Orhun yazıtları altın ve gümüşten üç yerde söz eder. İkisi cenazedir, Kül Tegin’in ve Bilge Kağan’ın cenazeleri, ve orada Çinli elçiler bu madenleri armağan olarak getirir. Üçüncüsü Bilge Kağan’ın Çin’in verdiklerine karşı uyarısıdır.[1] Üçünde de sözler altun kümüş, “altın, gümüş”tür.[2]
Kül Tegin’in cenazesinde
Kül Tegin’in cenazesindeki yas tutanlar birçok halktan gelmişti ve yazıt onları tek tek sayar.[3] Çin kağanından İsiyi Likeŋ geldi. Yanında bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz getirdi.[2] Bir çeviri armağanı on bin top ipek ve sayısız altın ile gümüş diye okur.[2] İkinci bir çeviri onu ölçüsüz miktarda hazine, altın ve gümüş diye verir.[4] Üçüncüsü onu binlerce top ipek ve ihtiyaçtan fazla altın ile gümüş diye verir.[5] Dördüncüsü agı sözcüğünü hem para hem ipek diye okur ve ifadeyi paranın yerini tutan ipek topları diye alır.[6]
Jiu Tang Shu o heyetin Tang elçilerini adlandırır, general Zhang Quyi ve görevli Lü Xiang. Mühürlü bir mektup götürdüklerini, taziye ve kurban için geldiklerini ve bir dikilitaş diktiklerini söyler.[7] Kayıt ne altın ne de gümüş anar.[7]
Bilge Kağan’ın cenazesinde
Bilge Kağan’ın taşı, oğlunun ağzından, cenazeyi aynı sözlerle anlatır. Lisün Tay-Seŋün’ün başında beş yüz kişi geldi, bol altın ve gümüş, cenaze mumları ve sandal ağacı getirdiler.[8] Yas tutanlar saçlarını ve kulaklarını kesti. Sayısız cins at, kara samur ve mavi sincap getirdiler.[8] Lisün Tay-Seŋün, Çinli elçi Li Quan’dır.[9] Jiu Tang Shu, imparatorluk soyu dairesinin başındaki Li Quan’ı taziye için ve kağanın oğlunu tahta oturtmak için gönderilen elçi olarak anar.[7]
Taşın metni birçok yerde kırıktır ve boşluklarda ne yazdığı kayıptır.[8]
Uyarı
S4 denen pasajda Bilge Kağan Çin ile yaptığı barışa bakar. Altın, gümüş, isgiti ve kutay, der, Çin halkı bunları öyle çok ve bizim istememize bile gerek kalmadan verir.[10] Çinlilerin sözü tatlıdır ve ipekleri yumuşaktır. Tatlı sözle ve yumuşak ipekle uzak halkları kendilerine çekerler ve yakına yerleştirirler.[10] Bir halk yakına yerleşince orada kötü bilgi edinir.[10] Sonraki satırlar bu sözlerin ve bu ipeklerin pek çok Türk’ü öldürdüğünü söyler.[11]
Listedeki iki sözcük tartışmalıdır. Isgiti ipek ve Çinceden alıntı diye açıklanır, başka araştırmacılar ise onu bir tür tahıl sayar.[12] Kutay bir ipek kumaş sayılır.[13]
Modern bir özet
Bir anlatım yazıtları şöyle özetler. Göktürkler yerleşik komşularından ipek, pamuklu kumaş, tahıl, altın ve gümüş değerli eşya ile tarım aletleri aldı. Bunları Çin şehirlerinde ve sınırda düzenli ticaretle ya da yağmayla elde ettiler.[14] Aynı anlatım Bilge Kağan’ın sözünü, Çin’in altın, gümüş ve ipek cazibesine karşı bir uyarı olarak yorumlar.[15]
Yazıtlar altın ve gümüşün nerede çıkarıldığını ya da işlendiğini söylemez.[1] Bilge Kağan’ın anıtında gümüş bir sandık içinde altın bir taç bulundu. Bilge Kağan’ın altın tacı maddesi buluntuyu ve tarihi üzerindeki tartışmayı anlatır.
Notlar
- ^ a b Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
- ^ a b c Kül Tegin inscription
- ^ Kül Tegin inscription
- ^ Tekin 1968, p. 272
- ^ Tekin o. J., p. 52
- ^ Ögel 1978, p. 392–393
- ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
- ^ a b c Bilge Khan inscription
- ^ Pelliot 1929, p. 231
- ^ a b c Kül Tegin inscription
- ^ Kül Tegin inscription
- ^ Tekin o. J., p. 103
- ^ Ögel 1978, p. 402
- ^ Golden 1992, p. 153
- ^ Golden 1992, p. 10
Kaynaklar
Literatür
- Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
- Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
- Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
- Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Buraya bağlantı verenler3
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/gold-and-silver-in-the-inscriptions/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
