Zemarchos

Zemarchos, II. Justinos’un Maniah’ın elçiliğine karşılık Göktürklere gönderdiği Romalı elçiydi.^[1] Menandros ona Kilikyalı Zemarchos der. Zemarchos’un o sırada doğu şehirlerinin generali olduğunu söyler.^[1] Bu makam, Doğu ordusunun komutanlığı olarak anlaşılmıştır. Bazı araştırmacılar onu Kilikyalı değil, Trakyalı sayar.^[2] Efesli Yuhanna ona yüksek rütbeli bir adam der. Roma’nın daha önce Türklere hiç elçi göndermediğini söyler.^[3]

Gidiş yolculuğu

Zemarchos, 569 Ağustos’unun başında Maniah ile birlikte Konstantinopolis’ten ayrıldı.^[1] Birçok gün sonra Soğdlular diyarına ulaştı. Orada kötü alametleri uzaklaştıran adamlar, yükünün çevresinde yanan buhur dolaştırdı ve onu ateşin içinden geçirdi.^[4] Oradan İstemi’ye, Ektag dağına götürüldü.^[4] Kağanı pek çok halkın hükümdarı diye selamladı ve imparatorun, onun talihi, zaferleri ve kıskançlıktan uzak bir dostluk için dileklerini iletti.^[4] İstemi Romalıları üç gün boyunca ipek asılı ve altınla döşeli çadırlarda ağırladı.^[4]

İstemi sonra Zemarchos’u yirmi adam ve hizmetkârla birlikte Persler üzerine yürüyüşüne aldı. Öteki Romalıları Kholiatai diyarında beklemek üzere önden gönderdi.^[4] Zemarchos’a Kherkhir denen halktan esir bir kadın köle verdi.^[4] Talas’ta İstemi’ye bir Pers elçisi geldi. Ziyafette Romalılara daha onurlu divan verildi.^[4]

Perslerle çatışma

Efesli Yuhanna, Menandros’ta bulunmayan bir sahne anlatır. Ona göre kralın yanındaki Pers elçileri Roma imparatorunun kendi kölesi olduğunu ve onlara haraç ödediğini ileri sürdü.^[5] Zemarchos, birçok Roma imparatorunun Pers topraklarına girdiğini söyleyerek karşılık verdi. Traianus’tan beri Perslerin kendi topraklarındaki heykelinin önünde titrediğini ve yanından atla geçmediğini söyledi.^[6] Perslerin çağrılıp yalanlarından dolayı suçlu çıkarılmalarını istedi.^[7] Heykelin orada durduğunu kabul ettiler. Kral onları öfkeyle gönderdi.^[7] Hüsrev bunu duyunca heykeli devirtti. Düşmanlığı büyüdü.^[8]

Dönüş

İstemi onu yolcu ederken Romalılarla dostluğu yineledi. Maniah öldüğü için onunla birlikte eve bir Göktürk elçiliği gönderdi.^[4] Elçiliğin başında Tagma vardı, unvanı Tarkan’dı. Onunla birlikte, rütbede hemen ondan sonra gelen Maniah’ın küçük oğlu gitti.^[4] İstemi ayrıca Kholiatai önderinin Romalılarla birlikte imparatorluklarını görmeye gitmesine izin verdi. Aynı şeyi isteyen öteki halklara izin vermedi.^[9]

Zemarchos heyeti büyük bir gölün kıyısı boyunca götürdü ve Ikh, Daikh ve Attila nehirlerinden geçirdi. İmparatora daha kısa bir çöl yolundan bir ulak gönderdi.^[9] Alanlar arasında, Göktürk elçilerinin Alan hükümdarının önünde silahlarını bırakıp bırakmayacağı konusunda üç gün süren bir anlaşmazlığı çözdü.^[10] Perslerin Suania’da pusu kurduğu konusunda uyarılınca, onları aldatmak için o yola ipek taşıyan on hamal gönderdi. Kendisi Dareine denen yoldan gitti.^[10] Karadeniz’de gemiye binip Phasis’e, oradan Trapezus’a gitti. Devlet postasıyla Konstantinopolis’e at sürdü ve imparatora her şeyi bildirdi.^[10] Efesli Yuhanna elçilerin iki yıl yolda kaldığını söyler. Elçilerin bu halkların büyük sayısını, askerî düzenlerini ve göreneklerinin dürüstlüğünü anlattığını söyler.^[11]

Taşıdığı ipek, Maniah’ın açtığı Kafkasya yolunun ipek için kullanıldığını gösterir.^[12] Bazı araştırmacılar buna, Tours’lu Gregorius’un 571’de Konstantinopolis’e çok miktarda dokunmamış ipek getiren bir Ermeni elçiliğine dair kaydını ekler.^[13]

Rapor

Bizanslı Theophanes, yalnızca Photios’un özetinden tanınan çağdaş bir yazardır. Elçiliği tek cümleyle kaydeder: Justinos Zemarchos’u Türklere gönderdi, Zemarchos onları görkemli biçimde ağırladı, en büyük dostlukla karşılandı ve Bizans’a geri döndü.^[14] Menandros’un daha uzun anlatısı, Zemarchos’un eve getirdiği rapora dayanır. Hareketin kesin tarihi resmî bir kayda işaret eder.^[15] Bu rapor sayesinde Roma yönetimi bir Göktürk hükümdarının ordugâhının ilk tarifini aldı.

Notlar

^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
^ Blockley 1985, p. 263
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 425
^ a b c d e f g h i Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426–427
^ a b John of Ephesus; Smith 1860, p. 427
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427–428
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.4
^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.5
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 428
^ de la Vaissière 2005a, p. 235
^ de la Vaissière 2005a, p. 235–236
^ Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271
^ Blockley 1985, p. 6

Kaynaklar

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)