Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Begre dikili taşı kuzeydoğu Tuva’dadır. Kataloğda E 11 numarasını taşıyan Yenisey mezar yazıtlarından biridir. Üzerinde tamga yoktur.[1] Taş, ičräki rütbesini taşıyan Tör Apa adlı bir adamın anısına dikilmiştir.[1] Bir höyüğün doğu yanında duruyordu. Höyüğün arkeolojik malzemesi onu dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına ve onuncu yüzyıla tarihler.[2]

Metin

Ölen adam on beş yaşında, Çin hükümdarının Türkçedeki adı olan Tabgaç Kağanı’na karşı bir sefere katıldı.[3] Yedi kurt öldürdüğünü, barïš ya da kökmäk’i öldürmediğini söyler.[4] Yetmiş yedi yaşında öldü.[5]

Son satır yaşı yaşım yeti yetmiş sözleriyle, yani “yaşım yedi ve yetmiş” diye verir.[6] Ondan sonra gelen sözcük iki biçimde okunur. Radloff, Orkun, Malov ve Vasilyev sözcüğün son işaretini z olarak okur.[7] Osman Fikri Sertkaya bu işareti bir ligatür sayar, yani ñ ile y harflerini birleştiren tek bir işaret. Sözcüğü añydım diye okur.[8] Onun okumasında fiil “ölmek” anlamındaki *añy-*dır ve satır adamın o yaşta ölümüyle kapanır.[6] Tekin’in 1968 tarihli grameri aynı fiile “korkmak” anlamını verir.[6]

Çoğu Türkolog hayvanları avlanan av hayvanları olarak okur. Barïš’ı leopar ya da panter, kökmäk’i geyik ya da karaca sayar. Son zamanlarda ikincisi erkek geyik ya da Sibirya panteri olarak da alınmaktadır. Bir yayımcı, hayvan tabu olabileceği için sözcüğü çevirmeden bırakır. Üçüncü görüşe göre yedi kurt av değil, kurt kültüne bağlı boylardır, barïš ile kökmäk de boy adlarıdır.[4]

Adlar için üç açıklama vardır. Birincisinde ölen adam, Tör Apa adlı bir başbuğa hizmet etmiş adsız bir ičräkidir. İkincisi Tör Apa’yı ölen adamın kendisi sayar ve metinde unvan görmez. Üçüncüsü tör apa ičräki’yi tek bir kişinin adı ve rütbesi olarak okur.[9]

Tarihleme

Dikili taşın tarihi yoktur. Yerleştirmeler üç gruba ayrılır.

Birinci grup Radloff’a dayanır. Taşı yedinci yüzyılın ikinci yarısına yerleştirir. Seferi Çin’e bir elçilik olarak okur ve tarih bundan çıkar.[2]

İkinci grup taşı sekizinci yüzyıla koyar. Ölen adamın 756–757’deki An Lushan isyanının bastırılmasına katılmış olabileceğini kabul eder.[2]

Üçüncü grup taşı dokuzuncu yüzyıla ya da daha sonrasına koyar ve dört çeşidi vardır. Klyashtorny seferi 842–843’e bağlar. Höyüğü dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına ve onuncu yüzyıla tarihleyen arkeolog, daha önceki çalışmasında onuncu yüzyılın sonuna yönelmişti. Bir paleografi incelemesi metni Yenisey runik mezar yazıtlarının en geç olanları arasına koyar.[2] Vladimir Tishin dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısını önerir. Aşağıdaki iki kişiyi de tanımlar.[1]

Önerilen eşleştirme

Tishin dikili taşı Çin raporlarındaki iki kişinin yanına koyar.

Birincisi Kırgız başvezir Abo’dur (阿播). Tishin bu adı Apa diye okur. Xin Tang Shu’ya göre Shiwei, yanlarına sığınan Uygurları yedi klanı arasında paylaştırdı. Kırgızlar öfkelendi. Başvezirleri Abo ve 70.000 askerle Shiwei’ye karşı yürüdüler ve bütün Uygurları çölün kuzeyine geri götürdüler.[10] Sefer 848’e tarihlenir.[2]

İkincisi, 866’da Tang sarayına giden Kırgız elçisidir. Adı Yizhi-lianji (乙支連幾) olan bir generaldir. Tishin adın ilk hecelerini ičräki unvanı olarak okur. Çevriyazının bazı sorunlar çıkardığını belirtir.[2] Elçinin haberi Tang Huiyao’da yer alır.[2]

Ölen adamın elçi olduğu ya da başbuğunun başvezir olduğu varsayılsın. O durumda dikili taş dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına aittir. Bu hesaba göre yetmiş yedi yaşında ölen adam, onuncu yüzyılın ilk yıllarında ölmüştür.[5] Kurtlar o zaman dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Yenisey vadisindeki boy gruplarının bir mücadelesini simgeler.[5] Eşleştirme taşa uyar, ama taşta onu söyleyen hiçbir şey yoktur.

Notlar

  1. ^ a b c Tishin 2019, p. 200
  2. ^ a b c d e f g Tishin 2019, p. 201
  3. ^ Tishin 2019, p. 200–201
  4. ^ a b Tishin 2019, p. 202
  5. ^ a b c Tishin 2019, p. 203
  6. ^ a b c Sertkaya 1993, p. 70
  7. ^ Sertkaya 1993, p. 69
  8. ^ Sertkaya 1993, p. 69–70
  9. ^ Tishin 2019, p. 200–202
  10. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217

Kaynaklar

Literatür

  • V. V. Tishin, K datirovke enisejskoj runičeskoj nadpisi Begre (E 11) [К датировке енисейской рунической надписи Бегре (Е 11)] (2019)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)

Bu kaynağa dayanan maddeler 1

Tör Apa

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Tör Apa · Yizhi-lianji
Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz embassies of the Xiantong era (860–873)
Gelenekler ve eğlenceler
Hunting among the Göktürks
Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions · Yenisei inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Begre inscription (E 11).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/begre-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026