnızca bir çıkarım olarak ulaşır.

Asya Hunlarının ve Göktürklerin güneşi bu yüzden eğilinen, yüzü dönülen ve izlenen bir güçtür. Kün Tengri tanrısı ise Uygur çağının bir adıdır.

Notlar

  1. ^ a b c d e Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  2. ^ Shiji, juan 110; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  4. ^ Vámbéry 1879, p. 157–158
  5. ^ a b Shiji, juan 110
  6. ^ Han Shu, juan 94
  7. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  8. ^ Hou Han Shu, juan 90
  9. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  10. ^ a b c Mackerras 1972, p. 152
  11. ^ Karabalghasun inscription; Wilkens 2024, p. 78
  12. ^ Özbay 2024, p. 187; 64; Şen 2018, p. 187; 64
  13. ^ Tishin 2022, p. 109
  14. ^ a b c d Wilkens 2024, p. 85
  15. ^ Özbay 2024, p. 187
  16. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 355
  17. ^ a b c d e Wilkens 2024, p. 84
  18. ^ Erdal 2004, p. 262, 274
  19. ^ a b Şen 2018, p. 64
  20. ^ a b Holmberg 1927, p. 422; 182–183; Harva 1938, p. 422; 182–183
  21. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 29
  22. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 29; 180; Harva 1938, p. 29; 180
  23. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 6
  24. ^ Holmberg 1927, p. 422
  25. ^ Vámbéry 1879, p. 158
  26. ^ a b Wilkens 2024, p. 84–85
  27. ^ Mackerras 1972, p. 152; 109; Tishin 2022, p. 152; 109
  28. ^ Shiji, juan 110; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50

Kaynaklar

Literatür

  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Betül Özbay, Uygur Bozkır İmparatorluğunun Çöküşüne Manihaizm mi Sebep Oldu? (2024)
  • Vladimir V. Tishin, Понятие qut в памятниках древнетюркской рунической письменности: ревизия трактовок [Ponjatie qut v pamjatnikah drevnetjurkskoj runičeskoj pis'mennosti: revizija traktovok] (2022)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kün Tengri.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/kun-tengri/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026