Kurban ve yıl

Göktürk ayin yılı yalnızca Çin tarihlerinden bilinir. Yazıtlar bir tanrının adını verir, ama ona ne zaman ve nasıl yaklaşıldığı konusunda hiçbir şey söylemez. Çinliler ise hiçbir tanrının adını vermez, buna karşılık ayin vesilelerini sıralar.

İki sabit vesile

Zhou Shu bunları tek bir pasajda verir.^[1] Kağan her zaman Çincede 都斤山 diye yazılan, Ötüken olarak okunan dağda yaşardı. Çadırı, güneşin doğduğu yere duyulan saygıdan dolayı doğuya açılırdı.^[1] Her yıl soyluları atalar mağarasına kurban sunmaya götürürdü.^[1] Beşinci ayın ortasında halk bir nehir kıyısında toplanıp gök ruhuna kurban sunardı.^[1]

Sui Shu ikinci vesileyi doğrular ve neyin sunulduğunu da söyler. Beşinci ayın ortasında göğe kurban sunmak için çok sayıda koyun ve at keserlerdi.^[2] Koyun ve at, cenazenin de aldığı aynı hayvanlardır. Sahip olduğunu kurban eden bir çoban halktan beklenen de budur.

Bei Shi, Zhou Shu’nun ifadesini tekrarlar ve ikinci bir tanık değildir. Burada aynı şeyi söyleyen üç metin tek bir tanıklık sayılır.^[3]

Bölünmeden sonraki ayin

Bu vesilelerin bir derleyicinin genellemesi olmadığını gösteren en iyi kanıt, başka bir siyasi birimi anlatan daha sonraki bir bölümden gelir. Sui Shu, kağanlık bölündükten sonraki Batı Göktürklerini anlatır. Metne göre Batı Göktürkleri beşinci ayın sekizinci günü tanrıya kurban sunmak üzere toplanırdı.^[2] Metin ayrıca, her yıl atalarının yaşadığı mağarada sunu yapmaları için yüksek rütbeli bir vezir gönderdiklerini ekler.^[2]

Her iki ayin de bu yüzden devletin bölünmesinden sağ çıktı. Ayinler, batı kanadını alan kağanlarla birlikte batıya gitti. Batı Göktürkleri mağara ayinini, merkezleri ile mağara arasındaki uzaklık ne olursa olsun vekil aracılığıyla sürdürdü. Sui Shu ayrıca Zhou Shu’nun yalnızca yarım ay verdiği yerde bir gün belirtir. İki ifade birbiriyle bağdaşır.

Takvimsiz bir yıl

Aynı Zhou Shu pasajı, geri kalan her şeyin karşısına konması gereken bir cümleyle biter: yazıları Hu’ların yazısına benzer ve takvimi bilmezler. Yılı yalnızca otun yeşermesiyle işaretlerler.^[1]

Düz anlamıyla alındığında bu cümle, bir hesapla değil otlakla sayılan bir yılı anlatır. Bu, ilkbaharda ot çıktığında başlayan bitkisel bir yıldı. Kaynaklardaki iki ayrıntı buna uyar. Gömme kuralı bitkileri bekler: ilkbahar ya da yazın ölenler yapraklar sarardığında, sonbahar ya da kışın ölenler yapraklar çıktığında gömülür.^[1] Sui Shu ayrıca Göktürklerin akına çıkmadan önce ayın dolunaya yaklaşmasını beklediğini söyler. Bu, pratik bir amaç için kullanılan bir ay hesabıdır ve Çin anlamında bir takvim değildir.^[2] Göçebelerin on dokuzuncu yüzyılda hâlâ kullandığı ay adları böyle bir yılı korur. Bu adlar koyunların kuzulamasından, kısrakların taylamasından, koyunların kırkılmasından ve kesimden söz eder.^[4] On dokuzuncu yüzyıl Altay’ında aylar, deliğinden çıkan yer sincabına, maral avına ve çizmesini giymeye güç bela vakit bulan ihtiyar kadına göre adlandırılırdı.^[5] 1879 tarihli filoloji, en eski çağlarda Türklerin yalnızca iki mevsim bildiği, yaz ve kış, sonucuna vardı.^[6] Bazı araştırmacılar ilk binyılda Türkçedeki astronomi sözcüklerinin az olduğunu ve sözcük dağarcığının büyük bölümünün sonradan, Uygur devletlerinde ve Karahanlılar döneminde ödünç alındığını savunur.^[7] Bu araştırmacılar Baykal Gölü’ndeki Olkhon Adası’ndan, yılı yıldızların akşam doğuşuna göre bölen eski bir Ülker takvimini anar. Türkçe Ülker sözcüğünü “bölücü” diye açıklar.^[7] Takvim için tarih vermez.^[7]

Güçlük şudur: sekizinci yüzyılın yazıtları olayları on iki yıllık hayvan devri ile tarihler. Bu devir bir takvimdir ve ödünç alınmış bir takvimdir.^[8] Zhou Shu’nun Göktürk âdetlerini anlattığı dönem ile Orhun anıtları arasında yüz elli yıl vardır. Bu yüzden iki ifadenin birbiriyle çelişmesi gerekmez. Devir araya giren bu sürede gelmiş olabilir. Ya da Çinli gözlemci, tanımadığı bir hesabın görebildiği kadarını anlatmış olabilir.

Kağanın yapılması

Çinlilerin ayrıntılı anlattığı tek ayin bir tahta çıkarmadır. Bu ayin takvimden ayrı durur. Zhou Shu’ya göre yeni bir hükümdar yükseltilirken yakın görevliler ve büyük vezirler onu bir keçe üzerinde taşırdı. Onu güneşin gidişini izleyerek dokuz kez döndürür, her dönüşte tebaa eğilirdi.^[1] Sonra ata binmesine yardım eder, boynuna bir ipek dolayıp neredeyse boğulacak noktaya gelene kadar sıkarlardı. Ardından ipeği gevşetir ve ona hemen kaç yıl kağan olabileceğini sorarlardı.^[1] O şaşkınlık içinde bir sayı söylerdi ve bu sayıyı saltanatının süresinin ölçüsü sayarlardı.^[1]

Ayinin üç ögesi olağan anlamda dinîdir: dokuz dönüş, güneşin yönü ve kişinin kendisine ait olmayan bir durumda verdiği yanıt. Türk Atlası ayinin makam için ne anlama geldiğini unvan maddesinde, onu yapan topluluk için ne anlama geldiğini ise toplantı maddesinde ele alır.

Arınma

Bir ayin de takvimin dışında kalır ve onu yaşayan bir adam anlatmıştır. 569’da Zemarkhos’un Roma elçiliği, malları ile birlikte ateşlerin arasından geçirildi. Görevliler, raporun ruha tutulmuş olmanın sesleri ve hareketleri diye anlattığı şeyleri yaptı.^[9] Amaç, yabancıların yanlarında getirdiği her şeyin onlarla birlikte ülkeye girmesini önlemekti.^[9] Menandros’a göre mallar ortaya konup yanan günlük dalları ile tütsülendi. Adamlar bunların üzerinde çan çaldı ve davul vurdu. Kendilerini coşkuya sokarak kötülüğü kovdular. Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler.^[10] Arınma yıla değil yere ilişkindir. Bu yüzden burada değil, kutsal Yer-Su’nun yanında yer alır. Burada kaydedilmesinin nedeni, bir yabancının içeriden izlediği tek Göktürk ayini olmasıdır.

Kaydın sınırları

Theophylaktos Simokattes, Göktürklerin kendi görüşlerine göre geleceği önceden bildiren rahipleri olduğunu söyler.^[11] Bunun ötesinde kağanlıkların hiçbir kaynağı bir rahip zümresini, bu vesilelerin ötesinde bir sunu takvimini, bir ibadethane yapısını ya da bir dua kalıbını adlandırmaz.^[1] Çinlilerin kaydettiği ayinleri kağan ve soylular yapar. Hükümdar mağarada ayine önderlik eder, halk nehir kıyısında toplanır ve sunuyu devletin sahibi olan adamlar yapar.^[1] Göktürklerde kurban, kaynakların verdiği biçimiyle, devletin bir eylemidir. Devletin yanında duran bir kurumun eylemi değildir. On dokuzuncu yüzyıl Altay’ında Ülgen’e sunulan büyük kurban bir hane görevidir. Evlenen her yetişkin ona açık renkli bir at borçluydu. Bu at ilkbaharda bir huş koruluğunda sunulur ve yalnızca erkekler katılırdı. Erlik ise her talihsizlikte bir sunu alırdı.^[12]

Eski Uygurca metinler özgün bir sunu sözvarlığını korur. Yagïš kurbandır, yagïšlïg orun ise kurbanın sunulduğu yerdir.^[13]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ Vámbéry 1879, p. 160–162
^ Verbitskii 1893, scan 30
^ Vámbéry 1879, p. 162
^ a b c Roux 1994, p. 103
^ Kül Tegin inscription
^ a b Yavuz 2025, p. 145
^ Menander Protector
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.15, p. 191
^ Verbitskii 1893, scan 30–31
^ Wilkens 2024, p. 82

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Kül Tegin inscription
Menander Protector
Theophylact Simocatta

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)