Han unvanı birçok halka ve birçok dile bağlanmıştır. Tartışmanın dört ayağı vardır: unvanın ilk taşıyıcısı, sözcüğün dili, han ile kağanın ilişkisi ve unvanın Asya Hunlarının şanyu unvanıyla ilişkisi. Unvanın biçimleri ve rütbeleri için bkz. Han (Kağan).

Çin kaynakları

Zhou Shu, Bumin’in kendine “eski şanyu gibi” İllig Kağan adını verdiğini ve karısına “eski yanzhi gibi” katun dediğini söyler.[1] Bu yüzden Çin kaynakları unvanı Asya Hun hükümdarının eski unvanının yanına koyar.

Wei Shu, Rouran reisi Shelun’un fetihlerinden sonra kendine Qiudoufa Kağan adını verdiğini anlatır. İlk kısmı “sürüp genişletmek”, ikinci kısmı, kağanı, Wei dilinde “imparator” diye açıklar.[2] Wei Shu önce Dengguo’nun dokuzuncu yılındaki kaçışı, sonra fetihleri, sonra unvanı, sonra da Tianxing’in beşinci yılındaki akını anlatır. Unvan için bir yıl vermez.[2]

İlk taşıyıcı

Yaklaşık 400’de Shelun

Tang derleyicisi Du You, Tongdian’da Rouran unvanı üzerine, han unvanının orada başladığını yazdı.[3] Kurakichi Shiratori bu sözü 1926’da ele aldı. Wei Shu’nun anlatım sırasından unvanın alınışını 394 ile 402 arasına koydu.[4] Çin kayıtlarının tanıklık ettiği kadarıyla onu ilk taşıyanın Shelun olduğu sonucuna vardı.[5]

Shiratori önceki örnekleri tek tek inceledi. Bir Tuoba atasının, 261’de Çin’e gönderilen Shamohan adı bütünüyle bir kişi adıdır.[6] 312’deki Yili Han, Yilu adının yanlış okunmasıdır.[7] Tuyuhun ve Qifu bölümlerinin önceki reislere verdiği unvanlar sonradan yansıtılmıştır. Ona göre kendine han diyen ilk Tuyuhun reisi, Shulohan’sa 405’te, Kualü’yse en erken 520 ile 525’te öyle yapmıştır.[8] Shiratori ayrıca Shelun’un neden şanyu unvanını korumadığını sordu. Rouranlar Wei’ye karşı, Asya Hunlarının Han hanedanına karşı durduğu gibi duruyordu ve bu konumdaki bir reis Çinlilerin huangdi unvanına denk bir unvan istiyordu. Eski unvan anlamını yitirmişti.[9]

Siyenpiler 261’de ve 278’de

İkinci bir görüş, unvanın Shelun’la yeni çıkmadığını savunur. Çin kayıtları onu 261’de ve yine 278’de bir Siyenpi unvanı olarak verir. Kanıtı Uchida ile Olbricht verir, Franke ise soruyu uzun uzun ele alır.[10] Liu Mau-tsai, Shiratori’yi anar ve Shelun’u ilk taşıyıcı yapan geleneğin doğrulanamayacağını söyler.[10] İki görüş 261 örneğinde ayrılır, çünkü Shiratori’ye göre sözcük bir adın parçasıdır, öbür görüşe göre ise unvandır.[11]

Rouranlar ve Tuyuhunlar

Türkçe ödünç sözcükler üzerine bir Rusça çalışma, unvanın Çin kayıtlarında ilk olarak Rouranların ve Tuyuhunların başlarının unvanı diye kaydedildiğini bildirir.[12]

Sözcüğün kökeni

Moğolca bir sözcük

Shiratori, Siyenpilerin ağırlıkla Moğol olduğunu, Tunguz karışımı taşıdığını ve Rouranların onlara ait olduğunu savundu. Bu yüzden unvan Moğolca ya da Tunguzca bir dilde doğmuştur.[13] İki gerekçe ekledi. Unvanı kullanan en eski halkların hepsi Siyenpi halklarıydı ve unvanla birlikte kullanılan bazı sözler açıkça Moğolcadır, örneğin “evet” anlamındaki ze ve Tuyuhun ile Rouranların Chu Khan adı.[14] Rouranlardan önce hiçbir Türk hükümdarı bu unvanı taşımamıştı. Wusun hükümdarının başka bir unvanı vardı ve Bumin unvanı ancak 552 ya da 553’te aldı, Gaoche ise o sırada hâlâ hükümdarına kendi unvanlarından birini veriyordu.[15]

Rouranlara ait bir sözcük

Gerhard Doerfer, han, kağan ve katun sözcüklerinin Rouran sözcükleri olduğunu öne sürdü. Üçünün de bilinen bir dilde güvenilir bir etimolojisi yoktur ve üçü de ilk kez Rouranlarda kaydedilir.[16] Dilbilimci Dybo’nun anlatımına göre Doerfer unvanı Siyenpi diline, oradan Rouranlara ve Türklere götürür. Kıtanlar, Hotan Sakaları ve Soğdlular onu devraldı.[12] Siyenpi kanıtından gelen bir itiraz için bkz. Han (Kağan).

Doğu İranca bir sözcük

Dybo, sözcüğün aslen Ön Türkçe olmadığını söyler, çünkü kurgulanmış Türkçe ses dizgesinde sözcük başı x- yoktur. Biçimi, “kendi kendine hükmeden” anlamında bir Orta İranca hva-kama-’dan türetir ve Soğdca xutkame ile karşılaştırır.[12] Aynı savı özetleyen bir başka metin, kağanın kökenlerinin büyük olasılıkla Türk dil ailesinin dışında yattığını söyler.[17] Katun için de, Soğdca xwt’w, “hükümdar”, ve xwt’yn, “hükümdarın karısı”, karşılık olarak, erken bir Saka biçiminden Doğu İranca bir köken önerilir.[16]

Eski Hunca bir biçim

Göktürkler üzerine yakın tarihli bir tarih kitabı sözcüğü Eski Hunca bir kehan’dan türetir ve ilk kez üçüncü yüzyılda Rouran hükümdarının unvanı olarak ortaya çıktığını söyler.[18]

Boyun adı

Ümit Hassan işe öbür taraftan girer. Ona göre sözcük rütbe olmadan önce kandaş düzenin bir görünümüydü. Büyük Ayı’nın eski adı Yatıkan’ı, Akbakan ve Ötüken dağ adlarını ve bazı halkların kan dediği şamanı anar.[19] Ferenc László dağ adlarını kuşkuyla karşılar. Kan unvanının kesin Türk olan halklar arasında ancak Göktürklerden beri bilindiğini ve Göktürklerin kagan’ı saray unvanlarının çoğuyla birlikte Rouranlardan aldığını savunur.[20]

Han ve kağan

Soru, kan ile kagan’ın iki ayrı unvan mı yoksa tek unvan mı olduğudur. Radloff iki biçimi de Ongi yazıtında ve Tonyukuk yazıtında okudu ve onları ayrı biçimler saydı. Kan’ın asıl Göktürk biçimi, kagan’ın ise Çin etkisiyle doğmuş bir değişke olabileceğini öne sürdü.[21] Tonyukuk taşındaki kan’ı küçük bir boyun reisi saydı.[22] Ongi yazıtında ecdat ilk satırda kagan’dır ve sonraki cümle aynı adama kan der.[23]

Quatremère, Laguperie ve Yule Moğollar için çizgiyi çekmişti: han alt unvan, kağan üst unvan.[24] Shiratori buna karşı çıktı. Moğolların Gizli Tarihi’nin aynı hükümdara bir yerde han, başka yerde kağan dediğini ve Çince metnin ikisini de huangdi diye verdiğini buldu. Temüjin’e Cengiz Kağan denildiğini ve sonra han yapıldığını buldu.[25] Han’ı kağan’ın bir kısalması saydı, tıpkı kendinden önce Schott ile Blochet’nin yaptığı gibi.[26]

Dybo itiraz eder. İki biçim de Orhun yazıtlarında bulunur, bu yüzden ikincisi birincinin sesbilgisel bir kısalması sayılamaz ve iki sözcüğün ilişkisini belirlemek zordur.[12] Ongi taşını yayımlayan, orada iki biçimi de aynı ağırlıkta saygı sözleri sayar.[27]

Han ve şanyu

Çin kaynakları unvanı şanyu ile eşitler.[1] İki görüş izler. Shiratori, şanyu’nun Çince bir “genişlik” öbeği olduğunu, MÖ 221’deki huangdi’den sonra oluşturulduğunu ve Rouranların yıpranmış bir unvanın yerine yenisini koyduğunu savunur.[28] László ise şanyu’nun daha eski unvan olduğunu ve kağan’ın sonradan onun yerini aldığını savunur.[29] Hassan her iki yazarı da konuyu toplumsal örgütlenmenin değil unvanların tarihi olarak ele almakla eleştirir.[30] Türk Atlası, unvanı ele alırken Asya Hun unvanının tamamını Türkçe Teŋri Kut Tanyu olarak okuyan görüşü aktarır. Bu görüş ve karşıtları için bkz. Asya Hunlarının dili.

Çözülmemiş noktalar

Türetmelerin hiçbiri uzlaşma kazanmamıştır ve kaynaklar sözcüğün ne anlama geldiğini söylemez.[31] Zhou Shu’nun gösterdiği şey ise Bumin’in unvanı Rouranları yok ettikten sonra aldığı ve Çinlilerin onu Asya Hun hükümdarının unvanının yanına koyduğudur.[1]

Notlar

  1. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b Wei Shu, juan 103
  3. ^ Tongdian; Kurakichi 1926, p. 8
  4. ^ Kurakichi 1926, p. 7–8
  5. ^ Kurakichi 1926, p. 8
  6. ^ Kurakichi 1926, p. 1
  7. ^ Kurakichi 1926, p. 1–2
  8. ^ Kurakichi 1926, p. 7
  9. ^ Kurakichi 1926, p. 15–16
  10. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 18
  11. ^ Kurakichi 1926, p. 1; 18; Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 1; 18
  12. ^ a b c d Dybo 2007, p. 120
  13. ^ Kurakichi 1926, p. 16
  14. ^ Kurakichi 1926, p. 16–17
  15. ^ Kurakichi 1926, p. 17–19
  16. ^ a b Savelyev 2020, p. 10
  17. ^ Savelyev 2020, p. 6
  18. ^ Yavuz 2025, p. 437
  19. ^ Hassan 1985, p. 232–233
  20. ^ Hassan 1985, p. 232–233, 265
  21. ^ Kurakichi 1926, p. 19–20
  22. ^ Kurakichi 1926, p. 20
  23. ^ Orkun 1994, p. 128; 224; Tekin 2003, p. 128; 224
  24. ^ Kurakichi 1926, p. 20–21
  25. ^ Kurakichi 1926, p. 21–23
  26. ^ Kurakichi 1926, p. 24
  27. ^ Ōsawa 2011, p. 194
  28. ^ Kurakichi 1926, p. 9–11, 15–16
  29. ^ Hassan 1985, p. 262
  30. ^ Hassan 1985, p. 256–262
  31. ^ Savelyev 2020, p. 10; 120; Dybo 2007, p. 10; 120

Kaynaklar

Literatür

  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Anna V. Dybo (А. В. Дыбо), Лингвистические контакты ранних тюрков. Лексический фонд: пратюркский период (2007)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • Takashi Ōsawa, Revisiting the Ongi inscription of Mongolia from the Second Turkic Qaγanate on the basis of rubbings by G. J. Ramstedt (2011)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kurumlar ve Unvanlar
Khan (Khagan)
Kaynaklar
Ongi inscription
Tartışmalar
The origin of the Avars

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The origin of the title Khan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/khan-title-origin-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026