Yabgʻu

Yabgʻu Koʻk turk tuzumida xondan keyin, qolgan hamma unvonlardan yuqorida ikkinchi oʻrinda turgan.^[1] Xoqonlikning dastlabki yarim asrida bu mansabning muhim ahamiyat kasb etgan bitta egasi boʻlgan. U mansab orqali butun gʻarbni qoʻlida tutgan.

Manbalardagi mansab

«Zhou shu» buyuk mansablarni sanab chiqadi. U birinchi oʻrinda yabgʻuni, soʻng shadni, tegin, ilteber va tudunni qoʻyadi. Kichik mansablar bilan birga jami yigirma sakkiz unvon boʻlganini, ularning har biri meros orqali oʻtganini aytadi.^[1] «Sui shu» ham xuddi shu tartibni beradi.^[2] Meros orqali oʻtadigan yigirma sakkiz daraja jangchilar guruhi emas. Bu maʼmuriyat, va xitoylik kuzatuvchilar uni shunday qayd etgan.

Kul Tegin yozuvi mansabni boshqa tomondan nomlaydi. Iltirish parchalangan xalqni yana tartibga solgan. U shu tartibda Tolislar va Tardushlarni uyushtirgan va ularga yabgʻu bilan shad bergan.^[3] Bu ikki unvon juft boʻlib keladi va birga beriladi. Ular ikki qanotning qoʻmondonliklaridir.^[4]

Uygʻur dasht imperiyasining Tariat yozuvi yabgʻu qoʻl ostida turgan qabilalarni sanab oʻtadi. Uning shimoliy yuzida uchinchi satr yabgʻu qoʻl ostidagi qabilalarni, toʻrtinchi satr esa shad qoʻl ostidagilarni nomlaydi.^[5]

Istami

Unvonning ahamiyati Istami tufaylidir. U Buminning ukasi edi. Asos solinganda u gʻarbiy qoʻmondonlikni oldi va 576-yil atrofida vafot etguncha shu mansabda qoldi. U Amudaryogacha va undan nariga yurish qildi. Fors bilan birgalikda Hayotillarni yoʻq qildi. U Maniaxni Konstantinopolga joʻnatdi va Zemarxosni qabul qildi. Bularning hammasida u yabgʻu, xon emas. Rim maʼlumotlari bu unvondan hech qachon foydalanmaydi. Menandr Istamini koʻk turklarning qiroli va yetakchisi, bir marta esa Xoqon deb ataydi. U Istamiga hukmdor sifatida qaraydi.^[6] Menandrning unga bergan nomi, Silziboulos yoki Dizaboulos, oʻzi ham unvonning ismga qoʻshilishi, Sir Yabgʻu, deb oʻqilgan. Xitoy tarixnomalari unga bu unvonni beradi va gʻarbiy qoʻmondonlikni tobe deb hisoblaydi.

Ikkala oʻqish ham himoya qilish mumkin, va ular orasidagi farq xoqonlik tarixining markaziy savolidir. Uch ming kilometr masofada oʻz tashqi siyosatini yuritgan yabgʻu yo favqulodda keng vakolatli noib, yo kamtarona unvon ostidagi hamhukmdordir. Ikkisidan qaysi biri boʻlganini 584-yildan keyingi boʻlinish orqaga qarab hal qilgan.

Unvon 552-yilgacha

Bir oʻqish yabgʻuni Ashinalarning xon boʻlishidan oldingi oʻz unvoni deb hisoblaydi. Bu ular Jujan davrida egallagan daraja boʻlib, yangi tuzumga olib oʻtilgan va kichik tarmoqqa topshirilgan. Xuddi shu oʻqish soʻz birinchi marta turkiy xalqlar orasida qayd etilgan, hindlar, eronliklar yoki xitoyliklar orasida emas, deb hisoblaydi, yaʼni, chet el etimologiyasini topishga urinishlar hech qanday foydali natija bermagan, deydi. Bu bir nuqtai nazar, aniq topilma emas. Raqobatdosh kelib chiqish talqinlari haqiqiy va ularni jiddiy olimlar qoʻllab-quvvatlaydi.

Tortishuv boʻlmagan narsa — qoʻllanish tartibi. Unvon gʻarb bilan birga yuradi. U avval Istamiga, soʻng uning vorislariga tegishli. Xoqonlikdan keyin ham u Amudaryodan Volgagacha boʻlgan hukmdorlarda saqlanib qolgan: Koʻk turklarning gʻarbida Tong Yabgʻuda, shuningdek Koʻk turk tuzumi ichida boʻlgan va u tugagach ham uning lugʻatini saqlagan xalqlarning yabgʻularida.

Unvon va uning chegaralari

Yabgʻu mansabni egallash orqali xon boʻla olmagan. Koʻk turk tuzumida daraja Toʻra va Ashina xonadonida tugʻilish bilan belgilangan. Mansab, qanchalik buyuk boʻlmasin, qoʻmondonlik berar edi, daʼvo huquqini emas. Shuning uchun 581-yilda merosxoʻrlik uzilganda Istami avlodi oʻz daʼvosini boshqa yoʻllar bilan ilgari surishga majbur boʻldi va undan keyingi fuqarolar urushi kim kuchliroq ekani uchun emas, kim huquqli ekani uchun olib borildi. Turkic Atlas unvonlarni xon unvoni ostida birgalikda bayon qiladi.

Unvon Qoraxoniylar saroyida ham yashab qoldi. 1069–1070-yillardagi «Qutadgʻu bilig» yavğuni xizmatkor erisha oladigan faxriy unvonlar orasida nomlaydi va bunday kishiga qancha kuchga ega boʻlmasin, oʻz xoʻjayiniga sodiq qolishni buyuradi.^[7] U oʻz donishmandlari orasida «Boʻke yavgʻusi»ni ham keltiradi.^[8] Kitobning boshqa donishmandlari kabi u ham unvon, maʼlum shaxs emas.^[9]

Izohlar

^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 373, 385, 394
^ Kül Tegin inscription
^ Aydın 2013, p. 18
^ Menander Protector
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4069, 4137
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 5523
^ Dankoff 1983, p. 8–11

Manbalar

Adabiyot

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Fikret Turan, Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar / Military Ranks and Titles From Old Turkic to Middle Turkic (2018)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)