Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Nalayh yazıtı, Ulan Batur’un doğusundaki Nalayh’tan geldiği söylenen kısa bir runik metindir.[1] Eski Türk dininin araştırılmasına iki öbekle girer. Biri Tengri’yi hükümdar olarak, öteki Umay’ı bir hükümdarın eşi olarak adlandırır.[1] 1983’te basılan Moğolistan runik metinleri envanteri aynı parçayı bir kiremit yazıtı olarak kaydeder. Parçanın turistlere satılmak üzere sonradan yapılmış bir sahte olduğunu da ekler.[2] İki anlatım da bir buluntu raporu göstermez. Nesnenin türü konusunda ayrılırlar, nesnenin eski olup olmadığı konusunda da ayrılırlar. İki anlatımın da andığı Orkun neşri nesnenin türünü belirler. Parçayı dört satırlık metni olan kil bir kiremit olarak basar.[3]

İki anlatım

Birinci anlatım, Eski Uygur metinlerindeki dinî terimler üzerine bir incelemedir. Yazıtı Umay üzerine bir bölümde anar. Parçayı, Ulan Batur yakınında bulunmuş, parçalı dört satırı olan bir taş yazıt olarak niteler. Parçaya Nalayh yazıtı da denildiğini söyler ve onu 730 civarına yerleştirir.[1] Metin yalnızca iki öbekle aktarılır: h(a)n t(ä)ŋri ve um(a)y h(a)tun. Bunlar “hükümdar Täŋri” ve “Umay, hükümdarın karısı” diye karşılanır.[1] İnceleme bu öbeklerde yerdeki hükümdarlıkla gökteki hükümdarlık arasında bir koşutluk görür. Metin için Hüseyin Namık Orkun’un neşrini gösterir.[1]

İkinci anlatım envanterdir. Envanter, Moğolistan’daki Köktürk yazılı metinleri bir Rus listesine göre numaralandırır ve altı gruba ayırır. İlk grup 745 öncesi Göktürk dönemi metinlerini içerir.[4] Nalayh parçası birinci grupta 13 numarayla yer alır. “Ulan Batur Nalayh kiremit yazıtı” olarak, dört satırlık runik metin ve 730 civarına düşeceği “tahmin edilen” bir tarihle kaydedilmiştir.[2] Parantez içindeki bir not, parçanın sonradan turistlere satılmak üzere yapılmış bir sahte olduğunu söyler. Kayıt, Orkun neşrinin ikinci cildinin 161–162. sayfalarına bir göndermeyle biter.[2]

İki anlatım da 730 civarı bir tarih verir ve birincisi bunun için envanterin sayfasını gösterir.[5] Sahtecilik notu aynı sayfada durur. İnceleme onu anmaz.[2]

Orkun’un neşri

Orkun parçayı Ulan Batur kiremit yazıtı olarak basar.[3] Ona göre 1934’te kentten yaklaşık elli kilometre uzaktaki bir kömür madeni yakınında bir çoban, kil bir kiremidin parçasını Moğol Halk Cumhuriyeti araştırma komitesinde çalışan D. D. Bukinich’e verdi. Bukinich bir kopyayı Samoylovich’e gönderdi, o da aynı yıl Sovyet Bilimler Akademisi bülteninde yayımladı.[3]

Kiremit en çok 22,5 santimetre genişliğinde ve 10,8 santimetre uzunluğundadır, kalınlığı 16 milimetredir. Harfler yaklaşık 16 milimetre yüksekliğindedir.[3] Orkun, kiremidin o sırada Sovyet Bilimler Akademisi Antropoloji, Etnografya ve Arkeoloji Enstitüsü’nde olduğunu söyler.[3] Kiremit, uçları okunamayan dört satırlık runik yazı taşır. Bir ucunda iki keçi ve bir ok ucu vardır.[3]

Samoylovich metnin nerede başladığını bilmiyordu. Orkun resimli yanı başlangıç sayar. Orhun yazıtında Kögmen’den sonra yer ve sub geldiğine, Ongin taşında ise sub yer tenri öbeğinin bulunduğuna işaret eder.[3] Dört satırı Kögmen …, ıduk yer suy(?) …, han tenri …, Umay katun … diye okur. Türkçesi “Kögmen”, “kutsal yer ve su”, “Han Tengri” ve “Umay katun” der. Yazımın Tonyukuk yazıtının yazımına benzediğini bulur.[3] Ona göre metin, Göktürklerin Umay’ı Gök’ün kağanının yanındaki bir kraliçe olarak düşündüğünü gösterir.[3]

Türklerin ve Moğolların dini üzerine bir anlatım aynı dört adı alır ve bunları çekincesiz kutsal dağların adları olarak okur.[6] Parçayı 730 civarına tarihler.[7] Sahtecilik notunu anmaz.

İki öbek

Sözcükler yalın Eski Türkçedir. Han hükümdardır, kağandır. Täŋri Gök’tür ve Gök’ün tanrısıdır. Orhun anıtları Tengri sözcüğünü ikisi için de kullanır.[8] Hatun, bir hükümdarın karısının unvanı olan hatun’dur.[8] Umay doğum tanrıçasının adıdır. Kül Tegin yazıtı bu adı bir kez, bir benzetmede kullanır.[8]

Kül Tegin yazıtı aynı eşleşmeyi başka bir dilbilgisiyle gösterir. Yazıtta kağan “Gök gibi ve Gök’ten doğmuş” biridir, ana hatun ise “Umay gibi”dir. Kağan Tengri ile, hatun Umay ile ölçülür.[8] Bazı araştırmacılar Orhun metinlerindeki bu iki benzetmeyi bir çift sayar. Buna göre kağanlar Gök’e, hatunlar Umay’a benzer.[9] Nalayh öbekleri gerçekse, ikisini karşılaştırmadan adlandırır. Umay’a ayrıca hatun unvanını verir.

Parçanın ekleyeceği şey bu son noktadır. Orhun yazıtlarında Umay bir kadın için ölçüdür. Tonyukuk yazıtında ise yardım eden güçlerden biridir. Adının yanında hiçbir unvan yer almaz.[10] Bir öneri, Altın Köl’den bir Yenisey taşını, ona beg unvanını veren bir metin olarak okur. Bu da bir hükümdarlık unvanıdır.[11] Umay’a bir hükümdarlık unvanı veren iki metin birbiriyle uyumlu olurdu. Birbirini desteklemezlerdi, çünkü Altın Köl okumasının kendisi tartışmalıdır ve Nalayh parçası sağlam değildir.

Özgünlük

Envanterin notu, iki anlatımda sahteliğe dair tek ifadedir. Gerekçe vermez.[2] Envanter notu geçerken, parantez içinde düşmüştür. Aynı envanter parçayı yine de Göktürk dönemi metinleri arasında numarasıyla kaydeder.[2] İki sayfa, envanterin incelemenin bilmediği bir şeyi bilip bilmediğini göstermez.

Konuya üç şey ışık tutardı: parçanın ilk basıldığı neşir, nesnenin bir fotoğrafı ya da kalıbı ve bugünkü yeri. Birincisi artık elimizdedir. Orkun’un neşri 1934 tarihli buluntuyu ve aynı yıl yapılan ilk yayımı bildirir ve dört satırın bir çizimini basar.[3] Envanterin notu bu bildirimin yanında durur ve envanter ikisinin nasıl bağdaştığını söylemez. Fotoğraf ile bugünkü yer hâlâ eksiktir. Turistler için yapılmış bir sahte ile eski bir kiremit, dört satırlık bir çizimde birbirine benzeyebilir.

Tarih

730 civarı bir tahmindir ve envanter onu öyle ifade eder.[2] Bu tarih parçayı 732 tarihli Kül Tegin anıtının yakınına yerleştirirdi. Parçayı ayrıca, Orhun taşlarının kazındığı İkinci Kağanlık yıllarına da yerleştirirdi.[8] Anlatımlardan hiçbiri tahminin nasıl yapıldığını söylemez. İki öbek, tarihi sabitleyebilecek bir yıl ya da ad taşımaz. Tarih bu yüzden ancak harf biçimlerine ya da içeriğe dayanabilir. Anlatımlar hangisine dayandığını söylemez.

Nalayh çevresindeki öteki taşlar

Nalayh parçası, Nalayh’ın eski menzilinin yakınında duran anıt değildir. O anıt, Tola’nın yukarı havzasındaki Bain Tsokto’da bulunan Tonyukuk yazıtıdır. Yazıt altmış iki satırlı iki taştan oluşur ve 1897’de bulunmuştur.[12] Envanter ikisini ayrı kaydeder: Tonyukuk 2 numarayla, Nalayh 13 numarayla.[2] Tonyukuk taşları, danışmanın savaş öncesi konuşmasında Tengri’yi, Umay’ı ve kutsal Yer-Su’yu birlikte anar.[12] Nalayh parçası başka ve çok daha kısa bir metindir.[2]

Güvenilirlik

Parça, birinci anlatımın onu saydığı şeyse, İkinci Kağanlık yıllarından kalma kısa bir metindir ve Tengri ile Umay’ı hükümdar ve eş olarak yan yana koyar. Parça bunun yerine envanterin söylediği şeyse, eski bir yazıya sahip modern bir nesnedir. Bu durumda Tengricilik tarihine değil, yazının alımlanış tarihine aittir.

Kiremidin kendisi incelenene ya da bir fotoğraf ortaya konana dek Nalayh metni Umay hakkında hiçbir ifade taşımaz. Kağanlıklar çağında Umay hakkında bilinenler Kül Tegin ve Tonyukuk anıtlarına ve Yenisey taşlarına dayanır. Bu metinler onsuz da ayakta durur.

Notlar

  1. ^ a b c d e Wilkens 2024, p. 80
  2. ^ a b c d e f g h i Sertkaya 1983, p. 75
  3. ^ a b c d e f g h i j Orkun 1994, p. 353–354
  4. ^ Sertkaya 1983, p. 71–72
  5. ^ Wilkens 2024, p. 80; 75; Sertkaya 1983, p. 80; 75
  6. ^ Roux 1994, p. 113
  7. ^ Roux 1994, p. 125
  8. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  9. ^ Davletov 2025, p. 85
  10. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  11. ^ Davletov 2025, p. 88
  12. ^ a b Tonyukuk inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Osman Fikri Sertkaya, Köl Tigin’in Ölümünün 1250. Yıl Dönümü Dolayısı ile Moğolistan Halk Cumhuriyeti’ndeki Köktürk Harfli Metinler Üzerinde Yapılan Arkeolojik ve Filolojik Çalışmalara Toplu Bir Bakış (1983)
  • Nükhet Okutan Davletov, Timur B. Davletov, Altın Köl I (E 28) Yazıtında Geçen Umay Beg İfadesi Üzerine (2025)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Nalaikh Inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/nalaikh-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026