Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Ongi Yazıtı, güney Moğolistan’da Ongi Irmağı vadisinde bulunan runik harfli bir dikili taştır. Bir oğul onu babası için, Bilge Kağan döneminde diktirmiştir.[1] N. M. Jadrincev yeri 20 Ağustos 1891’de, Tarimal Irmağı kıyısındaki Maanit bozkırında buldu.[2] Eski yayınlar ırmağa Ongin der. Ōsawa ise Moğolca adına uyarak Ongi yazar.[3]

Alan

Alan, Tarimal’ın Ongi’ye karıştığı noktadadır ve Övörkhangay ilindeki Oyangɣa’ya yaklaşık on yedi kilometre uzaklıktadır.[4] Japon-Moğol bir heyet 2007 Ağustosunda lahdin merkezini 46° 20′ kuzey ve 102° 11′ doğuda, 2.110 metre yükseklikte saptadı.[4] Planda granit bir lahit, steli taşıyan kaplumbağa taşı, iki taş yığını, bir hendek ve bir set görülür.[5] Balbal taşlarından oluşan bir sıra, alandan doğuya doğru küçük bir taş çembere uzanır.[4] Üzerinde (I)šbara Tarkan balbalı sözleri yazılı bir balbal taşı, başlık taşıyla aynı işareti, yani bir koç ve bir yılandan oluşan tamgayı taşır.[6] Balbal, doğuya uzanan sıranın on birinci taşıdır. Runik harfleri yok olmuştur ve yalnızca iki tamga kalmıştır.[7] Koçun Aşina soyunun bir işareti olduğu sanılır ve S biçimli işaretin ortasından geçen çizgi işaretin parçası değil, bir hasarın izidir.[8] Öteki tanımlar ayrışır. Biri Kül Tegin taşındaki dağ keçisini iki ek işaretle görür, bir başkası ise ortasından aşağı inen ve sola dönen bir çizgisi olan bir dağ keçisi görür.[9]

Kaplumbağa taşı yaklaşık 145 ile 150 santimetreye 143 ile 148 santimetre ölçüsündedir ve 43 santimetre genişliğinde, 28 santimetre uzunluğunda dikdörtgen bir delik taşır.[10]

Ramstedt ile Pälsi alanda 10 Eylül 1909’da bulundu. Yeri ölçtüler, fotoğraf çektiler ve kâğıt baskı aldılar.[10] Orta bölgenin altında kaplumbağa taşını ve tuğlaları, höyüğün batı kısmında ise biraz koyun kemiği buldular.[5] O yılın fotoğraflarında dört taş heykel görünür. Kozlov 1926’da, Tryjarski 1962’de üç heykel ve iki granit koyun gördü.[11] Budist rahiplerin anıtı 1909 ile 1962 arasında kazıp yıktığı söylenir.[5] Stel kırıktır ve yalnızca bir kısmı günümüze ulaşmıştır.[2] Dört küçük parça kalmıştır. Üçü Arvayheer müzesindeydi, baş parçası ise alandaydı.[8] Daha sonraki bir rapor Övörkhangay ili müzesinde ağır aşınmış üç parça bulur ve stelin bulunduğunda daha okunaklı olduğunu not eder.[12] Anıtın Moğolca adı Uyanga ilçesindeki Ongiyn dursgal, yani “Ongi’nin hatırası”dır, ve bir kısmı yitmiştir.[13]

Metin

Radloff geniş yüzde sekiz satır, dar yüzde dört satır saydı. Ayrıca yedi küçük satırlık bir ek metin ile bir balbal taşında bir yazı kaydetti.[10] Tekin on iki satırı, altı satırlık bir ek metni ve (I)šbara Tarkan balbalı sözlerini yayımlar.[14] Moğolistan’daki runik metinlerin bir kataloğu on dokuz satır sayar.[15] Thomsen yalnızca Radloff’un metnini ve çevirisini verdi, çünkü yazıt kötü korunmuştur, anlaşılması zordur ve onu yalnızca Radloff’un yayınından ve levhalarından tanıyordu. Orkun’un elinde de yalnızca Radloff’un metni vardı.[16] 1909 tarihli kâğıt baskılar kullanılmadan önce metin, Radloff’un iki kâğıt baskısına, rötuşlu çizimine ve basılı metnine dayanıyordu.[17]

Orkun, Radloff’un metnini basıp çevirdi. Tekin ile Ōsawa ise kendi okumalarını verir ve Ōsawa kâğıt baskıları yeniden okudu.[18] Üç okuma metnin ana çizgisinde birleşir. İlk yüz, bir yayında Yama diye anılan ecdat Yamı ile başlar. O dört yönü ele geçirdi ve o öldükten sonra devlet dağıldı.[19] Orkun ile Ōsawa ilk cümlenin fiilini qïsmïš, yani “sıkıştırmış” diye okur. Tekin etmiş okur.[19] Etmiş okuyuşunu ilk Clauson önerdi, “düzenledi”.[20] Ölmez satırın fiillerini “düzene koydu, topladı, bozguna uğrattı, bastı” diye okur ve kısmış okuyuşunun var olmayan bir fiile dayandığını savunur.[21]

Ardından Orhun taşlarının kalıbı gelir. Türk bodun’un adı yok olmak üzereydi ve üstteki Gök, Türk bodun yok olmasın demiştir.[19] Bir görüşe göre metin iki büyük taştan da ödünç alır. İlk sözleri Kül Tegin yazıtının açılışını yineler ve konuşanın kendi adını söylediği satır Tonyukuk’un başlangıcını andırır.[22]

Konuşan sonra kendi adını söyler. O, El-etmiş Yabgu’nun oğlu ve İşbara Tamgan Çor’un küçük kardeşi Bilge İşbara Tamgan Tarkan’dır.[19] Aynı satır Kapgan ile İlteriş’i de anar. Orkun, konuşanın onların ülkesine tayin edildiğini çevirir, Ōsawa ise orada doğduğunu.[23]

Babası Täŋrikän diye anılan bir hükümdara hizmet etti. Baba, Dokuz Oğuz’un güçlü düşman olduğu bir savaşta ondan şad unvanını aldı.[24] Tekin’in sözlüğü Täŋrikän sözünü bir sıfat sayar, “dindar hakan”.[25] Clauson sözü bir unvan sayar, “kutsal majeste”, ve on birinci satırdaki hükümdarı İlteriş sayar, öyle ki Radloff’un Baga Täŋriken okuyuşunu bir ad olarak kabul etmek olanaksızdır.[26] Ölmez’in çevirisi baga sözünü babanın bir adı ya da unvanı, täŋriken sözünü ise “efendim” diye bir hitap sayar.[27] Beşinci, altıncı ve onuncu satırlarda geçen ve başka yerde bulunmayan bir söz bir boyun adıdır. Şüpheyle Atığ diye okunur ve Tekin Atığ Oğuz diye iki boy adı okur.[28]

Konuşan bir yere vardığını, orayı alıp yerleştiğini söyler. Orkun ile Ōsawa kamïg balïk sözünü “bütün şehirler” diye okur. Tekin Kam[ıl] balık okur ve bunu Komul ya da Hami şehri sayar.[29] Clauson sözü daha önce bir yer adı saymıştı, ama bir ad önermedi.[30] Ölmez Tekin’i qamıl sözünün Eski Uygurca biçimleriyle destekler ve yine de ilk sözcüğü kuşkulu sayar.[31]

Son satırlar oğullarına ve kardeşlerine seslenir. Konuşan, babasının yürüdüğünü ve İlteriş’ten ayrılmadığını hatırlatır. Onları Bilge Kağan’dan ayrılmamaya, yoldan çıkmamaya ve onu bırakmamaya çağırır.[32] Ek metin babanın mezar yazısıdır ve oğlun taşı diktirdiğini söyler.[33] On ikinci satırda konuşan, cenaze törenlerini yaptığını ve görünüşe göre mezar için bir toprak ayırdığını söyler.[34]

Yama adı

Radloff ilk satırın ilk sözcüğünü Yami diye okudu. Ōsawa Helsinki’deki ve Sankt-Peterburg’daki kâğıt baskıları okur ve sözcüğü Yama sayar.[35] Adı Çince 射摩, Shemo, ve Tibetçe Zhama ile yan yana koyar.[35] Clauson ecdadı İstemi saymış, sözü de taş ustasının ya da yazarın İştemi yerine yaptığı bir yanlışlık saymıştı.[20] Ōsawa bunu reddeder ve onu Bumin sayan Radloff ile öteki araştırmacılara katılır.[36] Bu karşılaştırmadaki Zhama, kuzeyin krallarına dair Eski Tibetçe raporda geçer.[35]

Ölen adam ve yazan

Radloff ile Orkun, anılan adamı Taçam adlı biri saydı.[37] Tekin’in sözlüğü bu sözcüğü ataç, “babacık”, olarak verir ve Ōsawa “sevgili babam” diye çevirir.[38]

Ōsawa ölen adamı, İlteriş ile Kapgan’ın en küçük kardeşinin Çince adı olan Duoxifu ile eşleştirir. Bu adı *Turs Bäg diye okur ve adamın Eletmiš yabgu unvanını taşıdığını söyler. Yazanı ise Aşina soyundan bir İşbara Tarkan’la eşleştirir. O, 723’ün yedinci ayında otuz iki yoldaşıyla Tang’a gelmiştir.[39] Ōsawa, metnin ölen adama qaγan dediğini, oysa onun bu rütbeyi taşıdığını söyleyen hiçbir kayıt bulunmadığını not eder. Bunu bir oğlun saygılı sözü sayar.[40]

Başka bir yorum rolleri tersine çevirir. Bilge İşbara Tamgan Tarkan’ı ölen adam sayar, El-etmiş Yabgu’yu onun babası, konuşanı ise ölen adamın adı geçmeyen kendi oğlu. Metinde böylece üç kuşak görünür.[41] Burada El-etmiş Yabgu, İlteriş’in küçük kardeşi Duoxifu ile eşleşir. O, unvanı olan yabguluğu kardeşinden almış ve 699’dan itibaren Sol Şad olmuştur.[42]

Tarih

Tarih, ölen adamın öldüğü yıla bağlıdır ve yayınlar bu yılı farklı okur.

Radloff önce bir Ejderha yılı okudu ve steli İlteriş’in mezarı saydı, bu da ona 692 yılını verdi.[43] Pelliot bunun neden savunulamayacağını gösterir. Metin, ölen adamın İlteriş’e hizmet ettiğini söyler, dolayısıyla adam İlteriş’in kendisi olamaz. Metin ayrıca en erken 716’da tahta çıkan Bilge Kağan’ı anar.[43] Radloff okumayı 1899’da bıraktı ve anılan adamın ölümünü 716’ya, yine bir Ejderha yılına koydu.[44] Pelliot gerçek tarihin başka bir Ejderha yılı, yani yine Bilge Kağan döneminde kalan 728 olabileceğini kabul eder.[44] Bir süre taş, Ejderha yılı İlteriş’in öldüğü yıl sanıldığı için Türkçedeki en eski tarihli metin sayıldı.[45]

Başkaları ana metinde bir Koyun yılı bulur. Clauson ölümü 731’e, steli ise 732 ile 734’ün sonu arasına, yani Bilge Kağan’ın Ocak 735’teki ölümünden öncesine koyar.[46] Koyun yılıyla Bazin steli 719 ya da 720’ye tarihler.[47] Moğolistan’daki runik metinlerin kataloğu yaklaşık 719 ile 720 verir.[15] Tekin Koyun yılını on ikinci satırında okur. Taş için verdiği tarihler değişir, 1998’de 732 ile 735, 2003’te soru işaretiyle 732.[48] Ölmez’le birlikte yazdığı Türk dilleri üzerine bir özet ise soru işaretiyle 720 verir.[49] Orkun yalnızca sekizinci yüzyılı verir, çünkü metin İlteriş ile Kapgan’ı anar.[16]

Ōsawa ana metinde ve ek metinde bir Ejderha yılı okur. Koyun yılının gerektirdiği harflerin iki kâğıt baskı grubunda da görülemediğini söyler.[1] Sekizinci yüzyılın Ejderha yılları 704, 716, 728 ve 740’tır.[50] Ölümü 716 Temmuzuna koyar, yani Kapgan’ın mirasçıları ile Kül Tegin arasında o yaz yaşanan çatışmaya. Steli ise 725 ile 732 arasına, Tonyukuk ile Kül Tegin taşlarının arasına tarihler.[50]

İki tarihleme daha ayrı durur. Biri ana metni, yedinci ayda bir Koyun yılıyla, ek metni ise taşın yazıldığı yıl olarak bir Ejderha yılıyla, ulu yıl, okur. Yıl sayısı vermez.[51] Öteki taşı 740’a koyar, yani Tang’ın Tengri Kağan’a unvanını verdiği Ejderha yılına, ve son satırlardaki “kutsal Bilge Kağan”ı babası değil Tengri Kağan sayar.[52]

Dil

Taş, -mïš ekini m ve s harfleriyle yazar. Tonyukuk taşı da böyle yazar, Kül Tegin ile Bilge Kağan taşları ise m ve š ile yazar.[50]

Han ve kağan

İlk satırda ecdat kagandır ve sonraki cümle aynı adama kan der.[53] Radloff iki biçimi ayrı biçimler saydı. Kan’ın asıl Göktürk biçimi, kagan’ın ise Çin etkisiyle doğmuş bir değişke olabileceğini öne sürdü.[54] Ōsawa ikisini de eşit ağırlıkta saygı biçimleri sayar.[40] Ayrıca bkz. Han unvanının kökeni.

Notlar

  1. ^ a b Ōsawa 2011, p. 194–195
  2. ^ a b Ōsawa 2011, p. 147
  3. ^ Ōsawa 2011, p. 147; 127; Orkun 1994, p. 147; 127
  4. ^ a b c Ōsawa 2011, p. 149
  5. ^ a b c Ōsawa 2011, p. 152
  6. ^ Ōsawa 2011, p. 194, 198; 225; Tekin 2003, p. 194, 198; 225
  7. ^ Ōsawa 2000, p. 282
  8. ^ a b Ōsawa 2000, p. 281
  9. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 28; 44; Ölmez 2016, p. 28; 44
  10. ^ a b c Ōsawa 2011, p. 151
  11. ^ Ōsawa 2011, p. 150, 152
  12. ^ Ölmez 2016, p. 43
  13. ^ Tsogtbaatar 2000, p. 369
  14. ^ Tekin 2003, p. 224–225
  15. ^ a b Sertkaya 1983, p. 72
  16. ^ a b Orkun 1994, p. 127
  17. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 28
  18. ^ Orkun 1994, p. 127; 147; Ōsawa 2011, p. 127; 147
  19. ^ a b c d Orkun 1994, p. 128; 224; 173; Tekin 2003, p. 128; 224; 173; Ōsawa 2011, p. 128; 224; 173
  20. ^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 33
  21. ^ Ölmez 2016, p. 45
  22. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 32–34
  23. ^ Orkun 1994, p. 128; 173; Ōsawa 2011, p. 128; 173
  24. ^ Orkun 1994, p. 128–129; 224; 173; Tekin 2003, p. 128–129; 224; 173; Ōsawa 2011, p. 128–129; 224; 173
  25. ^ Tekin 2003, p. 254
  26. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 34
  27. ^ Ölmez 2016, p. 46–48, 52–53
  28. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 34; 148; Dobrovits 2000, p. 34; 148
  29. ^ Orkun 1994, p. 130; 224, 245; 174; Tekin 2003, p. 130; 224, 245; 174; Ōsawa 2011, p. 130; 224, 245; 174
  30. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 35
  31. ^ Ölmez 2016, p. 49
  32. ^ Orkun 1994, p. 130; 224; 174; Tekin 2003, p. 130; 224; 174; Ōsawa 2011, p. 130; 224; 174
  33. ^ Tekin 2003, p. 224–225; 175; 38; Ōsawa 2011, p. 224–225; 175; 38; Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 224–225; 175; 38
  34. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 36
  35. ^ a b c Ōsawa 2011, p. 176
  36. ^ Ōsawa 2011, p. 177
  37. ^ Pelliot 1929, p. 206; 127, 130; Orkun 1994, p. 206; 127, 130
  38. ^ Tekin 2003, p. 238; 175; Ōsawa 2011, p. 238; 175
  39. ^ Ōsawa 2011, p. 196
  40. ^ a b Ōsawa 2011, p. 194
  41. ^ Dobrovits 2000, p. 147; 149
  42. ^ Dobrovits 2000, p. 149
  43. ^ a b Pelliot 1929, p. 205
  44. ^ a b Pelliot 1929, p. 205–206
  45. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 29
  46. ^ Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 40
  47. ^ Ōsawa 2011, p. 196–197
  48. ^ Tekin 2003, p. 224; 10–11; Tekin o. J., p. 224; 10–11
  49. ^ Tekin 2003, p. 19
  50. ^ a b c Ōsawa 2011, p. 197
  51. ^ Ölmez 2016, p. 50, 52–53
  52. ^ Dobrovits 2000, p. 150
  53. ^ Orkun 1994, p. 128; 224; Tekin 2003, p. 128; 224
  54. ^ Kurakichi 1926, p. 19–20

Kaynaklar

Literatür

  • Takashi Ōsawa, Revisiting the Ongi inscription of Mongolia from the Second Turkic Qaγanate on the basis of rubbings by G. J. Ramstedt (2011)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Osman Fikri Sertkaya, Köl Tigin’in Ölümünün 1250. Yıl Dönümü Dolayısı ile Moğolistan Halk Cumhuriyeti’ndeki Köktürk Harfli Metinler Üzerinde Yapılan Arkeolojik ve Filolojik Çalışmalara Toplu Bir Bakış (1983)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)
  • Mehmet Ölmez, Ongi Yazıtı, Sorunlar ve Çözüm Önerileri (2016)
  • Mihály Dobrovits, Ongin Yazıtını Tahlile Bir Deneme (2000)
  • Takashi Ōsawa, Moğolistan’daki Eski Türk Anıt ve Yazıtlarının 1996–1998 Yılları Arasındaki Yeni İnceleme Sonuçları (Japon–Moğol Ortak Çalışmasının Ön Raporu Olarak) (2000)
  • B. Tsogtbaatar, Moğolistan Bölgesindeki Eski Türk Anıtları Çalışmaları Meselesi Üzerine (2000)

Bu kaynağa dayanan maddeler 1

Duoxifu

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler15

Kişiler
Duoxifu · Kapgan Khan · Tengri Khan
Devletler
Second Göktürk Khaganate
Kurumlar ve Unvanlar
Baga · Shad
Dinler
Burial and the balbal · Stone Figures · Turkic Mythology
Diller
Old Turkic
Kaynaklar
Nalaikh Inscription · Old Tibetan report on the northern kings · Runiform finds in Mongolia, 1990 to 1999 · Tonyukuk inscription
Tartışmalar
The origin of the title Khan

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ongi inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/ongin-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026