Ateş, Göktürkler arasında saygın bir yere sahipti.[1] İki yazar bunu birbirinden habersiz kaydeder. Biri, Çinli hacı Xuanzang’ın biyografi yazarıdır ve Batı Göktürklerinin hükümdarlık merkezini anlatırken ateşten söz eder. Öteki, Bizanslı tarihçi Theophylaktos Simokattes’tir ve doğu halkları üzerine yazdığı bir ara bölümde ateşi anar.

Yabgu Kağan’ın merkezinde

Xuanzang Hindistan yolunda Suye kentine, sonraki adıyla Suyab’a ulaştı. Orada Göktürklerin Yabgu Kağan’ıyla karşılaştı. Kağan, büyük bir maiyetle ava çıkmıştı.[2] Modern araştırmalar bu kağanı Tong Yabgu ile özdeşleştirir.[3] Üç gün sonra Yabgu Kağan hacıyı altın çiçeklerle donatılmış büyük bir çadırda kabul etti.[2]

Biyografi bu noktada oturma düzenini açıklar. Buna göre Göktürkler ateşe hizmet eder. Odundan oturak yapmazlar, çünkü odun ateş içerir. Saygılarından odunun üstünde oturmaz, yere yalnızca kalın hasırlar sererler.[1] Hacı için ise minderli, demir bir katlanır oturak getirdiler.[1]

Biyografi birkaç sayfa sonra aynı sözleri, 事火, Semerkant için kullanır.[4] Orada kral da halk da Buda’yı izlemiyordu. Dinleri ateşe hizmetti.[4] Göktürklerin ve Semerkant halkının ateşe aynı biçimde hizmet edip etmediğini biyografi söylemez.

Theophylaktos’un anlatımı

Theophylaktos, Balkan savaşlarının tarihini anlatırken doğu üzerine bir ara bölüm ekler.[5] Ara bölüm, doğudaki kağanın imparator Maurikios’a gönderdiği bir zafer mektubuyla açılır.[6] Bölümdeki bilginin kaynağı, sonuçta bir diplomatik kayıt olmalıdır.[7]

Theophylaktos’a göre Göktürkler ateşe son derece olağanüstü bir saygı gösterir. Havaya ve suya hürmet eder, yeri över.[8] Tapındıkları ve tanrı dedikleri tek varlık, göğü ve yeri yaratandır. Ona at, sığır ve koyun kurban ederler.[9] Kendi görüşlerine göre geleceği önceden haber veren rahipleri de vardır.[10] Modern araştırmalar adı verilmeyen bu tanrıyı Tengri olarak tanımlar.[11]

Bu sıralamada ateş, saygı gösterilen dört gücün başında yer alır. Tanrı ise bunlardan ayrı durur: kendisine tapılan tek varlıktır.

Efsanede ve ayinde ateş

Ateş, Zhou Shu’nun ikinci köken anlatımında, yani Suo ülkesinin anlatımında da geçer.[12] Orada kurttan doğan Nishidu’nun en büyük oğlu, dağda kalmış halkın kalıntısı için ateş yaktı. Halk soğuktan ve dondan acı çekiyordu. Oğul hepsini kurtardı.[12] Bu yüzden onu efendileri yaptılar.[12] Türk mitolojisi üzerine bir çalışma bu anlatımı, ataların ateşi bulduğu ve bu onuru başkalarına vermek istemediği bir anlatım olarak yorumlar. Yanına, büyük tanrı Ülgen’in ateşi bulduğu Altay masalını koyar.[13]

Ateş aynı zamanda arınmanın aracıydı. 569’da Göktürk adamları bir Roma elçiliğinin yükünü yanan günlükle tütsüledi. Elçi Zemarkhos’u da kötü ruhları kovmak için ateşin içinden geçirdiler.[14] Aynı çalışma, Göktürklere gelen elçilerin sınırda kabul edilmeden önce ateşin üzerinden geçirildiğini ekler ve Rubruck’un Cengiz Han çağındaki elçiler için aynısını söylediğini belirtir.[15]

Köken

Saygının kökeni tartışmalıdır. Türk halkları yüzyıllar boyunca ateşle özel bir ilişki sürdürmüş olabilir. Bu durumda ateş kültü, Göktürklerin altıncı yüzyılda ortaya çıkıp İran sınırlarına ilerlediği sırada zaten vardır. Göktürklerin kendileri de bu kültü tanıyordu.[16] Kültün kökeni olarak İran ve Zerdüştlük gösterilir.[17] Anadolu’da Zerdüştlükten daha eski bir ateş kültüne de dikkat çekilir, bu da İran’dan bağımsız bir gelişmeyi düşündürür.[18] Başkaları, ateşin en arı şey olduğu inancı hemen her yerde bulunduğundan, Göktürklerin ateşe saygısını İran’dan getirmeye gerek görmez.[15]

İki tanık bir öğreti değil, bir uygulama ve bir mertebe bildirir. Ateşin üstünde oturulmazdı. Ateş, Göktürklerin saygı gösterdiği güçlerin başında dururdu. On dokuzuncu yüzyılda ocak ateşine hâlâ seslenilir, ateş beslenirdi. Altay kamı büyük kurbanda otuz başlı ateş anasına seslenirdi.[19] Moğollar ateşe Ana Ateş derdi. Altay halkları arasında ateşe tükürmek, onu suyla söndürmek ya da keskin bir silahla incitmek yanlıştı.[20] Yakutlar yemeklerinin en iyi lokmasını ateşe verirdi.[21]

Notlar

  1. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2
  2. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  3. ^ Chavannes 1903, p. 25
  4. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  5. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.7.6, p. 188
  6. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.7.7, p. 188
  7. ^ Whitby 1986, xxv
  8. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.14, p. 191
  9. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.14–15, p. 191
  10. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.15, p. 191
  11. ^ Whitby 1986, p. 191
  12. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  13. ^ Ögel 1995, p. 500–502
  14. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 119
  15. ^ a b Ögel 1995, p. 522
  16. ^ Yavuz 2025, p. 142, 144–145
  17. ^ Yavuz 2025, p. 143
  18. ^ Yavuz 2025, p. 143–144
  19. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 29
  20. ^ Holmberg 1927, p. 452
  21. ^ Vámbéry 1879, p. 158

Kaynaklar

Literatür

  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Muharebeler ve olaylar
The khan's letter to Maurice · Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Dinler
Animism · Iye · Shamanism
Gelenekler ve eğlenceler
The Göktürk Feast

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Fire Worship.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/fire-worship/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026