Erklig

Erklig, Eski Türk dininin popüler anlatımında ölülerin efendisidir. Bu anlatım, kanıtın sırasını tersine çevirir. Sözcük önce bir sıfattır. Figür önce bir çeviridir. Tanıdık yeraltı hükümdarı ise üçünün sonuncusu ve en gencidir.

Sözcük

Ärklig, güç ya da otorite anlamındaki ärk sözcüğünden türer. Güce sahip, otoriter, komuta eden anlamına gelir.^[1] Eski dilin sıradan bir sözcüğüdür. İlahî bir şeye uygulanmadan önce insanlara ve durumlara uygulanır. Eski Uygur metinlerinde sıradan bir sıfattır ve “güçlü” anlamına gelir. İlahî bir öğretmen, yıldızların en güçlüsü, bir vezir ve danışman için kullanılır.^[2] Bu sözcükten kurulan ilahî bir ad, bu nedenle ad olmadan önce bir unvandır: Güçlü Olan, Otorite Sahibi Olan.

Bu, herhangi bir tek geçişin yorumu için önem taşır. Ärklig diyen bir metin, zorunlu olarak bir tanrının adını anmış değildir. Her olayda soru, sözcüğün sıfat işi mi yoksa ad işi mi gördüğüdür.

Göktürk külliyatında yokluğu

Göktürk kağanlıklarının hiçbir runik yazıtı bir ölüler efendisinin adını anmaz.^[3] Kül Tegin Yazıtı ölümden uzun uzun söz eder. Kırk yedi yaşında ölen bir kardeşi, uçup giden bir babayı ve görür gözleri görmeyene dek yas tutan bir kağanı anar.^[3] Yazıt, ölüleri kabul eden hiçbir güç adlandırmaz, gittikleri hiçbir yer de adlandırmaz.^[3] Bunun yerine ömrü Gök’ün paylaştırdığını söyler. Ölülerin yukarıya gittiği bir dizi saygı fiili de kullanır.^[3] Bir çalışma, “uçup gitmek” fiilinin yalnız en yüksek rütbeli kişiler, yani kağan ile Kül Tegin için kullanıldığını belirtir. Kül Tegin dışında konuşan her zaman oğul ya da küçük kardeştir. Çalışma, “Uçup gittin, Gök’le birlikte yaşayanlar arasındaymış gibi olacaksın” satırını, bir hükümdarın ölümsüzlüğünün Gök’te olduğunun işareti sayar.^[4]

Irk Bitig, dokuzuncu yüzyıla ait bir metindir. Eski Türkçe bir yeraltı figürü genellikle bu metinde aranır. Metin böyle bir figür içermez.^[5] Ärklig sözcüğü orada iki kez geçer, ikisinde de sıfat olarak. Bir alamette düşmüş bir avcı, gökte güçlü bir tanrı olduğunu söyler. Bir başka alamette güçlü bir söz ordunun bulunduğu yere çıkar.^[5] Metnin kendisine bakıldığında kitap burada benimsenen yorumu destekler. Sözcük her şeyden önce bir niteleyicidir ve arkasında bir ölüler hükümdarı durmaz.^[5]

Yenisey yazıtı E28, ärklig sözcüğüyle, ölüleri kardeşlerinden ayıran bir güç olarak okunmuştur: “Dört kardeştik, yeraltı dünyasının tanrısı bizi ayırdı”. Satırın ilk sözcüklerini farklı yayımcılar farklı okur. Ayrıca Yenisey taşları Göktürk kağanlıklarının anıtları değildir.^[6] Bir çalışma, Altın Köl I diye saydığı bu satırı Erlik’in bir ölüm tanrısı olduğuna neredeyse kesin kanıt sayar. Bu, figürü yaklaşık bin yıl geriye taşır.^[7] Aynı çalışma, başka bir satırdaki “adım Umay Beg” sözünü bir erkek adı sayar.^[8]

Budist ve Maniheist figür

Ölülerin hükümdarı olarak Ärklig Qan, Eski Uygur dinî edebiyatına aittir. Orada, Tarım vahalarının Budist ve Maniheist cemaatleri için çevrilen metinlerde, ölülerin hâkimi olan Hint Yama’yı karşılar.^[9] Figür oraya, ona ihtiyaç duyan öğretiyle gelir. Bu öğretide ölümden sonra bir yargı, onun uygulandığı bir cehennem ve başkanlık eden bir görevli vardır. Eski Uygur Suvarṇaprabhāsa’sında ärklig xan bir mektubu açar ve içinde yazılanı okur. Unvan “yeraltı dünyasının hükümdarı” olarak çevrilir.^[10]

Kronoloji için belirleyici nokta budur. Ölüler efendisi, cehennemi olan bir dinde evindedir. Göktürk malzemesinde ise ikisi de yoktur. Genellikle Eski Türkçe diye verilen ahiret sözcük dağarcığı da aynı sonraki katmana aittir: ruhun uçtuğu cennet için uçmak, arınma yeri için tamu. Aynı sözcükler, bu katmandan doğan İslam dönemi sözlüğüne de aittir.

Maniheist metinlerde aynı unvan, cehennemde değil gökte oturan Adil Hâkim’e aittir. Bu durum, adın iki dinden önce yerel bir tanrıya ait olduğunun işareti sayılmıştır.^[11] Çinceden çevrilmiş bir Eski Uygurca metin, Venüs gezegenine ärklig der. Sabah yıldızının doğuşu, ölülerin efendisinin kaynağı olarak ileri sürülmüştür. Ad bu kullanımı yalnız bu metinde taşır.^[12] Başka bir çalışmaya göre Venüs, Eski Türkçede şafakta yıldızları öldüren savaşçı olarak erklik, yani “güçlü” diye anılır. Çalışma, bu figürün sonradan ölülerin efendisi Erlik Kağan olduğunu savunur. Venüs adı için Olkhon’dan bir yazıt gösterir, satır vermez.^[7]

Modern etnografyada Erlik

Yeraltının efendisi olarak Erlik, bir yaratıcının karanlık karşılığıdır. Hastalığın ve insanları alan ruhların babasıdır. Bu figür, Altay ve Sibirya’nın Türkçe konuşan halklarının on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilen etnografyasından alınmıştır.^[13]^[14]^[15]^[16] Figür, çoğu popüler anlatımın dayandığı yirminci yüzyıl derlemelerinde pekiştirildi.^[17] Orada Ülgen, Kayra ve katmanlı göklerin yanında görünür. Bunların hiçbiri yazıtlarda ya da Göktürklere dair Çin anlatımlarında yoktur.^[18]^[19]

Radloff’un kaydettiği Altay yaratılış anlatısında yaratıcı, bir varlığı toprak çıkarması için suya gönderir. Bazı anlatımlarda bu varlık Erlik’tir. Erlik toprağın bir kısmını ağzında saklar ve sonra dağlar ile bataklıklar olarak tükürür.^[20] Bu anlatıda yaratıcı, varlığa öfkeyle Erlik adını verir ve onu ışık ülkesinden sürer. Erlik, yaratıcının izniyle kendine bir gök kurar. Yaratıcı kahraman Mandışire’yi gönderir. Mandışire’nin mızrağı bu göğü paramparça eder. Yaratıcı da Erlik’i yerin en derin katına sürer.^[21] Çulışman şamanları onu ezgiyle zengin bir efendi olarak çağırırdı: parlak saçlı, kara yüzlü, kasesi insan göğsü, kılıcı yeşil demirden. Demir çatılı yurdunun kapısında gümüş tahtlar ve dokuz eğerli boğa vardır.^[22]^[23] Lebed Tatarlarında karanlık güçler Kara Kağan’a dayanır. Kara Kağan babadan koptu ve yerin altındaki karanlık konutları tanrıların aydınlık konutlarına yeğledi. Oğlunun adı Arlik’tir. Arlik’in oğulları Ulap ile Kölök’tür.^[24]

İki ayrı soru açık kalır. Birincisi, Altay’daki Erlik’in Uygur metinlerindeki Ärklig Qan’ın devamı olup olmadığıdır. İkincisi, Uygur figürünün yazıtların yazıya geçirmeye gerek duymadığı daha eski bir şeyin devamı olup olmadığıdır. Kaynaklar ikisini de yanıtlamaz. Söylenebilecek olan, kanıtın görünme sırasıdır: eski dilde bir sıfat, Uygur döneminde çevrilmiş bir ölüler hâkimi, modern kayıtta bir yeraltı efendisi.

Notlar

^ Vámbéry 1879, p. 243
^ Erdal 2004, p. 284,413,414
^ a b c d Kül Tegin inscription
^ Roux 1994, p. 214
^ a b c Tekin 1993
^ Erdal 2004, p. 160; 87; Wilkens 2024, p. 160; 87
^ a b Roux 1994, p. 104
^ Roux 1994, p. 113
^ Wilkens 2024, p. 86–87
^ Erdal 2004, p. 201
^ Wilkens 2024, p. 87
^ Wilkens 2024, p. 87–88; 80; Demirlikan 2022, p. 87–88; 80
^ Demirlikan 2022, p. 76–77, 80–81
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–5,10–12
^ Verbitskii 1893, scan 30–31
^ Holmberg 1927, p. 316,487
^ Holmberg 1927, p. 316,374–380,411,487
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–6
^ Verbitskii 1893, scan 30
^ Demirlikan 2022, p. 77
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 4–5
^ Radloff 1884, p. 341–342
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 10
^ Radloff 1884, p. 362

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Yasemin Usta Demirlikan, Türk Mitolojisinin Yer Altı Kötücüsü „Erlik Han“ (2022)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)