Ateşle arınma, Göktürklerin kağan elçileri kabul etmeden önce bir Roma elçiliğini ve yükünü temizlediği ayindi.[1] Menandros, ayini Roma elçiliğini anlatırken betimler. Elçiliği Göktürk kağanına Zemarkhos götürmüştü.[2] Elçilik Konstantinopolis’ten Ağustos 569’da yola çıktı.[3]

569 ayini

Elçiler günler süren bir yolculuktan sonra Soğdluların ülkesine vardı ve atlarından indi.[4] Bu iş için gönderildikleri anlaşılan Göktürkler, elçilere satılık demir sundu.[4]

Sonra aynı boydan başka adamlar göründü. Göktürkler, bu adamların uğursuz şeyleri kovan kişiler olduğunu söyledi.[1] Bu adamlar elçilerin taşıdığı bütün yükü alıp yere koydu.[1] Günlük ağacının dallarını ateşe verdiler. Çan ve davul sesleri eşliğinde kendi dillerinde sözler okudular.[1] Çıtırdayan dalları yükün üzerinde salladılar ve delirmiş gibi coşkuya kapıldılar. Kötü ruhları kovduklarına inandılar.[1]

Kötü varlıkların kovulduğunu düşününce Zemarkhos’un kendisini de ateşin içinden geçirdiler.[1] Menandros’a göre bununla kendilerinin de arındığına inandılar.[1] Elçileri ancak ondan sonra kağana götürdüler. Kağan, Ektag denen dağın bir vadisinde bulunuyordu.[1]

Amaç ve ortam

Menandros ayinin amacını belirtir. Ayin kötü ruhları kovardı. Onu yapan adamlar da kötülüğü savan ve kötülüğe karşı koruyan kişiler sayılırdı.[1] Ayin, yabancılarla birlikte Romalıların ülkesinden gelmiş olabilecek kötü ruhlara karşı bir savunma olabilir.[5]

Öyleyse Zemarkhos ateşin içinden, büyük olasılıkla iki alevin arasından, şamanik görünen seslerin eşliğinde geçmiştir.[5] Menandros ise tek bir ateşten söz eder.[1]

Başka bir açıklama, ayini yapan kovucuları şaman sayar. Ateşle kovmayı da Orta Asya halkları arasında yaygın bir uygulama olarak görür.[6] Bu açıklama, Çernigov prensi Mihail’in 1246’da Moğol hanı Batu’nun yanına geldiğinde iki ateşin arasından geçmek zorunda kaldığını hatırlatır.[6] Ayin Soğd topraklarına girerken yapıldı. Bu nedenle aynı açıklama, Göktürk gücünün o sırada daha batıya ulaşmadığı sonucunu da çıkarır.[6]

Sonraki ateş ayinleri

Ateşle arınma, sonraki Türk halklarında da bilinir.[5] Başkurtlar ve Kazaklar yağlı bir bezi yakar. Kötü ve pis olanı çekip çıkarmak için alas, alas diyerek bezi hasta bir kişinin çevresinde taşırlar.[5] Anadolu Türklerinde bu uygulama alazlama, yani ateşle arınma olarak yaşar.[5] Alas, alas, alas nidası on dokuzuncu yüzyılda Altay kamında da bulunur. Kam, büyük kurbanda kurbanlık atın ruhunu ve kumaş armağanları yeşil ardıç dalıyla tütsüler ve bu nidayı onların üzerinde söyler. Bir hava yapıcı da güzel hava duasında bu nidayı kullanırdı.[7][8]

Kağanlıkların kaynakları ayini yalnızca bir kez kaydeder. Bu uygulamaların 569 ayininin devamı olup olmadığını göstermezler. O kaynakların koruduğu şey tek bir sahnedir: kağanın önüne çıkmasına izin verilmeden önce ateşle temizlenen bir yabancı.

Türk mitolojisi üzerine bir çalışma, 569 sahnesini daha geniş bir çerçeveye oturtur. Çalışmaya göre Göktürklere gelen elçiler sınırda ateşin üzerinden geçirilir, böylece ülkeye alınmadan önce temizlenirdi. Rubruck’un da Cengiz Han çağının elçileri için aynısını bildirdiğini, onların ateşin üzerinden geçirilmeden saraya kabul edilmediğini ekler.[9] Aynı çalışma alazlama’yı ateşin rengi olan al’dan türetir. Ayinde yanan bir bez hasta kişinin çevresinde dolaştırılır.[9]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 119
  2. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117–119
  3. ^ Blockley 1985, p. 263
  4. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117
  5. ^ a b c d e Yavuz 2025, p. 145
  6. ^ a b c Blockley 1985, p. 264
  7. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8–9,24,29
  8. ^ Verbitskii 1893, scan 33
  9. ^ a b Ögel 1995, p. 522

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Dinler
Animism · Fire Worship · Iye · Omens and Divination · Shamanism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Purification by Fire.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/purification-by-fire/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026