İye, Türkçede sahip demektir. Türk dinine ilişkin yazında bu sözcük sahip ruhları adlandırır. Sahip ruhlar bir dağın, bir ırmağın, bir pınarın, bir ormanın, bir ocağın, bir evin, bir bölgenin avının, bir geçidin ya da bir aletin sahibi sayılan varlıklardır. Bu varlıklardan bir şey dilenmesi, onlara teşekkür edilmesi ve gönüllerinin hoş tutulması gerekir.[1] Türkçe bir mitoloji sözlüğü sözcüğü, belirli doğa nesnelerinin koruyucusu ya da sahibi sayılan varlıkların genel adı olarak tanımlar.[2]

Sözcük eskidir. 732 tarihli Kül Tegin yazıtında idisiz birleşik sözcüğü, yani “efendisiz”, toprak ve su için söylenir. Kaşgarlı’nın sözlüğü idi sözcüğünü efendi olarak ve Tanrı’nın bir adı olarak açıklar.[3] Varlıkların kendisi sonradan anlatılır. On dokuzuncu yüzyılda Altay’da, Sayan dağlarında ve Sibirya’da derleyiciler bu varlıkların adlarını, sunularını ve yasaklarını yazıya geçirdi. Altay Cumhuriyeti’ndeki saha araştırmacıları da bu varlıkları 2009 ile 2022 arasında yeniden kaydetti.[4]

Orhun taşları ile ilk derleyiciler arasında bin yıldan fazla vardır. Derleyicilerin sahip ruhlarının kağanlıkların sahip ruhları olup olmadığı açık bir sorudur. Bu soruya ilişkin kanıt sözcüğe ve ruhlara dair birkaç Çin kaydına dayanır. Yazıtlar Gök’ün yanında güç olarak Umay’ı ve kutsal Yer-Su’yu (Iduk Yer-Sub) adlandırır. İkisine de sahip denmez.[5] Sahipler, animizmin şamanizmin temeli olarak, onun aracılığıyla da Tengriciliğin ve Türk mitolojisinin temeli olarak tarif ettiği inanç katmanına aittir.

SAHİP SÖZCÜĞÜ ÜÇ KATMANDA ORHUN TAŞLARI 8. yüzyıl UYGUR, KARAHANLI 9. ile 14. yüzyıl SAHA RAPORLARI 19. ile 21. yüzyıl idiefendi, sahip, bey idisizefendisiz: toprak ve su böylebırakılmamalı (Kül Tegin,iki kez söylenir) idi + olumsuzikinci bir sözcük, "hiç":yeg idi yok, Ötüken içinidi oksuz, E2'de, iki türlüokunur idiefendi, Tanrı'nın bir adı(Kaşgarlı, 11. yüzyıl) iyä, igäidi'nin Eski Uygurcadaki geçyazımları, 14. yüzyıl biryazıtında idi'nin yanında igä umay iyäsi"plasentanın sahibi", Bhūtamātāiçin (Altın Işık Sutrası) ege, igeÇağatayca, "sahip", 1879'dalistelenmiş Altayee, ie, iye, izi, eezi Tuvaeezi Yakutiççi Volga Tatarıöjä, iyä, iyäse Çuvaşhoza Türkiye Türkçesi yazınıiye Biçim metnin ya da sözlüğün kendisinde durur.Biçimi metinler üzerine bir çalışma bildirir, burada okunmuş değildir.Noktalı oklar: sözcüğün olası çizgisi, metin metin gösterilmiş değil. Şematik. Buryat edzen ve Tunguz amaka aynı düşünce için Moğol ve Tunguz sözcükleridir.
Sahip sözcüğü kaydın üç katmanında, Orhun taşlarından saha raporlarının biçimlerine. Modern diyagram: oklar olası bir gelişim çizgisini gösterir ve hiçbir metin katmanları adım adım birbirine bağlamaz.

Sözcük

Eski Türkçe idi

Eski Türkçe idi efendi, sahip, bey demektir. Sözlüğü on birinci yüzyıla ait olan Kaşgarlı sözcüğü “efendi” diye açıklar. Örnek olarak “efendim ne diyor?” sorusunu verir ve Tanrı’ya da idi denildiğini ekler.[6] Sözcük Kül Tegin yazıtında tek bir kalıp içinde iki kez geçer. Bilge Kağan, atalarının elinde tuttuğu toprak ile suyun idisiz, yani efendisiz bırakılmaması gerektiğini söyler. Bu yüzden Az halkını düzene sokar. Kögmen ülkesi için de aynısını söyler. Orada Az ile Kırgızları düzene sokar.[7] Bu deyimde toprak, bir sahibe ihtiyaç duyan bir mülktür. Kağan o sahibi sağlamayı görevi sayar.[7]

İkinci bir idi ad değildir. Olumsuzdan önce gelen, “hiçbir şekilde, asla” anlamında bir edattır. Kül Tegin yazıtı bu edatı Ötüken için kullanır: ötüken yışda yeg idi yok ermiş, “Ötüken ormanından daha iyisi hiçbir yerde yokmuş”.[7] Eski Türkçe dilbilgisi bu edatı Orhun taşlarından örneklerle sıralar, aralarında Tonyukuk yazıtı da vardır. Uygur metinlerinden de örnekler verir.[8] İki sözcük konumuyla ve anlamıyla ayırt edilir. Tonyukuk taşının yayımcısı, kişi yeme idi yok ertäçi erti satırındaki idi’yi pekiştirici okur: ne boy ne halk ne de insan kalırdı. Demir Kapı’ya ilişkin satırda idi yok’u aynı biçimde okur. Türk halkı Demir Kapı’ya ve Tinsi Oglı denen dağlara hiç ulaşmamıştı. Satır, orada kurucuların zamanından beri efendi bulunmadığını söylemez.[9][10] Kül Tegin taşının başlarına yakın idi oksuz kök türk öbeği iki biçimde okunmuştur. Çoğunluğun okuması idi’yi pekiştirici sayar: “tamamen özgür”. Öteki okuma idi’yi efendi sayar: “efendisiz”.[11] Thomsen öbek için iki karşılık verdi: “egemen, efendi, hükümdar” ve “egemensiz ve oklarla örgütlenmemiş”.[12] Üçüncü bir ayrım, oqsuz’u hükümdarı tebaasına bağlayan oktan yoksun, dolayısıyla hükümdarsız ve tebaasız anlamında alır.[12]

Aynı taşın kutsal Yer-Su’su (Iduk Yer-Sub) ayrı bir meseledir. Burada önemli olan dilbilgisidir. İdi bir sahiplik sözcüğüdür. Kağanın ağzında idi’si olmayan bir ülke, doğal olmayan bir durumdadır.[7]

Sonraki biçimler

Sonraki metinlerde sözcük biçim değiştirir. Eski Uygurca metinler sözcüğü iä ya da igä diye yazar, bazen iki ünlü arasında bir boşlukla. Eski Türkçe dilbilgisi bu biçimleri idi’den, iyä aracılığıyla türetir. Bu, ünlüler arasındaki d’nin geç dönemde y’ye değişmesidir. On dördüncü yüzyıldan bir yazıtta idi ile igä bir çift olarak yan yana durur.[13] Yazım, bir metnin geç tarihlendiğini gösteren işaretlerden biridir.[14]

Altın Işık Sutrası’nın Uygurca çevirisinde, içinde Umay adı geçen umay iyäsi birleşik sözcüğü bir Sanskritçe adın yerine durur. Çince metin bu adı 鬼子母 diye karşılar: Buda’ya saygı gösteren, plasentanın koruyucusu Bhūtamātā.[15] Yapı, sonraki su iyesi, yani suyun sahibi yapısıdır. Önce sahip olunan şey gelir, sonra iyelik ekiyle sahibinin sözcüğü.[15] Bir Uygur Budist metni Çince guishen’i, yani hayaletleri ve ruhları, üzüt yäklär diye karşılar. Bu, Türkçe sözcüklere uydurulmuş bir Çin ruh kategorisini gösterir.[16]

1879’da yayımlanan bir Türk kültürü çalışması, Uygurca iti ile Çağatayca ege ya da ige sözcüklerini “sahip” diye listeler. Bu sözcükler her şeyden önce Tanrı’ya yakarış olarak kullanılır. Çalışma Altay biçimi ee’yi alt düzeydeki bir ruhun adı olarak verir: dağın, ormanın ve suyun ruhu gibi.[17] Eski Uygurca Budist metinlerde yer suv çifti, yani “yer ve su”, dünya için sade bir sözcüktür.[18] Türk dillerinin bir karşılaştırmalı dilbilgisinin, sahip sözcüğünün iki Eski Türkçe varyantını verdiği aktarılır. Birincisi igä’dır: “sahip, ruh, tanrı”, örneği jer suv igäsi, “evrenin ruhu”. İkincisi Tanrı için söylenen ijä’dır: “sahip, bey”.[19]

Saha raporlarındaki biçimler

On dokuzuncu yüzyılın derleyicileri sözcüğü duydukları gibi yazdı. İdil Tatarlarında sözcük ä, eä ya da öjä, Yakutlarda icci, Buryatlarda edzen, Tunguzlarda amaka’dır. Hepsi efendi, ev sahibi, sahip anlamına gelir.[1] 1927 tarihli bir el kitabı Tatar lehçeleri için ee ya da oja, Çuvaşlar için hoza, Yakutlar için itshi, Buryatlar için edzhi verir.[20] Altaylılar kendileri ie, iye ve izi der, Yakutlar iççi.[21] Misyoner Verbitskii Altay biçimini uzun ünlüyle yazdı: ээзі. Üzerine birleşik sözcükler kurdu: су-ээзі, ту-ээзі, таш-ээзі, агаш-ээзі, уй-ээзі, мал-ээзі, эрь-ээзі. Bunlar suyun, dağın, taşın, ormanın, evin, sığırın ve düz arazinin sahipleridir.[22] İdil Tatarları iyelik ekini şeye ekler: Su iyäse, Urman iyäse, Cir iyäse.[23] Altay Cumhuriyeti’nde sözcük bugün ee’dir, çoğulu eeler’dir. Bir atasözü, sahibi olmayan hiçbir şeyin var olmadığını söyler: ee jok neme jok.[24]

Sözcüğün kökeni kesinleşmemiştir. 2025 tarihli bir Türkçe tez üç görüş aktarır. Bazıları sözcüğü Farsçadan ya da Hint-Avrupa dillerinden türetir. Başkaları “sahip” anlamındaki in ya da en varyantını, sözcüğün en eski dönemden beri Türkçe olduğunun işareti sayar. Bir öneri iye’yi ene’den, yani “ana”dan türetir. Bu türetme, “tanrı, göğün sahibi” anlamındaki ine varyantı aracılığıyla yürür ve sözcüğü Mitolojik Ana figürüne bağlar.[25] Teze göre araştırmacıların çoğunun varsayımı idi’den türetmedir. Metinlere dayanan türetme de budur, çünkü gerektirdiği ses değişimi Eski Türkçe dilbilgisinde anlatılır.[26] Aynı tez bir ansiklopedik sözlükten başka biçimlerin bir listesini yineler: Özbeklerde eka, Azerbaycanlılarda eke, Kumuklarda is ve issi.[2]

İkinci bir sözcük, iduq

Başka bir sözcük idi’ye benzer ve çoğunlukla onunla yan yana anılır. Kaşgarlı’nın iduq sözcüğü “kutlu” demektir. Sahibinin üzerindeki bir adak yüzünden serbest bırakılan bir hayvana böyle denir. Böyle bir hayvanın sırtına yük vurulmaz, sütü sağılmaz, yünü kırkılmaz.[27] Altay ızık ve iyık biçimleri ile Yakut ıtık sözcüğü, ruhlara adanmış ve dokunulmadan bırakılmış bir hayvan anlamını korur.[28] 1879 tarihli bir çalışma Altay, Minusinsk ve Yakut biçimlerini “göndermek” anlamındaki bir gövdeden türetir. Hayvan, gönderilmiş ve bir kenara ayrılmış olandır.[29] İki sözcüğün birbiriyle ilgili olduğu gösterilmemiştir. İkisi, bir şeyin bir güce ait olduğu düşüncesinde buluşur. Sahip bir yeri elinde tutar, adanmış hayvan da bir güç için geri tutulur (At kurbanı).

En eski kanıt

En eski kayıt Asya Hunlarına dair Çin anlatımından gelir. Asya Hunları Longcheng’deki beşinci ayın büyük toplantısında atalarına, Gök’e ve Yer’e, hayaletlere ve ruhlara, 鬼神, kurban sundu.[30] Çince çift her türlü ruhu kapsar ve hiçbirini adlandırmaz. Hou Han Shu, Siyenpilerle birlikte ele aldığı Wuhuanlar hakkında şunu söyler: Wuhuanlar hayaletlere ve ruhlara saygı gösterir, Gök’e ve Yer’e, güneşe, aya ve yıldızlara, dağlara ve ırmaklara, ünlü ölü beylere kurban sunardı. Ayin bitince her şeyi yakarlardı.[31]

Göktürkler için 636’da tamamlanan Zhou Shu, beşinci ayın ortasında bir ırmakta sunulan kurbanı bildirir. Zhou Shu ayrıca kağanın merkezinden dört beş yüz li uzakta çıplak bir dağ bildirir. Göktürkler dağa 勃登凝黎 derdi. Çinliler bu adı toprağın ruhu, 地神, diye açıklamıştı.[32] Sui Shu, Göktürklerin hayaletlere ve ruhlara saygı gösterdiğini ve ruh medyumlarına güvendiğini söyler.[33] Zhou Shu’nun köken anlatısında bir kurttan doğmuş bir ata vardır. Bu ata rüzgârı ve yağmuru çağırabiliyordu. Yaz ruhunun ve kış ruhunun kızları olduğu söylenen iki eş aldı.[32] Bunlar mevsimlerin ruhlarıdır, bir yerin sahipleri değildir.

569’da Zemarkhos’un elçileri, kendilerini ruh kovucu olarak adlandıran adamların, kötü ruhları eşyalardan ateşle, çanlarla ve davullarla kovduğunu gördü.[34] 620’lerde yazan Theophylaktos, Göktürklerin ateşe olağanüstü saygı gösterdiğini, havaya ve suya hürmet ettiğini ve toprağı övdüğünü söyler.[35] Bir Tang kaydı, Göktürklerin bir akından önce kullandığı bir kurban yerini gösterir. 708’in üçüncü ayında Zhang Renyuan Sarı Irmak üzerinde üç kale kurdu. Metne göre bundan önce kuzey kıyıda Fuyun mabedi, 拂雲祠, durmuştu. Göktürkler istilaya çıkmadan önce bu mabede giderdi, sunular dökerek hayırlı bir talih dilerdi. Sonra atlarını otlatır, askerlerini toplar ve buzun donmasını beklerdi.[36] Metin hiçbir ruh adlandırmaz.

Xin Tang Shu Kırgızlar için şunu söyler: Kırgızlar ruhlara yalnızca su ve ot için kurban sunar, kurban için belli bir vakit tutmaz ve şamanlarına 甘, gan, der.[37] Cümle su ve ot ruhları anlamına gelebilir, ya da onları yöneten ruhlar anlamına. Her iki durumda da cümle kültü sürülere yem veren toprağa bağlar.[37]

Kağanlıklar böylece şunları bırakır: bir sahip sözcüğünü, toprağın ve suyun bir sahibi olması gerektiği düşüncesini, ruhlar için bir dizi Çince terimi ve adı verilmiş bir dağ ruhunu. Belli bir yerin sahibine ilişkin hiçbir tarif bırakmazlar.

Altay anlatımı

Sahipleri Türkçe sözcüklerle anlatan en kapsamlı erken anlatım, Altay’ın Altaylılarına aittir. 1893’te kitabı çıkan misyoner Verbitskii şöyle yazar: Altaylıların genel inancına göre dünyayı iki ilke yönetir, iyi Ülgen ve kötü Erlik. Verbitskii’ye göre her birinin altında bir ruh kalabalığı vardır: saf ruhlar (aru neme, ayrıca ak neme) ve kirli ruhlar (kara neme). Bunların yanında Altaylılar güneşi, ayı, dağları, gölleri ve ırmakları yüceltir. Kurbanlarını bunlara sahip olan ruhlara, yani eezi’ye sunarlar. Gösterdikleri neden bir gelenektir. Erlik ve hizmetkârları devrildiğinde her biri düştüğü şeyin efendisi oldu. Her biri kendi alanında insana her zararı vermek, hatta onu öldürmek için güç ve hak aldı.[38]

Aynı kitap geleneği uzun uzun anlatır. Kahraman Mangdy-shire Erlik’i demirle deldi ve yere fırlattı. Erlik’in hizmetkârları dolu ve yağmur gibi ardından düştü. Biri suya düştü ve suyun sahibi oldu. Biri taşa düştü ve taşın sahibi oldu. Biri dağa, biri ormana, biri eve, biri sığıra, biri düz araziye düştü. Başkaları hayvanlara, balıklara ve kuşlara ve yaşayan her şeye düştü. Bir şeyin üzerine düşen, onun efendisi oldu.[22] Erlik sonra Ülgen’den kendine bir yer ister ve reddedilir. Ülgen en küçük parseli bile vermez, ta ki Erlik yalnızca asasının erişeceği kadar toprak isteyene kadar. Asa saplanıp çekildiğinde arkasında bir bit zinciri olan bir yaban domuzu çıkar.[22] Yeraltına atılan Erlik şunu söyler: kendisiyle birlikte aşağı atılan hizmetkârlar kırk üç yere düştü. Bu yerler kayalar ve dağlar, sular, ateş, insanlar, hayvanlar, sığır, orman, demir ve tarladır. Hizmetkârlar bu yerleri hatırlar. Bu yüzden Erlik kırk üç türden hizmetkâr gönderecektir: felaket getiren ruhlar olan ötker’leri. Her biri yerinde, yerin efendisi olarak insanlara hükmedecek ve onları ölüme dek ezecektir.[22]

Gelenek sahipleri, yeraltı efendisinin düşmüş hizmetkârları yapar. Tatar sahipleri üzerine bir Türkçe çalışma aynı Altay hikâyesini aktarır ve Tatarların hikâyeyi sürdürmediğini ekler.[39] Bir Türkçe tez hikâyeyi sahiplerin nasıl ortaya çıktığının ilk anlatımı olarak yineler.[40] Başka raporlar sahipleri başka biçimde sınıflar. Yakutlar için sahip ruhlar ne göğün iyi ruhlarına ne de yeraltının kötü ruhlarına aittir. Çoğu durumda sahip ruhlar insanlara kötü ruhlar kadar zararlıdır.[41] Türkiye Türkçesi yazını sahipleri iyi sahipler, ak iye, ve kötü sahipler, kara iye, diye ayırır. Bu yazına göre kötü sahipler, zamanla cinleşmiş eski koruyuculardır.[42] Tatar sahipleri üzerine bir çalışma şunu söyler: insanlar sahiplerin kutsal ruhlar ve yaşadıkları yerlerin koruyucuları olduğuna inanıyordu. Sonradan sahipler, kötü niyetli varlıkların elinde zararlı hâle geldi ve insanlar onlardan korkmaya başladı.[43]

Aynı dönemde Altay kozmosunu kaydeden derleyici Radloff, yeryüzünün varlıklarını, onları anlatan sayfalarda, sahip olarak değil han olarak adlandırır. Onlara jer-su, “yer-su”, der. Bu sözcüğü, ırmakların kaynaklarındaki karlı doruklarda tahtları olan on yedi hanın bütünü için kullanır. Aralarında başta gelen Jo Kan, yerin göbeğinde, bütün ağaçların en yücesinin yanında yaşar. Talai Kan denizin beyi ve ölülerin koruyucusudur. Ötekiler arasında Abakan’ın efendisi ve yağmur veren Mordo Kan ya da Abakan Kan, Katun kaynaklarında Altai Kan ve Yenisey kaynaklarında Kyrgys Kan vardır.[44] İnsan, nimetlerini doğrudan aldığı bu jer-su tanrılarına en yakındır. Bu yüzden onlarla ilişki kurmaya ve onlara kurban sunmaya cesaret eder. En yüksek göğün tanrılarına ve karanlığın ruhlarına ulaşmak için ise atalara aracı olarak ihtiyaç duyar.[45] Her tehlikeli geçitte ve bir sel yatağının her geçidinde yolcu, yığına bir taş koyarak ya da kutsal bir ağaca bir bez bağlayarak yerin tanrısına teşekkür eder.[46]

Alana göre sahipler

Altay’dan, Sayan dağlarından, Lena’dan ve İdil’den gelen raporlar hemen her tür yere ve şeye bir sahip verir. Yakutlar bu düşünceyi en uca götürür. Yakutlara göre her şeyin icci’si vardır: su, dağlar, taşlar, orman, otlar, çalılar, çayırlar, kaplar ve silahlar.[47] Ses çıkaran ya da hareket edebilen şeylerin sahibi vardır. Kolay yaralayan bir bıçağın da sahibi vardır.[47]

ALANA GÖRE SAHİPLER VE ADLARI ALANALTAYKARAGAS, YAKUTVOLGA TATARI Dağtu eezidag äzi (Karagas)taw iyäse Taştaš eezi–– Ormanagaš eezitya icci (Yakut)urman iyäse Susu eezisug äzi, ü icci (Yakut)su iyäse Ateşot eezi, ot äziuot icci (Yakut)– Evuy eezibalagan icci (çadır)öy iyäse, yort iyäse Sığır, ahırmal eezi–ahır iyäse, abzar öjase Toprak, tarlaer eezi–cir iyäse, basu iyäse Yol, geçit–suol icci, ättuk icciyul iyäse Tire: kullanılan raporlarda verilmiş biçim yok. Yazımlar sadeleştirilmiş, Altay biçimleri misyoner Verbitskii'ye göre.Şematik. Her biçim adı geçen halka aittir, listeler hiçbiri için tam değildir.
Dokuz tür yerin ve şeyin sahipleri ve onlara Altaylıların, Karagasların ve Yakutların, ile Volga Tatarlarının verdiği adlar. On dokuzuncu ve yirminci yüzyıl raporlarından çizilmiş modern tablo.

Dağ ve orman

Dağlık ülkede ormanın sahibi aynı zamanda dağın da sahibidir. Karagaslar ona dag äzi der. Her ormanın ve her dağın kendine ait bir sahibi vardır. Karagaslar dualarında Barbitai, Kän ve Khongorok ırmaklarının yerel sahiplerini anar. Bu sahiplerin av verdiğine inanılır.[48] Yakutlar orman sahibine pohpohlayıcı adlar verir: bajanai, yani “ağa”, ya da barallak. Yakutlara göre her ormanın ve her koruluğun bir sahibi vardır.[48] Tunguzlarda orman sahibi, yaban hayvanlarına hükmeden beyaz saçlı yaşlı bir adamdır. Onun görüntüsü, kabuğu soyulmuş bir ağaca gözleri, burnu, ağzı ve sakalıyla oyulur.[49] Sesi, kendisinden daha sık duyulur. Seslenir, ağlar ya da kahkahaya boğulur. İnsanları orman içinde yollarını şaşırana dek peşinden çeker.[50]

Avcılar bir dağın yakınında susar, çünkü dağın sahibi gürültüye katlanmaz. Yakutlar ve Lamutlar bir dağın yanından sessizce geçer. Şorlar avda ıslık çalmaz, şarkı söylemez, kavga etmez. Altaylılar evdeki kadınlardan yüksek sesle konuşmamalarını ve gülmemelerini ister.[51] Yakut orman sahibi ise gürültüyü sever. Bir avcı kendiliğinden kapanan bir tuzakta ölü bir geyik bulduğunda sıçrar ve kara ormanın sahibinin kendilerine av verdiğini haykırır.[52] Bu raporları derleyen araştırmacı şunu savunur: sessizlik avın işitmesinden ve dağların getirdiği fırtınalardan, kahkaha sevinçten doğar. Bunların hiçbiri sahibin karakterini göstermez.[53] 1895’te yayımlanan bir anlatım, bir Yakut şamanın av ruhunu oynadığını gösterir. Şaman Baryllakh’a seslendi: “zengin ormanımın, efendi dedemin”. Genç avcının adını sordu ve kulübeden çıktı. Kapıyı çalıp gülerek ve sırıtarak ruh olarak içeri girdi ve sevgilisini istedi. Ona ahşap figür ile bir eyerden yapılmış bir yastık verildi. Şaman figürü kokladı ve okşadı. İkisi de baş köşedeki direğe dayandı, ateşe de bir kâse puding ve yağ atıldı. Sabah ikisini ormana taşıdılar.[54]

Karagaslar dağ sahibini yılda üç kez onurlandırır. Onu tanrılarının başı sayarlar, çünkü kürklü hayvanları getirir ve ren geyiklerine bakar. Mayısta onun için ateşe çay ve yağ dökerler. Haziranda yaz konağına göçtükten sonra ikinci bir sunu yaparlar. Sonbaharda av başlarken her adam kendi av alanının sahibinden samur, sincap, yağlı et ve kara ayı ister.[55] Bir Yakut avcı eve avsız döndüğünde kaba bir ahşap figür yapılır. Figür kesilmiş bir hayvanın kanıyla sıvanır ve et, lapa ve içkiyle donatılmış bir sofranın yanına konur. Ayini yöneten adam kadın başlığı ve kadın giysisi giymek ve elinde bir yay tuzağı tutmak zorundadır.[56]

Orman sahibi yalnızca orman hayvanlarına bakar. İnsanların yemiş ve sedir fıstığı toplaması ya da ağaç kesmesi onu ilgilendirmez. Av törenleri yapılmadığında sığırları gizler.[57] Buryatlar ormanda seslenen ve insanları yoldan çıkaran sahibin, orada kaybolmuş bir adamın huzursuz hayaleti olduğunu söyler (Gömü ve balbal). Tunguzlar ve Yakutlar ise sahibi ile dolaşan ölüyü birbirinden ayrı tutar.[57]

İdil’de Tatar efsaneleri dağların sahiplerini hayvan biçiminde bilir. Başkurdistan’daki Yegämeş dağında, tepeye yakın bir gölde iki dağ sahibi bir ördek ve bir suna olarak yaşıyordu. Genç bir adam ördeği vurdu. Suna kendini taşlara çarparak öldürdü ve dağın üzerinde bir fırtına koptu. Göl kayboldu. Hikâyenin sonuna göre o günden beri dağ sahibinden yoksundur ve her gün biraz daha çöker.[58] İdil Tatarları orman sahibini en yaşlı ve en güzel meşe olarak bilir. Bu meşe her yıl her ağacın gövdesine bir halka ekler. Sibirya Tatarları onu uzun boylu, beyaz saçlı, uzun asalı yaşlı bir adam olarak bilir. Yaşlı adam kaybolanlara yolu gösterir.[59] Tuva’da dağların, ağaçların ve pınarların ruh efendileri vardır. Şamanlar onları davulla, ıslıkla ve gırtlak şarkısıyla çağırır. Bir şifa ayininde göğün efendisine gri bir at, dağın ruhuna doru bir at kurban edildi.[60] Abakan dağına söylenen Altay ilahisi, dağı şarkıcının saf töz’ü olarak anar ve Abakan’ın ve Altın Göl’ün sahibini adlandırır.[61] Kağanlık kaynaklarındaki kutsal dağlar için bkz. Kutsal Dağlar.

Su

Su sahibi Karagaslarda sug äzi, Yakutlarda ü icci’dir. Yakutlara göre her ırmağın ve her gölün kendine ait bir sahibi vardır.[62] Karagaslar kapanlarda balık tutmaya başlarken bütün balıkçılar kıyıdaki bir huş ağacına renkli kurdeleler bağlar ve yanında ateş yakar. Ateşe çay, süt, yağ ve tereyağı atarlar. Ekmek ve tütün atmazlar, çünkü sahibi bunları istemez. Suyun kendisine sunu bırakılmaz. Suya pis bir şey atılmaz. Süt kabıyla ya da isli bir kapla su alınmaz.[63] Buryat su sahibinin boğulmuş bir adamın hayaleti olduğuna inanılır.[63] Yakutlar baharda buzlar çözüldüğünde suya ekmek ve tuz atar ve ırmağın yaşlı kadını onlara zarar vermesin diye silah ateşler. Bahar balıkçılığının başında su sahibine, avlanmak umuduyla, bir düve kurban etmişlerdir.[64] Sonbahar balıkçılığında beyaz şamanlar yıldırım çarpmış bir ağacın odunundan meşaleler yaktı, suyu kirden arındırdı ve gölün sahibinden bir armağan istedi.[65] 1927 ve 1938 tarihli el kitaplarının ikisi de İdil Tatarlarının, Çuvaşların ve yer yer Yakutların su inançlarının bir kısmının Ruslardan geldiğini düşünür. Noel ile Epifani arasındaki günlerde karada yürüyen ruhlar da bu kısma girer.[66]

İdil Tatarları su için üç varlık adlandırır. Su Babası başta gelendir ve bir bölgenin sularını elinde tutar. Bir ırmağın, gölün ya da sazlığın en derin köşesinde yaşar. Suya tüküren ya da suyu kirleten kişilerden hoşlanmaz ve en derin yerine giren adamı boğar. Bu yüzden yaşlılar boğulan biri için Su Babası’nın onu aldığını söyler. Su Anası onun karısıdır: uzun koyu saçlı, iri göğüslü bir kadındır ve iskelede altın bir tarakla saçını tarar. Su Sahibi onların oğludur: daha genç, daha çevik ve anlaşılması daha zordur.[67] Bilinmeyen bir suya girmeden ya da bir kaynaktan su almadan önce kadınlar saç örgüsünden, erkekler sakaldan bir tel koparır ya da bir gömlekten veya eşarptan bir iplik çeker. Bunu sunu olarak akıntıya bırakırlar. Sibirya Tatarları bütün bir somun pişirir ve sahibini memnun etmek için suyun üzerine koyar.[68] Su Babası ve Su Anası’ndan farklı olarak, bir pınarın sahibinin kutsal bir ruh olduğuna inanılır. Ona aşkın sahibi denir, çünkü su almaya gelen kızla onu izleyen delikanlı arasında verilen sözün tek tanığı odur. Düğünden sonra pınarı gören gelin pınara gümüş bir sikke atar ve sahibinin merhametini diler. Pınarın ağzına bez bağlanır.[69] Kağanlık kaynaklarındaki su için bkz. Su Kültü.

Ateş ve ocak

Ateşin, ateşin kendisinden ayırt edilmesi zor bir sahibi vardır. Altay Tatarları ot äzi, yani “ateş ruhu” der. Yakutlar uot icci der. Uot icci’nin soluğu dumandır, çiğ odun yer, isli bir yatağı vardır, yastığı kor, yorganı ince küldür. Buryatlar gali edzen der.[70] Teleütlerde her ocağın kendi ateş anası vardır. Altay Tatarları dualarında otuz başlı ateş anasından ve kırk başlı kız anadan söz eder. Derleyici bunları çok sayıdaki alev olarak anlamıştır.[71] Misyoner Verbitskii’nin anlattığı Altay kurbanında kam, başka çağrılardan sonra ateşin sahibini, ot eezi, şu sözlerle çağırır: otus baštu ot enem, kryk bašku kys enem, yani otuz başlı ateş anam, kırk başlı kız anam.[72] Başka bir anlatımda kam, ateşin sahibini davulun efendisini çağırdığı gibi çağırır. Sahip, yurdun sahibi olan adamın ailesinin gücünü temsil eder.[73]

Ocak ailenin malıdır. Yabancı, evin ateşinin kültüne katılamaz. Altay Tatarlarında bir kız başka bir klana evlendiğinde bu hakkı kaybeder.[74] Yakutlar her yemekte ateşe ilk lokmayı, ilk kaşığı ve ilk yudumu verir. Aynı sunuyu içki damıtırken ve öldürülmüş bir orman hayvanını eve getirirken de yaparlar.[75] Yakutlara göre ateş insan konuşmasını anlar. Onu keskin aletlerle karıştırmaz, üzerine basmaz, suyla söndürmezler.[76] Yakut inancında ateşin sahibi rüyalarda görünür. Beslendiği bir evde tombul ve iyidir. Sunuların ihmal edildiği bir evde zayıf ve cılızdır.[77] Bir Yakut hikâyesi, ocağın başındaki aç bir çocuktan söz eder. Çocuk, ona bir kaşık lapa veren tek konuğu, ona evden ayrılmasını söyleyerek ödüllendirir. Konuğun arkasında ev yanar. Bir Buryat hikâyesi iki ateş ruhundan söz eder. Biri yoksul bir evin ruhudur ve iyi beslenmiştir. Öteki zengin ve cimri bir evin ruhudur: zayıftır ve bir ocak demiriyle bir gözü çıkmıştır. Zayıf olan, efendisinin evini yakmakla tehdit eder. Ev aynı gece yanar.[78] Bazı Buryat bölgelerinde ocağın yanındaki bir kutuda ateşin beyi ile hanımının ahşap figürleri saklanır.[79]

Bu raporları derleyen araştırmacı, ateş ruhunun çoğu zaman dişil olduğunu ve Moğolların ateş için kullandığı ut sözcüğünün bir Türkçe alıntı olduğunu not eder. Buryatların ateş kültünün büyük ölçüde yabancı bir miras olduğunu, kısmen Hint kökenli olduğunu düşünür. Moğolların kültünün de İranlılardan Türk halkları aracılığıyla alınmış olmasını olası sayar.[80] Kağanlık kaynaklarındaki ateş için bkz. Ateşe Tapınma ve Ateşle Arınma.

Ev, ahır ve değirmen

İdil Tatarları ev sahibine öj öjase der. Onu ocağın yanında ya da döşemenin altında yaşayan uzun saçlı bir varlık olarak hayal eder ve ona en az yılda bir kez, çoğunlukla sonbaharda, lapa verir.[81] Yakutlar yurdun sahibinden, balagan iccitä, ve yurdun dört direğinin sahibinden söz eder. Eskiden direkler dikilirken onları kımız ve at kanıyla sıvarlardı.[82] İdil Tatarları ahırın sahibini, abzar öjase, bilir. Ahır sahibi ev sahibinin yakın akrabasıdır. Sevdiği atların yelesini örer, sevmediklerine eziyet eder. Ona kara bir kuzu verilmelidir.[81] Soyotlar bezden, deriden ya da ahşaptan bir ev tanrısı yapar. Her yemek başladığında bu tanrı payını alır.[48] Bazı Yakutlar derleyiciye, evin sahibinin Rus domovoj ile aynı olduğunu söyledi. Onun evin en yaşlı sakini olduğu düşüncesi muhtemelen Rus kökenlidir.[82]

Tatar inançları üzerine bir Türkçe çalışma, bütün bir hanenin sahiplerini sıralar: temelin sahibi, Ev Ninesi ya da Ev Dedesi de denen ev sahibi, ahır sahibi, hamam sahibi, değirmen sahibi, cami sahibi ve mezarlık sahibi.[83] Tatarlarda ev sahibi, sahipler arasında temel ruhtur, çünkü insanlarla birlikte yaşar. Kazan Tatarlarının evinin mahzeninde geceleri ortaya çıkar. Yün eğirir, bir bebeği sallar, yangın ya da hırsız yaklaştığında pencereyi tıklatır. Uyuyan bir adamın saçını örebilir ve bu saç kesilmemelidir. En büyük saygısızlık mahzene pis su dökmek ya da işemektir.[84] Kereşen Tatarlarında Kırsut denen aynı varlık, evden çok kişiyi korur.[85] Sibirya Tatarlarında ve Altaylılarda ev sahibi çok çirkin ve kötü bir ruhtur ve onu evinde bulunduran kişi evi bir an önce satmaya çalışır.[85]

Bir aile taşındığında eski evin sahibi için bir veda ayini yapar ve onu yeni eve davet ederdi. Babasının evinden ayrılan adam gece yarısı bir parça ekmekle ana babasının evinin mahzenine giderdi. Üç mum yakar, biraz toprak alır ve yeni evinin temeline taşırdı. Yolda kimseyle karşılaşmamalıydı.[86] İdil halklarının derleyicisi aynı âdeti bildirir. Bir kural da ekler: adam dönüş yolunda bir insanla ya da hayvanla karşılaşırsa ayin yinelenir.[81] Değirmenin sahibi, unla bembeyaz olmuş küçük yaşlı bir kadın ya da erkektir ve kötü ruhları undan uzak tutar. Öğütmeyi en son bitiren adam onun için kasada bir avuç tahıl bırakır.[87] Tatar camisinde sahip, ayakkabıları saklayan ve kapıları açan bir şakacıdır. Yapıyı yangından ve kötü ruhlardan korur.[88] Cami sahibi, eski kategorinin sonraki inanca alındığını gösterir.

Toprak ve tarla

Bir Tatar inancında toprağın sahibi, uruk ağacında yaşayan gri saçlı yaşlı bir kadındır. Yazın ağaçlar, Eräkä-Ceräkä denen yavrularının soluğuyla yeşerir.[89] Tarlanın sahibine Tarlanın Sahibi ve Çavdar Anası da denir. Bir Tatar kadını, annesinin biçimden önce toprağın sahibini şu sözlerle selamladığını hatırlar: geldik, Tanrı dilerse sen de gel ve yardım et. Annesi yemek molasında sahibi sofraya çağırırdı. Annesi, onsuz hiçbir şeyin yapılmadığını söylerdi.[90] Hasat bitince orakçılar topuklarıyla yere vurup güç isterdi. Toprağın sahibi için yumurtalar yuvarlanıp gömülürdü.[91] Kereşen Tatarları toprağın sahibinin rızası için bir ırmak kıyısında qorman denen bir ayin yapar. Bu ayinde beyaz bir balık, bir tavuk, bir koyun ya da bir öküz sunulur. Tavuğun başını yere gömdükleri ve kalanını yedikleri bilinir.[92] Aynı çalışma, Kaşgarlı’nın sözlüğünün hasattan sonra toprağın rızası için yapılan bir ayini, kefşan’ı, adlandırdığını bildirir. Eski Uygur metinlerinde de toprağın rızasını kazanan yiyecek için ifadeler vardır.[93] Yalan yere yemin, toprağın taşıyamayacağı bir günah sayılırdı. “Toprak seni yutsun” en kötü beddualardandır.[94]

İkinci bir varlık olan açık tarlanın sahibi, toprağın sahibine çok benzer. Tatarlar onu yarı ağaç yarı insan olarak, uzun elli ve uzun parmaklı, tarlanın ortasındaki tek bir ağaçta yaşayan bir varlık olarak hayal eder. Bir çukurda uyuyan birini adıyla seslenerek kurtarır. Tahıl yanarken rüzgârı tahıldan çevirir. Uzun elleriyle yağmur bulutlarını kendi tarlasının üstüne çeker. Bu yüzden komşu tarlaların sahipleri kavga ettiğinde yıldırım düşer.[95] 25 Haziran ile 5 Ağustos arasındaki büyük sıcağın ilk haftasında Tatarlar bir Koruma Haftası tutar. O hafta sivri aletle hiçbir şey kazılmaz, hiçbir ağaç kesilmez, hiçbir hayvan kesilmez.[89] Yakutlarda çocuğu olmayan bir kadın, kutsal bir ağacın dibinde gri beyaz bir at postuna oturup toprağın sahibine yalvarır. Çocuğun tanrı ile toprağın ve ağacın ruhları tarafından verildiğine inanır.[96] Teleütler eski çağlardan beri topraklarına ve sularına, jär-su, ve göklerine saygı gösterdiklerini söyler. Derleyici bu sözcüğü yerel kutsal yerlerin toplu adı sayar.[97] Altay anlatımındaki jer-su hanlarının başı, yerin göbeğinde oturur.[44]

Yollar, geçitler ve taş yığınları

Yakutlar yolun sahibine suol icci, geçidin sahibine ättuk icci der. Yüksek bir su ayrımını, iki su arasındaki bir kıstağı ya da bir akıntı bölümünü her geçişlerinde bir sunu bırakırlar. Sunuyu en yakın ağaçların dallarına asarlar: at kılı, giysi parçaları, deri şeritler, tüyler. Yeleden ya da kuyruktan koparılmış at kılı en değerli armağandır. Yolcu bunu tekneyle ya da ren geyiğiyle giderken bile yanına alır.[98] Bir geçit tehlikeliyse her geçen kişi obo denen yığına bir taş ekler, çünkü yoksa başına talihsizlik gelir.[99] Altaylılar bir dağı ya da sel yatağını geçerken yerel ruha, böyle bir yığına taş koyarak ya da kutsal bir ağaca kurdele bağlayarak teşekkür eder.[100] Beltirler bir taş ya da bir dal bırakır ya da votka döker. Moğollar obo’larını yollara kurar, böylece her yolcu at kılı bırakabilir ve yığının yanındaki ruhu koruyucu olarak kazanabilir.[99] Misyoner Verbitskii, Altaylıların her yüksek dağa taş yığdığını ve taşların içine paçavra ve at kılı bağlı sırıklar sapladığını gördü. Altaylılar bunu, dağın kendilerine tırmanmalarına izin vermesine duydukları şükür için yapıyordu.[38]

Altay Cumhuriyeti’nde obo bugün dağ geçitlerinde ve yolcuların durduğu yollarda durur. Yolcular orada durur, yerin ruhlarını besler ve iyi bir yolculuk diler. Obo sahibin kutsal oturma yerini işaretler.[101] Moğolca bir kurban sözcüğünden gelen tagyl sözcüğü, bugün toplu dualar için yapılan taş sunakları adlandırır. Bu sunaklar bir bölgenin sahibinin ya da sahiplerinin konutu olarak anlaşılır.[102] Aynı çalışma, Malov’un okuduğu Talas’tan bir runik yazıtın bu türden bir taş yığınından söz ettiğini bildirir.[101] Yakutlar bilinmeyen ülkeye yolculuklarda gizli bir dil kullanır. Aletlere ve teknelere lakaplar, bazen Rusça adlar verirler. Böylece sahipler nesneleri tanımaz ve onlara zarar veremez.[103] İdil Tatarlarına göre yolun da bir sahibi vardır. Yola, baba ve anaya saygı gösterir gibi saygı gösterilmesi gerektiğini öğretirler. Yolda dinlenen yaşlı bir adam üç kez tükürür ve ağırlığının orada kalmasını, yolun sahibine bir armağan olmasını söyler. Bunu bildiren çalışma, armağanın daha çok toprağın sahibine ait olduğunu düşünür.[88] Tatar sahipleri üzerine aynı çalışma, yolun kötü niyetlilere yanlış yol da gösterebildiğini söyler. Onlar her gün yürüdükleri bir yolda kendilerini karanlık bir ormanda bulur.[104]

Hayvanlar ve av

Avın da sahipleri vardır. 1927 tarihli el kitabına göre her hayvan türünün efendisi ya da hanı vardır ve onu hayvanın kendisinden ayırmak her zaman kolay değildir. Onlara kurban sunulur: Tunguzlar mamut dişi bulmak için mamutun efendisine ve ren geyiğinin efendisine sunar.[105] Avın sahibi hayvan biçiminde görünür. Bir Yakut orman sahibi, dana büyüklüğünde, köpek burunlu, küçük nemli gözlü, uzun bıyıklı ve yarık tırnaklı bir hayvan olarak görülmüştür. Buryatlar, özü kan kırmızısı olan bir efendi ağacından söz eder. Ağaç sahibin bedenidir.[106] Ayı, avcıların gücendirmekten en çok korktuğu hayvandır. Ona Dede, Yaşlı Adam, Ormanın Efendisi derler. Yakutlar, ayının hakkında söylenen her şeyi çok uzakta bile duyduğunu söyler. Bir ayıyla karşılaşan Yakut diz çöker ve şöyle der: Ormanın efendisi, ormanlarını düşün, oraya git, sana dokunmuyoruz.[107]

Her iki el kitabı da orman ve su sahiplerinin çoğunlukla orada kaybolanların ya da boğulanların ruhlarından türediğinin düşünüldüğünü bildirir. Buryat masalları, ormanda kaybolup açlıktan ölen bir avcının orman sahibi olduğunu anlatır. Bir Yakut evinin en yaşlı sakini ölünce evin sahibi olur.[108] 1927 tarihli el kitabı, doğa nesnelerinin sahiplerinin genel olarak ölülerin ruhları olduğu sonucuna varmaya karşı uyarır.[109]

Bazı araştırmacılar aynı inancı Göktürk çağı metinleri üzerinden kağanlıklara kadar geri götürür. Irk Bitig adlı alamet kitabında (Alametler ve Kehanet) bir alamet, bir kağanın ordusunun ava çıkışından söz eder. Erkek bir karaca çembere girer ve elle yakalanır. Sıradan askerler sevinir.[110] Bir Türk ve Moğol tarihçisi, kağanın bir av kuşatmasındaki ilk yakalayışa katılmasını şu inancın işareti sayar: avın sahipleri öfkelendirilmemelidir, çünkü hayvanlar da insanlar gibi ölülerinin öcünü alır.[111] Ne yazıtlar ne de alamet kitabı avın bir sahibini adlandırır. Okuma sonraki Altay raporlarına dayanır.[110]

Altay Cumhuriyeti’nde bu inanç yaşayan bir inançtır. Bir bölgenin yaban hayvanlarının ve kuşlarının yerel sahibin sürüsü, mal, olduğuna inanılır. Avcının gördüğü bir geyik, sahibin ineğidir. Bir antropolojik çalışma buna çobanlık perspektivizmi der.[112] Avcı destanı gırtlak şarkısıyla söylediğinde, bir enstrüman çaldığında, masal anlattığında, içecek ve yiyecek sunduğunda, avını sahibin armağanı olarak alır.[113] Sahip, bir adamın yaşamı boyunca aldığı avı sayar. Çok avlanan adamın sahibin avı olacağına inanılır. Ekim 2021 ve Şubat 2022’de kaydedilen üç hikâye şunları anlatır: çok avlayan bir genç adam, kapalı mevsimde gebe bir geyiği vurup etin hepsini ilk kez kendine alıkoyan bir adam ve misk geyiklerini salgı bezleri için öldürüp leşlerini bırakan dört kuzen. Her birinde aile ölümleri sahibin cezası olarak görür.[114] Et kural olarak akrabalar arasında paylaşılır.[115] Bir Tuva anlatısında taygın sahibi, gri saçlı yaşlı bir kadın, yaşlı bir adamın emziren bir dişiyi vurmasını engeller. Kadın ona yerine tek gözlü boğasını verir ve çok çocuklu bir adamın her canı esirgemesi gerektiğini söyler.[116] Bir Altay masalında bir dağın sahibi olan bir kız, bir avcıyla yarım ay karısı olarak yaşar. Ona dağlara dua etmeyi ve dağları en iyi yiyecekle serpmeyi öğretir.[117]

Aletler ve zanaatlar

Yakut ve Buryat demircilerinin işi büyük saygı görür. Demircilerin Ruslardan satın alınmamış her aletinin sahibi vardır. Örs ile çekiç tek bir sahibi paylaşır. Maşanın ve ocağın her birinin ayrı sahibi vardır. Başlıca sahip körüktedir.[118] Yakut demirciler yeraltında yaşayan hamileri için kahverengi bir inek keser. Aletleri ineğin kanıyla sıvarlar, kalbini ve ciğerini ocakta kızartır ve hiçbir şey kalmayana dek örsün üzerinde döverler.[118] Bir bölgenin Buryatları, dokuz oğlu ve bir kızı olan bir demirci tanrıyı onurlandırır ve kızgın ocağa kımız döker.[118] Derleyici, bu demirci kültünün İran kökenli olup olmadığını sorar.[47] Ses çıkarabilen şeylerin, sihirli bir davulun ya da bir müzik aletinin sahibi vardır. Yakutlar, hamamda kendilerini dövdükleri huş dalı demeti için bile bir sahipten söz eder.[20] Soydan demircilerin aletlerinde kendiliğinden ses çıkarabilen ruhlar olduğu söylenir.[119] Buryatlar telli çalgının, insanlara çalmayı öğreten bir sahibinden söz eder. Bunun için çırağın aysız bir gece üç yollu bir kavşakta, ipek dizginli bir at kafatasının üstünde oturması ve kafatası onu fırlatmaya çalışırken çalmayı sürdürmesi gerekir.[120]

Armağanlar ve kurallar

Raporlar, sahiplerin ne istediği konusunda uyuşur. Önce yiyecek ve içecek gelir: ateşe atılan çay, süt, yağ ve tereyağı, lapa, peynir, et ve kımız ya da içki.[121] Kan kurbanı bunların yanında durur: ahırda kara bir kuzu, su sahibi için bir düve, demirci ocağında kahverengi bir inek.[122] Bugünün Altay ayini beyaz bir koyunun haşlanmış etini, kavrulmuş arpa ununu, keki, sütü, peyniri ve arıtılmış tereyağını sunar. Yazar sütün ağırlığında, kan kurbanlı şamanizmden Altay Budizmi olan Burkhanizm’e geçişin izini görür.[123] Sahiplere ilk pay verilir. Yakutlar ateşin ilk lokmayı alması gerektiğine inanır. Altaylı avcılar da sahiplere yemeğin ve çayın ilkini verir.[124]

Hayvanı çoğunlukla kıl temsil eder. Yeleden ya da kuyruktan koparılmış at kılı, geçitte en değerli armağandır. Altaylıların kurdeleleri yeleden adını alır ve kılın, kurban edilen hayvanın ruhunu temsil ettiğine inanılır.[125] Kurdeleler, jalama, çiftler halinde bağlanır, her ibadet eden çift sayıda bağlar. Kurdeleler iki huş ağacına, aralarında bir iple bağlanır. Kurdele bir parmaktan geniş olmamalı ve elle yırtılmalıdır, çünkü daha geniş olan Altay’ın sahibini hoşnutsuz eder.[126] Altaylıların sahiplere sunduğu armağanlara üle, “pay”, denir, çünkü insan mallarını onlarla paylaşır.[123]

Temizlik ikinci kuraldır: suya pis bir şey atılmaz, ateşe bıçak, tükürük ya da su değmez, dağda gürültü yapılmaz.[127] Üçüncüsü doğru konuşmadır. Bir avcı kendini sahibe klanıyla, dedesinin ve babasının adlarıyla tanıtır. Böylece sahibe ona düşen payı hatırlatır.[128] Sibirya halkları ayıya gizli adlar verir ve Yakutlar yolculuğun nesneleri için gizli bir dil kullanır.[129] Mevsimler yılı izler (Kurban ve yıl). Karagaslar dağın sahibini yılda üç kez onurlandırır. Bugünün Altaylıları yılda iki kez kurban sunar: Mayıs sonunda ve sonbaharın ortasında. Sonbaharda ruhlara teşekkür eder ve bahara dek onlardan ayrılırlar. Kışın sunu yapmazlar.[130]

İye ve kam

Ev sahibi, avcı ve yolcu sahiplere kendisi yaklaşır. Bunun için şamana gerek yoktur. Altay anlatımında insan, jer-su tanrılarına kendisi seslenmeye cesaret eder ve atalara yalnızca en yüksek gök ve karanlığın ruhları için ihtiyaç duyar.[45] Kötü niyetli ruhlardan gelen zarar kurbanla değil, bağırma, davul çalma ve ateş etmeyle karşılanır.[81] Ayin şamana aitse sahiplerin orada bir yeri vardır. Altaylıların büyük kurbanında kam ateşin sahibini çağırır. Aynı ayini anlatan hesap çağrının sözlerini de verir.[131] Av ayinindeki Yakut şaman orman sahibini kendisi oynar.[54] Altay ilahilerinde kam, Altay’ın sahibine değil, Altay’ın kendisine seslenir.[132]

Tuva şamanlarının kökenlerine göre sınıflandırması beş tür sayar: şaman atalardan gelenler, kökeni toprak ve su ruhlarında olanlar, gökten gelenler ve iki tür kötü ruhtan gelenler. İkinci türün, eski Türk halklarının doğaya saygısının ve animist inançlarının anısını koruduğuna inanılır.[133] Altaylılarda her klanın çok sayıdaki ortak ruhun yanında kendi klan ruhu, her ailenin de yurdun koruyucusu, baštut khan, vardır.[38] Kağanlıkların Çin kayıtları ruhların yanında ruh medyumlarını da anar. Sui Shu, Göktürklerin hayaletlere ve ruhlara saygı gösterdiğini ve medyumlara güvendiğini söyler. Xin Tang Shu, Kırgızların su ve ot ruhlarına kurban sunduğunu ve medyumlarına gan dediğini söyler.[134] Şaman için bkz. Kam.

Bugünün Altay’ı

Sahip kültü Altay’da yaşar. Saha araştırmacıları 2009 ile 2015 arasında bir bölgenin sahip ruhları için yapılan bir ayin kaydetti. Ayin yılda iki kez bir yamaçta, taş bir sunağın önünde, iki huş ağacı ve bir kurdele ipiyle yapılır. Katılanlar yasaklara uymuş, geleneksel giysiler giymiş ve yemeklerinin en iyisini getirmiştir.[135] Ayin beyaz göğe, Ak Ayas’a, yani eski Tengri’ye, yüce tanrı Üç Kurbustan’a ve burada Beyaz Burkan denen Altay’ın sahibine, Altay eezi’ne yöneliktir. 31 Mayıs 2015’te Beshpeltir’de kaydedilen bir dua şöyle başlar: Ay ve güneşle beyaz gök, Altay’ın sahibi, Beyaz Burkan, sabah doğan güneş, akşam doğan ay.[136] Klanların kutsal aile dağlarına ыйык, ıyık denir. Bu ad, aynı zamanda kurban için adanmış bir hayvanı da anlatan, “kutsal” anlamındaki bir sözcükten gelir.[136] Tuva ve Altay geleneği bütün sıradağların bir sahibinden söz eder: Altaycada Altay eezi, Tuvacada Aldai eezi. Her ırmağın, dağın ve gölün kendi sahibi vardır. Halk görüşüne göre ise Altay dağlarının bütün toprağı Altay’ın sahibine aittir. Güney Altaylılar ona Ezen Eelu ya da Ülgen demişti.[137] Sahip, beyaz Altay giysisiyle yaşlı bir adam ya da kadın olarak, ya da büyük beyaz bir geyik olarak görünür. Sincan Tuvalarına ise bir kız ya da bir adam olarak, bazen kırmızı tırnaklı bir geyik gibi alışılmadık bir hayvan olarak görünür.[137]

Altay ve Tuva duaları sahibi yaşamın, çocukların ve sığırların ruhlarının, uzun ömrün ve sağlığın vericisi, sürüleri ve insanları zarardan koruyan olarak över.[138] Birçok Altaylı artık ona Altay Kudai, “Altay tanrısı”, der ve karışım olarak Altay Kudai Ak Burkan kullanır. Eski ad Altaydıŋ eezi yerini yenisine bırakıyor.[139] Ayin Lamaizm’den ögeler almıştır. Bugün ayinde ödünç alınmış Budist nesneler ve terimler yer alır.[140]

Altay kaydına ilişkin bir çalışma, tek tek dağların sahiplerinin zamanla yersel bir tanrının imgesinde birleştiğini savunur. Bu tanrı, Eski Türkçe dönemin eski Yer-su’sunun, yani “yer-su”nun yanında yaşadı ve onu yavaş yavaş yerinden etti.[141] Bazı Altaylılar iki bölgenin halkının Jer-su adlı bir tanrıya taptığını söylemişti. Burkhancılarda ad Jaan Kaan Altai oldu: “büyük han Altay”.[142]

Sonraki Türk gelenekleri

İdil Tatarları sahipleri bin yıllık İslam boyunca korudu. Bir Türkçe çalışmaya göre İslam tanrılara dokundu ama mitolojik varlıkları olduğu gibi bıraktı. Yalnızca birkaç yeni tür ekledi: şeytan, cin ve peri.[143] Sahiplerden ev sahibine, ahır sahibine ve hamam sahibine bugün de inanılır. Tarlanın ve dağın sahipleri silikleşiyor.[144] Çalışmaya göre Orta Asya Türklerinde sahipler seyrektir ve yerlerini kutsal atalar, ata, baba ve pir, ile cin alır.[89] Kırgızlarda ve Kazaklarda şamanizm döneminin kutsal ağaçları, atalarının ve büyük şamanların mezarları, evliya türbelerine dönüşmüştür. Tek başına duran bir ağaçta, bir kuyuda ya da bir pınarda koyun kurban eden kadınlar, Yakut şamanistlerin kutsal ağaçlarında yaptığını yapar. Onlardan yalnızca adıyla ayrılırlar.[145]

Anadolu için Tatar çalışması Türkiye Türklerinin iki figürünü adlandırır. Birincisi evin sahibidir. Ev sahibi, ev bekçisi diye bilinir ve yılan olarak ya da ateşli gözleri olan karanlık bir yaratık olarak görünür. İkincisi tarlanın sahibidir. Tarla sahibi, tarla bekçisi diye anılır.[146] Anadolu’da ateş ve ocak kültü üzerine bir çalışma, kültün göçlerle Orta Asya’dan geldiğini savunur. Çalışmaya göre Moğol fethi ile İlhanlı devleti, desteklediği dinî gruplarla birlikte kültün taşınmasında ve yayılmasında en büyük paya sahipti.[147] Anadolu sahipleri için Tatar çalışması ve ocak üzerine tek bir makale vardır. İkisi de daha fazla kanıta açıktır.

Kültün yorumları

Kavramın Türk halklarının incelenmesinde bir tarihi vardır. Altay halklarını inceleyen bir Fin bilgin, doğal şeylerde gizli ruhlara onların efendileri dedi. 1927 tarihli el kitabı bu deyimi alır: ruhlar “görünür bütün doğa karşısında, bir efendinin mülküne karşı konumuna benzeyen bir güç konumundadır”.[148] 1879 tarihli bir çalışma sözcüğün biçimlerini listeler. 1890’ların derleyicileri ayinleri verir. 1914 tarihli bir çalışma Yakut ichchi’yi gök ruhlarının ve kötü ruhların yanına koyar. 1927 tarihli el kitabı doğanın efendilerine bir bölüm ayırır. 1938 tarihli bir Almanca monografi onları alana göre sıralar.[149] Bir Türkçe şamanizm tarihi onları yer-su kültünün bir parçası olarak alır.[21] 1920’lerden beri saha çalışmasına dayanan, Altay avına ilişkin 2001 tarihli bir monografi, av uygulamasının Eski Türkçe dönemine uzanan olgular içerdiğini savunur. 2007 tarihli bir antropolojik çalışma sahipleri, mülkiyet ve karşılıklılık ilişkisi içinde avın sahipleri olarak ele alır.[150]

Sahipler birkaç biçimde açıklanır. Birincisine göre sahipler, şeylerin ruhlarıdır. Yerin, bir ağacın ya da bir konutun, insan gibi bir kutu ya da sür’ü vardır (Can sözcükleri). Bu ruh ayrılınca tarla verimini, ev rahatını yitirir. Sahip, o ruhun insan biçimli hâlidir.[148] İkincisine göre sahipler ölülerdir: ormanda kaybolan adam, evin en yaşlı sakini. 1927 tarihli el kitabı bunu kural yapmaktan kaçınır. 1938 tarihli monografi bazı halkların sahibi ile dolaşan ölüyü ayrı tuttuğunu not eder.[108] Üçüncüsüne göre İdil Tatarlarının ve Yakutların inanç dağarcığının büyük kısmı Rus kökenlidir. En açık örnekler ev sahibi, su ruhu ve ahır sahibidir.[151] Dördüncüsü sahipleri Tengri’nin altına yerleştirir: koruyan ve cezalandıran yardımcılar.[152] Beşincisine göre Altay raporlarındaki sahipler Eski Türkçe dönemin dinini korur. Altay avının etnografı bunu av uygulamasından çıkarır.[113] Altıncısına göre atalara saygı zamanla koruyucu ruh düşüncesine dönüştü ve sahipler bundan doğdu (Ata Kültü).[25]

Türkiye Türkçesi yazını sahiplerin bir rütbe oluşturmadığını ve her birinin kendi bölgesiyle sınırlı olduğunu savunur. Altay raporlarında ise, Altay’ın sahibinin dağların sahiplerinin üstünde olduğu bir sıralama vardır.[153] Anlam da kaymıştır. En eski metinlerde ve Altay konuşmasında idi ve ee sahip anlamına gelir. Türkiye Türkçesi yazınında iye sahip ve koruyucu ruh anlamına gelir, sahipler hami ruh diye anlatılır.[154] Ağırlık sahibin hakkından onun korumasına kaymıştır. Sahibi olmayan hiçbir şeyin var olmadığını söyleyen Altay atasözü ve ceza hikâyeleri, mülkiyetin ve onun verdiği hakkın eski anlamını korur.[155] 2025 tarihli bir Türkçe tez iye’yi Japon kami’siyle yan yana koyar ve ikisini de barındıkları yeri koruyan kutsal doğa ruhları bulur. Bu, karşılaştırmalı çerçevenin bir örneğidir.[156]

İye kültü modern bir addır. Kağanlıkların hiçbir kaynağı onu kullanmaz. Derleyiciler de bütün sınıf için tek bir sözcük kullanmadı: her halkın kendi sözcüğü vardı. Bir çalışma, büyük Türk imparatorluklarının kurucuları olan Hunların ve Göktürklerin hikâyelerinde dev bulunmadığını, Oğuz destanında da bulunmadığını belirtir. Halk masallarındaki figürleri dışarıdan gelmiş yeni gelenler sayar.[157]

Adlar

  • idiEski TürkçeKül Tegin inscription
  • iyä, igäEski Uygurca
  • ee, eeziAltayca
  • iççiYakutça
  • öjä, iyäTatarca
  • edzenMoğolca
  • iyeTürkçe

İdi Eski Türkçe sözcüktür. Kül Tegin yazıtında efendi anlamı taşır, bir olumsuzdan önce ise “hiçbir şekilde” anlamı taşır.[7] İyä ve igä sözcüğün geç yazımlarıdır.[158] Ee, eezi, iye ve izi Altay biçimleridir. İççi Yakut, öjä ve iyä Tatar biçimidir. Eeler Altay çoğuludur.[159] Edzen ve amaka Buryat ve Tunguz sözcükleridir ve Türkçe değildir.[1] İduq ikinci bir sözcüktür, “kutlu” ve “serbest bırakılmış” demektir ve aynı sözcük olduğu gösterilmemiştir.[27] Çince guishen, 鬼神, Çinli yazarların kategorisidir.[160] İye kültü, sahipler kültü ve doğanın efendileri yazının sözcükleridir, hiçbir kaynağın değil.[161]

Güvenilirlik

Kağanlıklar sözcüğü ve bir öbeği bırakır. Toprak ve su için söylenen idisiz, bir ülkenin sahibe ihtiyaç duyduğunu ve kağanın o sahibin yerini dolduran adam olduğunu gösterir.[7] Ruhlara, çıplak bir dağa, bir akından önceki bir mabede ve Kırgızların ruhlarına dair Çin kayıtları zemini verir. Bu kayıtlar hiçbir sahibi tarif etmez. Eski Uygur metinleri sözcüğü geç biçimiyle ve Budist bir kullanımla, umay iyäsi, gösterir.[15]

Etnografların kaydettiği sahipler ayrıntılı olarak bilinir. Adları, biçimleri, alanları, armağanları ve yasakları vardır. Altay’da yaşayan bir kültleri de vardır. Bu kayıt on dokuzuncu, yirminci ve yirmi birinci yüzyılın Altaylılarını, Yakutlarını, Tatarlarını ve komşularını anlatır. Türk dininin en kapsamlı kayıtlarından biridir.[162] Kaydın ne kadar geriye okunabileceği, Tengriciliğin tarih yazımının sorusudur. İdi sözcüğü olası bir köprü sunar. Sahibi olmayan hiçbir şeyin var olmadığını söyleyen Altay atasözü, sahibi olmayan toprağın doğal olmayan bir durumda olduğunu söyleyen kağanın iddiasıyla örtüşür. Köprünün taşıdığı şey sözcük, mülkiyet düşüncesi ve bir yere bir kişiye seslenir gibi seslenme alışkanlığıdır. Sahiplerin adları, alanları ve ayinleri, kanıtlara göre, yazıya geçirildikleri dönemlere aittir.

Notlar

  1. ^ a b c Harva 1938, p. 386–387
  2. ^ a b Özcan 2025, p. 37
  3. ^ Kül Tegin inscription; Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 123
  4. ^ Harva 1938, p. 386–387; 7–12; 268–276; Ojnotkinova 2016, p. 386–387; 7–12; 268–276; Tyukhteneva 2022, p. 386–387; 7–12; 268–276
  5. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  6. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 123
  7. ^ a b c d e f Kül Tegin inscription
  8. ^ Erdal 2004, p. 345
  9. ^ Tekin 1994, p. 23
  10. ^ Tekin 1994, p. 19, 48
  11. ^ Kül Tegin inscription; Erdal 2004, p. 345
  12. ^ a b Turan 1945, p. 316
  13. ^ Erdal 2004, p. 18,122
  14. ^ Erdal 2004, p. 18
  15. ^ a b c Wilkens 2024, p. 80
  16. ^ Wilkens 2024, p. 82
  17. ^ Vámbéry 1879, p. 243
  18. ^ Wilkens 2024, p. 82–83
  19. ^ Ojnotkinova 2016, p. 5
  20. ^ a b Holmberg 1927, p. 464
  21. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 41
  22. ^ a b c d Verbitskii 1893, p. 100
  23. ^ Çetin 2007, p. 4,8,22
  24. ^ Tyukhteneva 2022, p. 273
  25. ^ a b Özcan 2025, p. 38
  26. ^ Özcan 2025, p. 37; 122; Erdal 2004, p. 37; 122
  27. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 107
  28. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 98–99
  29. ^ Vámbéry 1879, p. 245
  30. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  31. ^ Hou Han Shu, juan 90
  32. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  33. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  34. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 119
  35. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
  36. ^ Tongdian, juan 198
  37. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  38. ^ a b c Verbitskii 1893, p. 43
  39. ^ Çetin 2007, p. 3
  40. ^ Özcan 2025, p. 39
  41. ^ Czaplicka 1914, p. 278–279
  42. ^ Özcan 2025, p. 38–39
  43. ^ Çetin 2007, p. 3–4
  44. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 7
  45. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8
  46. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 15
  47. ^ a b c Harva 1938, p. 406
  48. ^ a b c Harva 1938, p. 389
  49. ^ Harva 1938, p. 389–390
  50. ^ Harva 1938, p. 390
  51. ^ Harva 1938, p. 390–391
  52. ^ Harva 1938, p. 391
  53. ^ Harva 1938, p. 391–392
  54. ^ a b Mikhailovskii 1895, p. 96–97
  55. ^ Harva 1938, p. 392
  56. ^ Harva 1938, p. 393
  57. ^ a b Harva 1938, p. 394
  58. ^ Çetin 2007, p. 7–8
  59. ^ Çetin 2007, p. 8
  60. ^ Hoppál 2003, p. 475; 470
  61. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 44
  62. ^ Harva 1938, p. 400–401
  63. ^ a b Harva 1938, p. 400
  64. ^ Harva 1938, p. 401
  65. ^ Czaplicka 1914, p. 195
  66. ^ Harva 1938, p. 400–401; 469–470; Holmberg 1927, p. 400–401; 469–470
  67. ^ Çetin 2007, p. 22–23
  68. ^ Çetin 2007, p. 22
  69. ^ Çetin 2007, p. 23
  70. ^ Harva 1938, p. 239–240
  71. ^ Harva 1938, p. 239
  72. ^ Verbitskii 1893, p. 52
  73. ^ Mikhailovskii 1895, p. 75
  74. ^ Harva 1938, p. 231
  75. ^ Harva 1938, p. 234
  76. ^ Harva 1938, p. 226–227
  77. ^ Harva 1938, p. 240
  78. ^ Harva 1938, p. 240–241
  79. ^ Harva 1938, p. 242
  80. ^ Harva 1938, p. 237,239,243
  81. ^ a b c d Harva 1938, p. 387
  82. ^ a b Harva 1938, p. 388
  83. ^ Çetin 2007, p. 11–17
  84. ^ Çetin 2007, p. 12–13
  85. ^ a b Çetin 2007, p. 12
  86. ^ Çetin 2007, p. 13
  87. ^ Çetin 2007, p. 16–17
  88. ^ a b Çetin 2007, p. 17
  89. ^ a b c Çetin 2007, p. 4
  90. ^ Çetin 2007, p. 4–5
  91. ^ Çetin 2007, p. 5
  92. ^ Çetin 2007, p. 5–6
  93. ^ Çetin 2007, p. 5; Dīvān Lughāt al-Turk
  94. ^ Çetin 2007, p. 6
  95. ^ Çetin 2007, p. 6–7
  96. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 167
  97. ^ Harva 1938, p. 244–245
  98. ^ Harva 1938, p. 395
  99. ^ a b Harva 1938, p. 396
  100. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 15; 396; Harva 1938, p. 15; 396
  101. ^ a b Ojnotkinova 2016, p. 9
  102. ^ Ojnotkinova 2016, p. 8–9
  103. ^ Harva 1938, p. 397–398; 279; Czaplicka 1914, p. 397–398; 279
  104. ^ Çetin 2007, p. 18
  105. ^ Holmberg 1927, p. 468–469
  106. ^ Holmberg 1927, p. 465–466
  107. ^ Harva 1938, p. 407–409
  108. ^ a b Holmberg 1927, p. 465–466; 394; Harva 1938, p. 465–466; 394
  109. ^ Holmberg 1927, p. 466
  110. ^ a b Tuncel 2023, p. 1129
  111. ^ Tuncel 2023, p. 1128–1129
  112. ^ Tyukhteneva 2022, p. 269
  113. ^ a b Tyukhteneva 2022, p. 272
  114. ^ Tyukhteneva 2022, p. 270–271
  115. ^ Tyukhteneva 2022, p. 270
  116. ^ Tyukhteneva 2022, p. 274–275
  117. ^ Tyukhteneva 2022, p. 275
  118. ^ a b c Harva 1938, p. 405
  119. ^ Czaplicka 1914, p. 200
  120. ^ Harva 1938, p. 404
  121. ^ Harva 1938, p. 387,392–393,400; 11; Ojnotkinova 2016, p. 387,392–393,400; 11
  122. ^ Harva 1938, p. 387,401,405
  123. ^ a b Ojnotkinova 2016, p. 11
  124. ^ Harva 1938, p. 234; 276; Tyukhteneva 2022, p. 234; 276
  125. ^ Harva 1938, p. 395; 11; Ojnotkinova 2016, p. 395; 11
  126. ^ Ojnotkinova 2016, p. 10–11
  127. ^ Harva 1938, p. 226–227,390–391,400
  128. ^ Tyukhteneva 2022, p. 276
  129. ^ Harva 1938, p. 407–408,397–398
  130. ^ Harva 1938, p. 392; 8; Ojnotkinova 2016, p. 392; 8
  131. ^ Mikhailovskii 1895, p. 75; 52; Verbitskii 1893, p. 75; 52
  132. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 51
  133. ^ Hoppál 2003, p. 472
  134. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  135. ^ Ojnotkinova 2016, p. 7–12
  136. ^ a b Ojnotkinova 2016, p. 7
  137. ^ a b Yusha 2021, p. 26
  138. ^ Yusha 2021, p. 28–29
  139. ^ Tyukhteneva 2022, p. 274; 26; Yusha 2021, p. 274; 26
  140. ^ Ojnotkinova 2016, p. 5–6,10
  141. ^ Yusha 2021, p. 25
  142. ^ Ojnotkinova 2016, p. 6
  143. ^ Çetin 2007, p. 24
  144. ^ Çetin 2007, p. 2
  145. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 167–168
  146. ^ Çetin 2007, p. 4,11
  147. ^ Akkuş 2013, p. 15
  148. ^ a b Holmberg 1927, p. 463
  149. ^ Vámbéry 1879, p. 243; 43; 278–279; 463–470; 386–411; Verbitskii 1893, p. 243; 43; 278–279; 463–470; 386–411; Czaplicka 1914, p. 243; 43; 278–279; 463–470; 386–411; Holmberg 1927, p. 243; 43; 278–279; 463–470; 386–411; Harva 1938, p. 243; 43; 278–279; 463–470; 386–411
  150. ^ Tyukhteneva 2022, p. 272,269
  151. ^ Holmberg 1927, p. 467; 388; Harva 1938, p. 467; 388
  152. ^ Erkoç 2024, p. 196; 38; Özcan 2025, p. 196; 38
  153. ^ Özcan 2025, p. 39; 26; Yusha 2021, p. 39; 26
  154. ^ Özcan 2025, p. 37–38
  155. ^ Tyukhteneva 2022, p. 273–276
  156. ^ Özcan 2025, p. 1–2,37–38
  157. ^ Ögel 1995, p. 561
  158. ^ Erdal 2004, p. 122
  159. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 41; 386–387; 273; Harva 1938, p. 41; 386–387; 273; Tyukhteneva 2022, p. 41; 386–387; 273
  160. ^ Shiji, juan 110
  161. ^ Harva 1938, p. 386
  162. ^ Harva 1938; Verbitskii 1893; Ojnotkinova 2016; Tyukhteneva 2022

Kaynaklar

Literatür

  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
  • V. M. Mikhailovskii; Oliver Wardrop (trans.), Shamanism in Siberia and European Russia, Being the Second Part of "Shamanstvo" (1895)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Mihály Hoppál, Tracing Shamans in Tuva (2003)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Çulpan Zaripova Çetin, Tatar Türklerinde Mitolojik Varlıklarla İlgili Mitler ve İnanışlar (İyeler ve Yaratıklar) (2007)
  • Hamiyet Özcan, Japon Mitolojisindeki Kami ile Türk Mitolojisindeki İye Kavramlarının Mukayesesi (2025)
  • Nadežda R. Ojnotkinova (Н. Р. Ойноткинова), Культурно-семиотические коды календарной обрядности южных алтайцев (2016)
  • Svetlana P. Tyukhteneva (С. П. Тюхтенева), Как охотник из хищника превращается в жертву? Современные охотничьи представления алтайцев о взаимодействии человека и духа-хозяина Алтая (2022)
  • L. S. Dampilova, Zh. M. Yusha (Л. С. Дампилова, Ж. М. Юша), Мифологический образ хозяина Алтая: функции и семантика (2021)
  • Mustafa Akkuş, Ateş ve Ocak Kültünün Anadolu’da Yaygınlaşmasında Moğolların Etkisi (2013)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Iye.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/iye/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026