Sınır Pazarları

Göktürkler Çin sınırında ilk olarak tüccar olarak görünür. Zhou Shu, Bumin döneminde halkının güçlendiğini söyler. Göktürkler Çin’le ilişki kurmak isteyerek ipek ve ipek tiftiği için sınıra gelmeye başladı.^[1] Bir çeviri onları ipeği satın almaya gelmiş gösterir.^[2] Daha eski bir çeviri ise satmaya gelmiş gösterir.^[3] 545’te Batı Wei onlara bir elçi gönderdi: An Nuopantuo, Jiuquan’lı bir hu.^[1]

İpek bir ödeme olarak

Taspar Kağan döneminde ipek kağanlığa ticaretten çok ödeme olarak ulaştı. Kağanlıkla evlilik yoluyla müttefik olan Kuzey Zhou, ona her yıl yüz bin top ipek verdi.^[1] Zhou başkentinde brokar giyen ve et yiyen Göktürkler çoğu zaman binlerle sayılırdı.^[1] Kuzey Qi akınlardan korktuğu için hazinelerini onlar için de boşalttı.^[1] Taspar, güneydeki iki oğlu itaatli olduğu sürece yoksulluktan korkmasına gerek olmadığını yakınlarına söyledi.^[1] 573’te Zhou’ya atlarla bir elçi gönderdi. 574’te yine at gönderdi.^[4] Bunların değeri Çin hediyelerinin değerinin yalnızca bir kesriydi.^[5] Ödemeler ipekle yapılıyordu ve Bizans sınırındaki ödemelerin aksine para ya da altın bunlara pek karışmıyordu.^[5]

Sui pazarları

Ejder yılına, 584’e tarihlenen bir mektupta İşbara Kağan, Sui imparatoruna yazdı. Ülkesinin koyunlarının ve atlarının hepsinin imparatora, imparatorun ülkesinin ipeklerinin hepsinin de kendisine ait olduğunu söyledi.^[6]^[7]

Tulan Kağan döneminde Göktürk boylarının başları Sui’ye on bin at, yirmi bin koyun, beş yüz deve ve beş yüz sığır gönderdi.^[6] Kısa süre sonra, Çin’le ticaret yapabilecekleri sınır pazarlarını istemek için elçiler yolladılar. İmparator kabul etti.^[6] Sui Shu isteği Rudan Tegin’in elçiliğini izleyen yıla koyar. O yıl 588’dir. Cefu Yuangui, Rudan’ın yeşim değneğini Kaihuang’ın yedinci yılına, on bin atı, yirmi bin koyunu, develeri ve sığırları ise sekizinci yılına yazar.^[8]^[9] İmparator, haracın ardından “kısa süre sonra” izin verdi. Bu anlatım bunu, tekrar tekrar yenilenmesi gereken izinlerin ilki sayar.^[10] İkinci bir tarihleme 594’ü verir. Sui Shu’nun bir çevirisi Rudan’ın elçiliğini 593’e, isteği ondan sonraki yıla koyar.^[11]

Sui Shu’nun Pei Ju biyografisi bir sonraki aşamayı anlatır.^[12] İmparator Yangdi’nin saltanatının başında Batı Bölgeleri halkları Çin’le ticaret yapmak için Zhangye’ye akın etti. İmparator ticareti Pei Ju’ya emanet etti.^[12] Pei Ju yabancı tüccarlara ülkelerini sordu ve Batı Bölgeleri hakkında üç bölümlük bir kitap yazdı.^[12]

Mayi pususu

Pei Ju bir pazarı Göktürklere karşı da kullandı.^[12] İmparatora Göktürklerin sade ve bölünmesi kolay olduğunu söyledi. Aralarındaki pek çok kurnaz hu’nun onlara yol gösterdiğini bildirdi.^[12] Bunların en kötüsü Shishu Huxi’ydi, Shibi Kağan’ın gözdesi.^[12] Pei Ju, Huxi’ye imparatorun Mayi’de değerli mallar çıkardığını ve sınır halkıyla ticaret yapmak istediğini haber saldı. Haberde ilk gelenin en iyisini alacağı söyleniyordu.^[12]

Huxi, Shibi’ye hiçbir şey söylemedi.^[12] Pazara ilk varmak için yarışarak bütün sürülerini halkıyla birlikte önüne kattı.^[12] Pei Ju’nun askerleri onu Mayi’nin altında pusuya düşürüp öldürdü.^[12] İmparator Shibi’ye, Huxi’nin kağanını terk ettiğini ve hain olarak öldürüldüğünü yazdı.^[12] Shibi olanı anladı ve saraya gelmeyi bıraktı.^[12] 615’te Yanmen’de imparatoru kuşattı.^[12]

624 Tang pazarı

Sui’nin çöküşünden sonra Göktürkler Tang sınırına yıllarca akın etti.^[13] 624’te İlig Kağan, yayları gevşeten şiddetli bir yağmurda barış yapıp çekildi.^[13] Ardından bir elçi gönderip Beilou geçidi’ne gelmek ve karşılıklı bir pazar açmak için izin istedi. İmparator onu geri çeviremedi.^[13]

Yorumlar

Yazıtlara dayanan bazı araştırmacılar, Göktürklerin yerleşik komşularından ipek, pamuklu kumaş, tahıl, altın ve gümüş eşya ile tarım aletleri aldığını ileri sürer.^[14] Bunları Çin’in bir dizginleme aracı olarak kullandığı Çin kentlerindeki ve özel sınır bölgelerindeki düzenli ticaretle ya da akınla elde ettiler.^[15] Onlara göre Çin dışarıyla ticareti yalnızca isteksizce ve siyasi nedenlerle yaptı. Soğdlu tüccarlar, Çin pazarlarını zorla açacak askerî güce sahip göçebelere çekildi.^[16]

Başkaları akınları değil, atları merkeze koyar. Altıncı yüzyıl Göktürklerinin kendi sürülerinin gerektirdiğinden fazla hayvanı vardı. “Ülkelerinin ürünleri” diye sundukları armağanlar at, koyun ve deveydi, saraylar bunların karşılığını ipekle ödedi.^[17] Kaynakların mal adı vermediği yerlerde, armağanı izleyen sayılar at olduğunu düşündürür.^[18] Bu durumda kağanın 584 tarihli mektubu, bir yanda koyun ve atları, öbür yanda ipeği koyarak Göktürklerin istediği takası dile getirir.^[19] İpek geç geldiğinde ya da az geldiğinde kağanlar buna içerledi ve akın etti. Korkan saray bu kez daha fazla ödedi.^[20] Akınlar ile pazar istekleri aynı güdüden doğar. Savaş ile ticaret karşıt değildir.^[20] Saray ise armağanları saygı göstergesi saydı. O sayıda ata ihtiyacı yoktu ve ipekte barışın bedelini gördü.^[21] Verdiği izinleri zaman zaman geri aldı, yabancılara demir ve ipek satışını yasakladı. Göktürkler silahlı geldiğinde yeniden geri adım attı.^[22]

Cefu Yuangui’nin haraç listelerinde yaklaşık 545 ile 616 arasındaki Göktürk elçilikleri, diğer bütün yabancı halkların elçiliklerinin toplamının neredeyse beşte birini oluşturur.^[23] Sayım kabadır, çünkü listeler bazı elçilikleri dışarıda bırakır.^[24]

Pazar, Çin sarayının kendi isteğiyle verdiği bir ödündü. Pei Ju bunun bir tuzak işlevi de görebileceğini gösterdi.

Notlar

^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 16
^ Julien 1864, p. 329
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5
^ a b Sinor 1990, p. 307
^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 74
^ Cefu yuangui, juan 970
^ Ecsedy 1968, p. 136
^ Ecsedy 1968, p. 136,141
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 81–82
^ a b c d e f g h i j k l m Sui Shu (Book of Sui), juan 67
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Golden 1992, p. 152–153
^ Golden 1992, p. 153
^ Golden 1992, p. 144
^ Ecsedy 1968, p. 138,141
^ Ecsedy 1968, p. 138
^ Ecsedy 1968, p. 139,165
^ a b Ecsedy 1968, p. 141
^ Ecsedy 1968, p. 139,142,144
^ Ecsedy 1968, p. 141,145
^ Ecsedy 1968, p. 143
^ Ecsedy 1968, p. 172

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5, 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 67, 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Cefu yuangui, juan 970 (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

Stanislas Julien, Documents historiques sur les Tou-kioue (Turcs) (1864)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)