Ilterish xon Ikkinchi Koʻk turk xoqonligining asoschisi edi. Tan tarixi uni Gudulu nomi bilan biladi, Iligning uzoq qarindoshi va Ashina. 682-yilda u bostirilgan qoʻzgʻolonning qochoqlarini chegaradan shimoldagi tepaliklarga yigʻdi.[1] U besh ming kishi bilan oʻzini xon qildi. U 690-yillarning boshida kasallikdan vafot etgunicha har yili Tanga bostirib kirdi.[1] Oʻgʻillarining Oʻrxundagi yodgorliklari uni Osmon tepasidan tutib koʻtargan kishi deb tasvirlaydi. Osmon buni koʻk turk xalqi halok boʻlmasligi uchun qildi.[2] Xuddi shu yodgorliklarga koʻra, u oʻn yetti kishi bilan yoʻlga chiqdi. U qirq yetti marta yurish qildi va xalqqa yurtini va qonunini qaytarib berdi.[2] Uning maslahatchisining Tola boʻyidagi yodgorligi shad yetti yuz kishiga boshchilik qilgani va maslahatchi uni xon qilganini aytadi.[3] Bular uchta bayon va har biri muallifiga kerak boʻlgan variantdir. Turkic Atlas uchalasini ham keltiradi.

Ismlar

Gudulu 骨咄祿 turkcha Kutluk ismini, “Kutga ega” maʼnosini beradi. Kut Osmon hukmdorga beradigan baxtdir. Bir bayon kutlugni ism emas, unvon deb atadi va bu soʻzni Yenisey bitigida çigşi martabasining sifati sifatida ham topadi.[4] Bitiglar Ilterish taxt nomini ishlatadi, “yurtni yigʻuvchi” maʼnosida. Tan tarixi bu nomni hech qachon keltirmaydi. Bir tahlil Ilterishni il teriš, “qabilalarni yigʻuvchi” deb oʻqiydi. El soʻzi ham yurtni, ham xalqni bildiradi, shuning uchun yurt va qabilalar bir xil qoʻshma soʻzning ikki oʻqilishidir.[5] Xuddi shu tahlilga koʻra, keyinchalik Bayanchur olgan Ilterish va El Etmiš taxt nomlari bir xil tuzilgan.[5] Ongin bitigi bu nomni boshidagi i harfisiz yozadi.[6] Bir tahlil uni u xoqonlikni tiklagan 682-yilda qabul qilgan ism deb oladi.[6] Bu yerda ism oxirida k bilan yoziladi. Turkologik yozuv Qutluġ beradi, oxirida jarangli velyar bilan. Bu tovush koʻk turk nutqida soʻz oxirida turmagan. Transkripsiyalardagi -ġ tizimning shartliligi, tilning tovushi emas. Xitoycha 祿 lu transkripsiyasi jarangsiz oʻqilishni qoʻllab-quvvatlaydi. 687-yildagi falokatdan keyin imperatritsa Wu uning ismini Buzulu, “baxtini tugatmagan”, deb yozdirdi, bu xitoy iyeroglifi ustida oʻyin. Tan tarixi buni mamnunlik bilan qayd etadi.[1]

Oldingi vaziyat

630-yildan beri sharqiy koʻk turklar Tan boshqaruvi ostida yashagan edi. Ular chegara boʻylab va Ordos egilmasining oltita prefekturasida yashagan. Ular oʻz boshliqlari orqali Xitoy protektoratlari ostida boshqarilgan. Kul Tegin bitigi bu yillarda koʻk turk beklari oʻz koʻk turk unvonlaridan voz kechganini aytadi.[7] 680-yilda bir yil oldin qoʻzgʻolonda boʻlgan Ashide boshliqlari Ashina Funianni Xiazhoudan olib kelishdi. Funian Iligning katta amakivachchasining oʻgʻli edi. Boshliqlar Sariq daryodan oʻtib, uni xon qilmoqchi edi. Qabilalar yana qoʻzgʻoldi.[1] Pei Xingjianning qoʻshini Funianni taslim boʻlishga majbur qildi. U 681-yilda Chang’anning sharqiy bozorida boshi kesildi.[1] Guduluning bobosi Yunzhongning Tan hokimi ostida, Datongning shimolidagi devordan tashqaridagi yurtda boshliq boʻlgan edi. U irsiy tudun chuo unvoniga ega edi. Oila Tan orqali boshqargan oilalardan biri edi.[1]

Qoʻzgʻolon (682)

682-yildagi Xitoy shimoli va dasht xaritasi: Sariq daryodan shimoldagi Ilterish yurti, Heisha va Zongcai togʻi bilan, uning Toʻqqiz Oʻguzga yurishi va Bingzhou, Lanzhou va Dingzhouga hujumlar, voqealar tartibida raqamlangan
682-yil: Funian magʻlub boʻlgandan keyin Gudulu qochoqlarni Zongcai togʻi va Heishada yigʻadi, Toʻqqiz Oʻguzga bostirib kiradi va oʻzini Ilterish xon qiladi. Ashide Yuanzhen uning tomoniga oʻtadi. Oʻninchi oyda koʻk turklar Bingzhou, Lanzhou va Dingzhouga hujum qiladi. Raqamlar voqealar tartibiga amal qiladi. Zamonaviy xarita, yoʻllar chizilgan, qayd etilmagan.
© Emre-E Yavuz 2026

“Funian tor-mor etilganda Gudulu tarqoq qochoqlarni yigʻdi, Zongcai togʻlariga kirdi va besh mingdan ortiq kishilik qaroqchilar guruhining boshligʻi boʻldi. U Toʻqqiz Familiyaga ham bostirib kirib, koʻp qoʻy va ot oldi.[1] Asta-sekin u kuchaydi va shundan keyin oʻzini xon qilib oʻrnatdi.”[1] U kenja ukasi Mochuoni, keyingi Kapganni, shad qildi. U Duoxifuni yabgʻu qildi.[8][9] Xin Tang Shu uning chegaradan shimolda Heisha, Qora Qumlar shaharchasini mustahkamlaganini qoʻshib aytadi.[8] Xin Tang Shu qoʻzgʻolonni 682-yilga, Jiu Tang Shu 683-yilga sanalaydi. Adabiyot 682-yilga amal qiladi.

Qoʻzgʻolonni davlatga aylantirgan kishi unga Tan tomonidan keldi. Ashide Yuanzhen Shanyu protektorati ostidagi taslim boʻlgan qabilalar ustidan masʼul edi va qandaydir gunoh uchun qamoqda edi. Gudulu bostirib kelganida, Yuanzhen qabilalarni tartibga keltirish uchun qoʻyib yuborilishini soʻradi. U toʻgʻridan-toʻgʻri Gudulu tomoniga oʻtdi.[1] “Gudulu uni olganidan xursand boʻldi, uni Apa Tarkan qildi va harbiy ishlarni yakka oʻzi boshqarishni unga topshirdi.”[1] Tonyukuk oʻz bitigida yetti yuz kishi orasidan shadga qoʻshilganini aytadi. U oʻzidan “Uni xon qilsammi?” deb soʻraganini va shunday qilganini aytadi. Yuanzhen Tonyukukmi, bu Tonyukuk maqolasi koʻrib chiqadigan savoldir. Tan tarixi Yuanzhenni Gudulu oʻlmasdan oldin turgeshlarga qarshi urushda halok boʻldi, deydi. Tenglashtirish buni izohlab bermogʻi kerak.

Tanga hujumlar (683–687)

Tan tarixi hujumlarni sanab oʻtadi. 683-yilda u Weizhouga bostirib kirdi, u yerda Fengzhou hokimi oʻldirildi. 684-yilda u Shuozhouga bostirib kirdi, u yerda chegara sarkardasi Cheng Wuting unga qarshi tayinlandi.[1] 686-yilda u Shuozhou va Daizhouga bostirib kirdi, u yerda yordamga kelgan Tan kuchi uni Xinzhouda kutib oldi va besh ming kishini yoʻqotdi. 687-yilda u Hebeidagi Changpingga, Yuanzhen yonida, bostirib kirdi va sakkizinchi oyda yana Shuozhouga.[1] U yerda Heichi Changzhi uni Huanghuaduida qattiq magʻlub etdi. U uni qirq li va choʻl orqali haydadi.[1] Tan polkovnigi Cuan Baobi shuhratga tashna edi. U Guduluni tugatish uchun oʻn uch ming saralangan kishini chegaradan ikki ming li narida olib bordi.[1] Hujumdan oldin u koʻk turklarga xabar yubordi va shu bilan ularni ogohlantirdi. U butun qoʻshinini yoʻqotdi. Baobi qatl etildi, imperatritsa esa xonning ismini oʻzgartirdi.[1]

Tonyukuk bitigi xuddi shu yillarni ichkaridan hikoya qiladi. Qoʻzgʻolon avvaliga chegaradan shimolda, Čogay Kuzı va Kara Kumda, kiyik va quyon bilan yashadi. Dushmanlar uni qurshab oldi.[10] Bir qochoq Toʻqqiz Oʻguzning yangi xoni Xitoy va Kıtañ bilan koalitsiya tuzayotgani haqida xabar keltirdi.[11] Maqsad “Türk Sir xalqi yurtida hech bir hukmdor paydo boʻlmasligi”ni taʼminlash edi.[10] Maslahatchi xonni birinchi boʻlib zarba berishga koʻndirdi. U Tola boʻyida ikki ming kishi bilan uch yoki olti ming deb hisoblangan qoʻshinga qarshi Oʻguzlarni yengdi.[12][13] Shundan keyin u xon va xalqni Oʻtukan yurtiga olib keldi, undan keyin toʻrt tomon xalqlari kirib keldi.[14] Bir bayonga koʻra, Ilterish 687-yilda Yin Shanni tark etib, qoʻshinini Moʻgʻuliston markazi va shimolining yuragiga burdi. 687 bilan 691 oraligʻida bu yerlarni egallagan Toʻquz-Oʻguzlar va uygʻurlar tor-mor etilib, boʻysundirildi. Ularning boshligʻi Abuz xon jangda halok boʻldi va davlat markazi Oʻtukan togʻlariga koʻchdi.[15] Oʻz bayoniga koʻra, Tonyukuk koʻk turk qoʻshinini Shantung shaharlari va dengizgacha olib borgan birinchi kishi edi. U yerda xon yigirma uch shaharni talon-taroj qildi. 687-yildagi Hebei hujumi aniq mos keladi.

Tiklangan davlatning tashkil etilishi

Kul Tegin bitigi konstitutsiyaviy tomonni beradi. Ilterish yetti yuz kishini yigʻdi. Keyin u ota-bobolar qonuniga koʻra “yurtini yoʻqotgan xalq, xonini yoʻqotgan xalq”ni tartibga soldi.[2] U Toʻlis va Tardushni tashkil etib, ularga yabgʻu va shad berdi.[2] Janubda xitoyliklar, shimolda Baz xon va Toʻqqiz Oʻguz dushman edi. Qirgʻizlar, Kurıkan, Oʻttiz Tatar, Kıtañ va Tatabı har tomondan dushman edi.[2] Ikkinchi talqin shimoliy jumladagi bazni nom emas, “fuqaro, vassal” maʼnosidagi umumiy soʻz deb oladi.[16] “Otam xon qirq yetti marta yurish qildi va yigirmata ochiq jang qildi.”[2] U yurtlilardan yurtni, xonlilardan xonni oldi. Keyin u “uchib ketdi”.[2] Uning qabri yonida oʻldirilgan dushman tasviri birinchi balbal sifatida oʻrnatildi. Bir talqinga koʻra, bu dushman Oʻguzlarning Baz xoni edi.[2] Tonyukukning hisobi Xitoy bilan oʻn yetti jang, Kıtañ bilan yetti, Oʻguz bilan besh, “va bularning hammasida uning maslahatchisi oʻzim edim, uning sarkardasi oʻzim edim”.[17][18][19]

Vafoti va vorislik

“Gudulu Tianshou davrida kasallikdan vafot etdi”, 690 bilan 692 oraligʻida. Adabiyot 691 deb yozadi.[1] Bir sharh uning oʻlimini 692 deb yozadi va Kapgan hukmronligini 692–716 deb beradi.[20] Ikkinchi asar Ilterishning oʻlimini 691-yil oxiriga, Kapganning taxtga chiqishini 692-yilga qoʻyadi.[21] Uning xotini Il-Bilge Katun Oʻrxunda u bilan yonma-yon tilga olinadi. U Osmon u bilan birga koʻtargan ayoldir.[22] Uning oʻgʻillari kichik edi: Bilge sakkiz yoshda, Kul Tegin yetti yoshda edi. Uning ukasi Mochuo “mavqeni egalladi va oʻzini xon qilib oʻrnatdi”.[1] Yigirma besh yil keyin oʻgʻillar amakining oʻgʻillarini oʻldirib, taxtni qaytarib oldi. Ular tiklagan yodgorliklar asoschining xotirasi oʻz xalqining soʻzlarida saqlanib qolganining sababidir.

Ilterish koʻk turk davlatining ikkinchi asoschisidir va bitiglar uni Buminga teng deb hisoblaydi. Ikkalasiga ham bir xil formula xizmat qiladi: Osmon xalq halok boʻlmasligi uchun xonni koʻtaradi.[2] Uni Bumindan ajratib turadigan narsa yozuvdir. Bumin Xitoy xabarlaridan va undan ikki asr keyin oʻrnatilgan yodgorlikdan maʼlum. Aksincha, Ilterish xitoyliklardan, oʻgʻillaridan va uni xon qilganini daʼvo qiladigan kishidan maʼlum. Bu manbalarning hammasi uning oʻlimining tirik xotirasi doirasida yotadi.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d e f g h i Kül Tegin inscription
  3. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
  4. ^ Erhan 2011, p. 18
  5. ^ a b Tekin 2003, p. 97
  6. ^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 29
  7. ^ Litvinsky 1996, p. 330
  8. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ Taşağıl 2004, p. 8–18
  10. ^ a b Tonyukuk inscription
  11. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  12. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  13. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  14. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  15. ^ Litvinsky 1996, p. 331
  16. ^ Tekin 1968, p. 310
  17. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  18. ^ Tekin 1994, p. 21
  19. ^ Taşağıl 2004, p. 17
  20. ^ Kafesoğlu 1997, p. 115
  21. ^ Taşağıl 2004, p. 18, 19–20
  22. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)

Bogʻliq

What links here52

Persons
Ashide Yuanzhen · Ashina Funian · Bars Beg · Bilge Khan · Duoxifu · Kapgan Khan · Kül Tegin · Kutluk Tegin · Nishufu Khan · Pei Xingjian · Tonyukuk
States
Second Göktürk Khaganate · The Göktürk interregnum, 630–682
Conflicts
Göktürk war of restoration, 679–687
Places
Hebei · Shanyu Protectorate · Shiveet Ulaan · Shuozhou · Youzhou · Yunzhong
Peoples
Bayirku · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Kurykan · Tatars · The Great Empires of the Steppe
Lineages
Ashide · Ashina
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Böri (Guard) · Chur · Çigşi · Fulin Khan · Kut · Livestock Raids · Loose-rein prefectures · Shad · The Economy of the Steppe Empires · Tölis and Tardush · Tudun · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Raising on the Felt · Tengri · Yer-Su Spirits
Sources
Kül Tegin inscription · Ongi inscription · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Tonyukuk inscription
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Ilterish xon.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/ilterish-khan/

Last revised: 8 November 2026