Bozkır imparatorlukları bir savaş kılavuzu bırakmadı. Nasıl savaştıkları üç tür tanıktan bilinir. Çin tarihleri bozkır ordularını sınırdan gördü. Bizans ve Ermeni yazarları onlarla batıda ve Kafkasya’da karşılaştı. Göktürk yazıtları seferleri, onları yöneten adamların ağzından anlatır. Çin tarihleri bir Göktürk seferine akın der. Yazıtlar aynı şeye süle- der, yani bir ordunun yürüyüşü.[1] Kaynakların adını andığı uygulamalar aşağıda, her birini bildiren tanıklarla birlikte toplanmıştır. Yalnızca tek bir tanığın olduğu yerde bu söylenir. Orduların düzeni Bozkır İmparatorluklarında Ordu maddesinde anlatılır.

At ve yay

Shiji, Asya Hunlarının uzun silahının yay, kısa silahlarının bıçak ile kısa mızrak olduğunu söyler.[2] Rahat zamanlarda halk sürülerin peşinden gider ve avla geçinirdi. Tehlike gelince her erkek saldırıyı ve savaşı çalışırdı.[2] Zhou Shu Göktürklerin silahlarını sayar: yaylar ve oklar, ıslık çalan oklar, zırhlar, mızraklar, bıçaklar ve kılıçlar.[3] Sui Shu Göktürkleri ata binmekte ve ok atmakta usta olarak anlatır.[4] Silahlar Göktürk Silahları, yay Kompozit yay maddesinde anlatılır. Beceri Atlı Okçuluk, at ise At koşumu maddesinde ele alınır. Eğitim olarak av, Göktürklerde av ve Çevirme av maddelerinde anlatılır.

Geç altıncı ya da erken yedinci yüzyılın Bizans el kitabı Strategikon, Türkleri ve Avarları bozkırın dışından anlatır. Zırh giyer, kılıç, yay ve mızrak taşırlar. Çoğu çift silahlı saldırır: mızrakları omuzlarından asılıdır, yayları elindedir. Ünlü adamlarının atları önden demir ya da keçeyle örtülüdür. Ata binerek okçuluğa özel önem verirler.[5] Peşlerinden büyük bir at sürüsü gelir, hem yiyecek olsun diye hem de koca bir ordu izlenimi versin diye.[5] El kitabı, sıkı düzendeki piyadelere karşı atlarından inmediklerini söyler, çünkü yaya savaşta uzun dayanamazlar.[6] Yazıtlar Göktürklerin yaya da savaşabildiğini gösterir. Kuruluş toplulukları olan yedi yüz kişinin iki bölüğü atlı, bir bölüğü yayaydı.[7] Kül Tegin on altı yaşında bir Çin ordusuna yaya olarak saldırdı.[8] Tonyukuk dağlarda adamlarına atlarını yedeğe alıp ağaçlara tutunarak yaya tırmandırdı.[9]

Ay, mevsim ve at

Shiji, Asya Hunlarının bir işe yıldızlara ve aya bakarak başladığını söyler. Ay dolunca saldırır, ay küçülünce çekilirlerdi.[10] Sui Shu, Göktürklerin ay dolmak üzereyken akına çıktığını söyler.[4] İki metin de bir neden vermez.[11]

Kaynaklar mevsimi atların durumuna bağlar. Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Asya Hunları büyük toplantılarını Dailin’de yapardı.[2] Zhonghang Yue Han elçilerine, Han’ın gönderdiği mallar kötüyse Asya Hunlarının sonbahar hasadını bekleyip ekinleri atlılarıyla çiğneyeceğini söyledi.[2] Shiji’nin bir mevsimle tarihlediği Asya Hunu akınlarından dördü sonbaharda, biri yazın, biri kışın olur.[2] Bir Han generali sonbaharı savaşılmayacak bir zaman saydı. MÖ 99’da Lu Bode, sonbaharda Asya Hunlarının atları besili olduğu için Li Ling’in ordusunun ilkbahara kadar bekletilmesini istedi.[12]

Göktürkler için kaynaklar yılın öbür ucunu verir. 630’da yenilmiş ve kaçmakta olan İlig Kağan, otların yeşermesini ve atların semirmesini bekleyip çölün kuzeyine kaçmak için boyun eğiyor göründü.[13] Strategikon subaylarına İskitlere şubat ya da mart ayında saldırmalarını öğütler, çünkü atları kıştan sonra bitkin olur.[14] Kül Tegin yazıtı aynı olguyu Göktürk tarafından verir. Yazıta göre Demir Kapı’dan sonra ordunun atları zayıftı ve erzağı yoktu, Kara Türgişler yeniden düşman oldu.[15] Her sefer uygun mevsimi beklemedi. Göktürkler, mızrak boyu karın içinden Kögmen dağlarını aşıp Kırgızların üzerine yürüdü.[16] Zhou Shu, Jiuquan kuşatmasını 578 kışına koyar. Bkz. Jiuquan Kuşatması (578).[3]

Öncüler ve haberler

Strategikon, Türklerin ve Avarların nöbetçilerini uzağa, birbirleriyle bağlantı hâlinde yerleştirdiğini söyler. Bu yüzden onlara ani saldırı kolay değildir.[17] MÖ 133’te şanyu yüz bin atlıyla Han sınırına girdi.[2] Çobansız yayılan sürüleri görünce şüphelendi. Bir gözetleme karakoluna saldırdı ve subayını yakaladı. Subay ona Han askerlerinin nerede pusuda yattığını söyledi. Şanyu bundan şüphelendiğini söyledi ve geri döndü.[2] Olay Mayi pususu maddesinde anlatılır. MÖ 166’da şanyu yüz kırk bin atlıyla girdi.[10] Huizhong sarayını yakması için bir akıncı birliği gönderdi ve keşif atlıları Ganquan’a ulaştı.[10]

Tonyukuk’un anlatısında haber, düşmandan söz getiren adamlarla gelir. Oğuzlardan kaçmış bir adam, Göktürklere karşı bir ittifak kurulduğunu bildirdi.[18] Türgiş kağanından gelen bir adam, Türgişlerin ve On Okların yola çıktığını söyledi.[19] Sonra üç adam art arda aynı haberle geldi.[20] Önceki yayımlar bu adamları gösteren sözcüğü “casus” ya da “gözcü” diye okurdu. Tekin onu “kaçak” diye okur.[21] Kağan Tonyukuk’a bulunduğu yerde kalmasını ve dikkatle gözetlemesini söyledi.[22]

Bilgi dönekler yoluyla da geldi. MÖ 99’da Li Ling’in izlenmesi sırasında savaşı kaybetmekte olan Asya Hunları çekilmek istedi. Sonra amiri tarafından aşağılanmış bir Han subayı şanyunun yanına geçti ve ona Li Ling’in yardımının olmadığını, oklarının tükenmek üzere olduğunu ve en iyi askerlerinin sarı ve beyaz sancaklar altında önde durduğunu söyledi. Şanyu bütün atlılarıyla saldırdı ve Li Ling ile Han Yannian’a teslim olmaları için seslendirdi.[12] Sol ve sağ topraklardan seksen binden fazla atlı çağırmıştı. Atlıları her yandan tepelerden ok yağdırdı ve geçitteki Han kolunun üzerine taş yuvarladı.[12]

Çekilme, tuzak ve pusu

Shiji, Asya Hunları için kazanç olduğunda ilerlediklerini, olmadığında geri çekildiklerini ve kaçmaktan utanmadıklarını söyler.[2] Çekilmenin en bilinen kullanımı Baideng’dir. MÖ 200 kışının soğuğunda Mete Han yenilmiş gibi göründü ve Han ordusunu peşinden çekti.[2] En iyi askerlerini gizledi ve yalnızca zayıfları ve cılızları gösterdi. Han imparatoru, çoğu yaya üç yüz yirmi bin kişiyle kuzeye geldi ve Mete Han onu Baideng tepesinde kuşattı.[2] Shiji, Asya Hunu atlarının renklere göre dört küme hâlinde durduğunu ekler: batıda beyaz, doğuda mavimsi gri, kuzeyde siyah, güneyde doru.[2] Bkz. Baideng Kuşatması.

Asya Hunu doğumlu bir Han markisi olan ve şanyunun yanına geri dönen Zhao Xin, karşıt bir öğüt verdi. Şanyu çölün öte yanında daha kuzeye gitmeliydi, Han ordusunu çekip yıpratmalı ve gücünün sonuna geldiğinde vurmalıydı. Sınırın yakınında durmamalıydı.[10] Şanyu onun öğüdünü izledi. MÖ 119’da Han çölün karşısına yüz bin atlı gönderdi.[2] Şanyu yükünü uzağa gönderdi ve seçme askerlerle çölün kuzeyinde bekledi.[2] Wei Qing’in ordusuyla savaş bir gün sürdü. Akşam büyük bir rüzgâr çıktı ve Han kanatları şanyunun üzerine kapandı. Şanyu Han ordusuyla savaşamayacağını anladı ve birkaç yüz güçlü atlıyla kuzeybatıya doğru yarıp çıktı.[2] Plan o gün tutmadı. Han on dokuz bin baş aldı.[2] Bkz. Mobei seferi, MÖ 119.

Strategikon, İskitlerin sevdiği şeyler arasında sahte çekilmeleri ve ani dönüşleri sayar.[17] İskit pususunu anlatır. Ordunun küçük bir bölümü dizilir. Hatlar çarpışınca bu askerler kaçmaya koyulur, düşman onları kovalar ve düzenini kaybeder. Düşman pusunun bulunduğu yerin yanından geçer, saklı birlikler arkasına saldırır. Kaçıyormuş gibi görünenler geri döner ve düşman ortada sıkışır. El kitabı İskit halklarının bunu hep yaptığını söyler.[23] Kül Tegin ve Tonyukuk yazıtları hiçbir sahte çekilmeden söz etmez.[24]

Çinliler, mesafeyi ve erzağı kullanan bir savaş biçimini kaydeder. 720 kışında Tang, bir sonraki sonbahar için Göktürk ordugâhına saldırı planladı.[25] Tonyukuk Bilge Kağan’a, Tang ordusu gelirse ordugâhı üç gün kuzeye taşımasını öğütledi. Tang’ın erzağı biter ve ordu çekilirdi.[25] Tang ordusu gelmedi. 721 sonbaharında Basmıllar tek başına geldi.[25] Tonyukuk, evinden bin li uzakta duran bir orduya saldırmak istemedi, çünkü böyle adamlar ölümüne savaşır. Onun yerine takip ettirdi. Beiting’den iki yüz li uzakta, yan bir yoldan birlikler gönderip şehri ele geçirtti, sonra geri dönen Basmıllara vurdu. Basmıllar dağıldı ve Beiting’in alınmış olduğunu gördü.[25] Aynı anlatıya göre Tonyukuk sonra Liangzhou’nun sürülerini yağmaladı.[25]

Baideng, MÖ 200: sahte kaçış ve kuşatma1KışAyaz. Han askerlerinin onda ikisi üçü parmaklarını yitirir.2Sahte yenilgiMete seçkin askerlerini gizler, yalnızca zayıfları gösterir.3Takip320.000 Han askeri, çoğu yaya. İmparator Pingcheng’e önce varır.4HalkaSeçkin atlılar kapanır: 400.000 (Shiji), 300.000’den fazla (Han Shu).5Yedi günİçeridekiler ve dışarıdakiler birbirine yardım edemez.6Bir köşe açılırHanlar yaylarını dışa gerili tutarak çıkar.BAIDENGkuzey · karagüney · dorudoğu · bozbatı · beyazAtların renkleri Shiji’ye göre. Şemadır, ölçekli değildir.© Emre-E Yavuz 2026
Han imparatorunun MÖ 200’de Baideng’de kuşatılması, adım adım. Shiji 110’a göre modern bir çizim, Han Shu’nun sayıları yanında. Kaynakların verdiğinin ötesinde arazi, yol ya da güç göstermez. Çizim: Türk Atlası.

Gece baskını

Kül Tegin yazıtı, uyuyanlara saldırıyla başlayan iki seferi anlatır. Kırgızlara karşı ordu, mızrak boyu karın içinden bir yol açtı, Kögmen dağını aştı ve Kırgızları uykularında bastı. Sonra Songa ormanında kağanlarıyla savaştı ve onu öldürdü.[26] Tonyukuk aynı yürüyüşü planlayanın tarafından anlatır. Ordu dağ yamacında karlar içinde on gece yürüdü. Gece gündüz dörtnala sürdü ve Kırgızları uykularında bastı, Kırgız kağanı öldürüldü.[27] Sefer Göktürklerin Kırgızlara seferi maddesinde anlatılır.

Türgişlere karşı ordu, yolsuz yerden Altay dağlarını aştı ve Irtış’ı geçitsiz yerden geçti. Tonyukuk’un anlatısına göre geceleyin yürüdü ve Bolçu’ya gün ağarmadan vardı.[28] Kül Tegin yazıtı ordunun Türgişleri uykularında bastığını söyler. Sonra Türgiş kağanının ordusu Bolçu’da “ateş gibi, fırtına gibi” geldi ve Göktürkler savaştı.[29] Bkz. Bolçu Muharebesi.

Aynı yöntem bozkır orduları üzerinde de kullanıldı. MÖ 124’te Asya Hunlarının Sağ Erdemli Kralı Han’ın kendisine ulaşamayacağını sanıyordu ve içki içiyordu.[2] Sınırın altı yedi yüz li ötesine çıkmış Han ordusu onu geceleyin kuşattı, kral en iyi atlılarının arkasından kaçtı.[2] 630’un birinci ayında Tang generali Li Jing, İlig Kağan’a Dingxiang’da geceleyin saldırdı, kağan ordugâhını çölün kenarına taşıdı.[25] Bkz. Dingxiang Gece Baskını (630). İkinci ayda, bir Tang elçiliği kağanın yanındayken, Li Jing yirmi günlük erzakla on bin seçme atlı ayırdı ve geceleyin yürüdü. İki yüz atlıdan oluşan bir öncü, sisin içinde ilerledi ve Göktürkler fark etmeden kağanın ordugâhına yedi li kadar yaklaştı. Kağan bin li koşan bir atla kaçtı ve ordusu dağıldı.[13]

Akın, yağma ve ganimet

Shiji, Asya Hunlarına bir ganimet kuralı atfeder. Bir baş kesen ya da bir tutsak alan adam bir kadeh şarap alır ve eline geçirdiği ganimeti alıkoyardı. Tutsak onun kölesi olurdu.[2] Savaştan bir yoldaşının cesedini taşıyan adam, ölenin bütün malını alırdı.[2] Shiji’ye göre her adam kendi kazancı için savaşırdı. Asya Hunları düşmanı tuzağa çekmekte ustaydı ve avın çevresinde kuş sürüleri gibi toplanırdı. Yenilince kiremit ve bulut gibi dağılırdı.[2]

Çin tarihleri Göktürk uygulamasını aynı sözlerle bildirir. 564’te Jinyang’da, on bin kişilik bir Zhou ordusuna katılmak için yüz bin atlıyla gelen Göktürk ordusu şehri alamadı.[3] Mukan bunun üzerine askerlerinin uzak yakın yağma yapmasına izin verdi ve evine döndü.[3] Zhou generali Yang Zhong, Göktürklerin rütbelerinin ve ödüllerinin hafif, şeflerinin çok ve kanunsuz olduğunu söyledi.[3] Bkz. Jinyang seferi, 563–564. 578’de Taspar Kağan Jiuquan’ı kuşattı, geniş çapta yağma yaptı ve çekildi.[3] Sui ile savaşta İşbara birliklerini iki yoldan imparatorluğa soktu ve yedi komutanlıkta hayvanların hepsi alındı.[4] 601’de Göktürk şefleri güneye vurdu ve kağan Qimin’den altı bin erkek ve kadın ile iki yüz bin başın üzerinde hayvan götürdü.[4] Sui generali Yang Su onları altmış liden fazla çarpışarak kovaladı ve insanları ile sürüleri geri aldı.[4] Akın uygulaması Hayvan Akınları ve Yıllıklarda Hayvan Kayıpları maddelerinde anlatılır.

Yazıtlar ganimeti parçalarıyla adlandırır. Kül Tegin yazıtına göre Kara Türgişlerle savaştan sonra Kül Tegin, Koşu valisinin adamlarını öldürdü ve evlerini ve mallarını hiçbir şey bırakmadan getirdi.[30] Tonyukuk’a göre Demir Kapı yürüyüşünden sonra altın, gümüş, kızlar ve kadınlar ve bol mal getirildi. Fiil “eve taşıdılar” diye anlaşılabilir, bu da malları ganimet yapar. “Önümüze getirdiler” diye de anlaşılabilir, bu da onları boyun eğen halkların armağanı yapar.[31] Strategikon bu konuda İskitleri Romalılardan ve İranlılardan ayırır. Düşmanı bozguna uğrattıklarında, makul bir mesafe kovalamak ve malları yağmalamakla yetinmezler. Düşman yok oluncaya kadar sürerler.[17]

Surlar ve kuşatmalar

Bozkır orduları surlu yerleri nadiren aldı. 564’te Jinyang’da Göktürkler ve Zhou müttefikleri şehri alamadı.[3] 578’de Jiuquan’da yağma yapıp çekildiler.[3] 615’te Shibi Kağan Sui imparatorunu Yanmen’de kuşattı ve yardım orduları yaklaşınca çekildi.[4] Bkz. Yanmen kuşatması, 615. Strategikon, düşman bir kaleye sığınırsa İskitlerin atlar ya da adamlar için gerekli şeylerin eksiğini aradığını ve garnizonu bununla yıprattığını söyler. Hafif şartlarla başlarlar, bunlar kabul edilince şartları sertleştirirler.[17]

Batıdaki bozkır orduları için kaynaklarda iki yerin düştüğü kayıtlıdır. 576’da Menandros, Turxanthos’un Bochan’ı çok büyük bir Göktürk kuvvetiyle Roma şehri Bosporos üzerine gönderdiğini söyler. Anagai orada zaten ordugâh kurmuştu.[32] Şehir, Roma elçileri hâlâ Göktürklerin yanındayken düştü.[32] Bkz. Bosporos kuşatması, 576. Kafkasya seferinde Tiflis’te, Albanya vakayinamesinin Hazar dediği kuzey ordusu şehri dört tekerlekli balistalarla ve Romalı mühendislerin yaptığı başka makinelerle kuşattı, çünkü imparator Herakleios kuşatmaya katılmıştı. Makineler surlara kayalar fırlattı ve taş ve kumla doldurulmuş derilerle Kür Nehri’nin surlara taşması sağlandı.[33] Savunanlar her gediği onardı. İkinci kuşatmada kuşatanlar iki ay sonra surlara saldırdı, birbirlerinin üstüne çıkarak surları aştılar.[34] Kuzey ordusunun Göktürklerle özdeşliği tartışmalıdır. Bkz. Tiflis Kuşatması (627–629).

Tonyukuk surlara karşı çıktı. Bilge Kağan bir şehir ve tapınaklar yaptırmak istedi. Tonyukuk, Göktürklerin sayıca Tang’ın yüzde birine bile ulaşmadığını ve su ile otun peşinden gittikleri, avla geçindikleri için ayakta kaldıklarını söyledi. Surlar kurulur ve tek bir yenilgi gelirse Tang onları yutardı.[25]

Kurt sancağı ve işaretler

Zhou Shu, Göktürklerin sancaklarında altın bir kurt başı durduğunu söyler.[3] Sui Shu ile Xin Tang Shu, kağanın çadırının ya da sarayının kapısına kurt başlı bir sancak dikildiğini yazar.[35] Sancak Tuğ, kurt Dişi Kurt Asena (Gök Börü) ve kurdun adını taşıyan muhafız birliği Böri (muhafız birliği) maddesinde anlatılır. Uygurlar da kurt sancağını sürdürdü. Uygur kağanı, Tang generali Guo Ziyi ile birlikte Tongluolara karşı çıktığında askerlerini dizdi ve Guo Ziyi’yi kabul etmeden önce kurt sancağının önünde eğilmeye zorladı.[36]

Sancaklar destek haberi de taşıyabilirdi. Çinlilerin Chuluohou dediği Bağa Kağan, Sui’den davullar ve sancaklar almıştı. Sui sancaklarıyla ve davullarıyla batıya, Töremen Apa’ya karşı yürüdü.[4] Düşman, arkasında Sui askeri olduğuna inandı, birçoğu geçti ve Apa’yı sağ yakaladı.[4] Bkz. Apa Kağan’ın Esir Alınması (587) ve Kağanlara verilen davul ve sancaklar.

Kaynaklar pek az işaret anar. Shiji, Mete Han’ın atlılarını ıslık çalan okunun vurduğu yere ok atmak üzere nasıl eğittiğini anlatır.[2] Zhou Shu ıslık çalan oku Göktürk silahları arasında sayar.[3] Hiçbir kaynak Göktürklerin onu işaret olarak kullandığını söylemez. Askerin toplanması için Zhou Shu bir nişan anlatır. Çentikli bir tahta, altın başlı bir ok, mumla mühürlenmiş.[3] Bkz. Çentikli Çubuk ve Altın Ok.

Kağan ve danışması

Mete Han bakanlarından öğüt aldı ve hepsini kabul etmedi. Donghular boş bir toprak parçası istediğinde bakanlarına sordu. Bazıları verilip verilmemesinin pek önemli olmadığını söyledi. Mete Han toprağın devletin kökü olduğunu söyledi, vermeyi savunanların başını kesti, ata bindi ve devlette geride kalan olursa başının kesileceğini bildirdi. Doğuya sürdü ve hazırlık yapmamış Donghuları yok etti.[2]

Tonyukuk’un anlatısında her sefer bir danışmayla başlar. Haberi kağanına açtı, kağan şöyle karşılık verdi: “Onları yüreğinin dediği gibi yönet.”[37] Sonra katununun cenazesi için eve dönmek isteyen kağan orduyu gönderdi ve Tonyukuk’a onu yönetmesini söyledi. Düşman gelirse adamları toplayıp dayanacak, gelmezse bulunduğu yerde kalıp söz ve haber toplayacaktı.[38] Kağan danışmanının arkasından da hareket edebilirdi. Apa Tarkan’a gizlice haber gönderip Tonyukuk orduyla çıkmayı önerirse onaylamamasını söyledi.[39] Tonyukuk yola çıktı. Bolçu’da beyler yüz bin kişinin toplandığını duyup hepsi geri dönmeyi söyledi. Tonyukuk, Tanrı’nın, Umay’ın ve kutsal Yer-Su’nun düşmanı ellerine verdiğini söyledi. “Neden kaçalım?” dedi. “Çok oldukları için neden korkalım? Az olduğumuz için neden yenilelim? Saldıralım!” Saldırdılar.[40]

Jiu Tang Shu, Bilge Kağan’ın yetmiş yaşını geçmiş Tonyukuk’u plan başı olarak çağırdığını söyler.[25] Theophylaktos Simokattes, bir isyancıyla karşılaşan bir kağanın üç büyük kağanı çağırdığını, onların ordularının Ikar’da toplandığını bildirir.[41]

Savaştan sonra

Bir zaferin ardından olanlar ana hatlarıyla aynıdır. Yenilen hükümdar öldürülür ya da yakalanır, halkları gelip bağlanır. Bolçu’da Göktürkler Türgiş kağanını yakaladı, yabgusunu ve şadını öldürdü. Elli kadar tutsak aldılar ve aynı gece Türgiş halklarına haber saldılar. Beyler ve On Oklar sonra gelip boyun eğdi, Tonyukuk onları topladı, düzene soktu ve On Ok ordusunu kendi ordusuyla birlikte yola çıkardı.[42] Kül Tegin yazıtı aynı zaferden sonra Kara Türgişlerin hepsinin boyun eğdiğini ve Tabar’da yerleştirildiğini söyler.[43] Kırgız zaferinden sonra Kırgız kağanının öldürüldüğünü ve ülkesinin alındığını söyler.[44] Bilge Kağan, Kırgız kağanını amcası için balbal olarak dikti.[45] Bkz. Gömü ve balbal. Sui Shu, Göktürklerin savaşta ölmeyi şeref, hastalıktan ölmeyi utanç saydığını söyler. Bkz. Savaşta Ölmenin Şerefi.[4]

Bir Asya Hunu ordusu yenilgiden sonra dağılabilirdi. Shiji’ye göre Mobei’den sonra şanyunun adamları kaçışta Han askerleriyle karıştı ve elinden geldiğince onun peşinden gitti. Şanyu uzun süre ordusuyla bağını yitirdi. Sağ Guli Kralı şanyunun öldüğünü sandı ve kendini şanyu ilan etti. Gerçek şanyu ordusunu yeniden bulunca Sağ Guli Kralı unvanı bıraktı.[2] Strategikon İskitleri yenilgiyi geç kabul eden bir halk olarak anlatır. Yenilgiyi hemen telafi etmeyi alışkanlık edinenlerin yalnızca onlar olduğunu, ilk savaşta yenilince vazgeçmediklerini, güçleri tükenene kadar her yolu denediklerini söyler.[46]

Kanıtın sınırları

Hiçbir kaynak bir talimi, bir işaret düzenini, bir yürüyüş sırasını ya da yürüyüşteki bir ordunun ikmalini vermez. Yazıtlar hızı, gece yürüyüşlerini ve uyuyanlara saldırıları anlatır, düzenler hakkında bir şey söylemez. Savaş hattı için Strategikon tek tanıktır ve genel olarak İskitleri anlatır.[47]

Notlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Kül Tegin inscription
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Shiji, juan 110
  3. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ a b c d e f g h i Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ a b Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 116; Dennis 1984, p. 116
  6. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 117–118; Dennis 1984, p. 117–118
  7. ^ Tonyukuk inscription
  8. ^ Kül Tegin inscription
  9. ^ Tonyukuk inscription
  10. ^ a b c d Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  11. ^ Shiji, juan 110; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  12. ^ a b c Han Shu, juan 54
  13. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  14. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 65; Dennis 1984, p. 65
  15. ^ Kül Tegin inscription
  16. ^ Kül Tegin inscription
  17. ^ a b c d Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 117; Dennis 1984, p. 117
  18. ^ Tonyukuk inscription
  19. ^ Tonyukuk inscription
  20. ^ Tonyukuk inscription
  21. ^ Tekin 1994
  22. ^ Tonyukuk inscription
  23. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 52–53; Dennis 1984, p. 52–53
  24. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  25. ^ a b c d e f g h Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  26. ^ Kül Tegin inscription
  27. ^ Tonyukuk inscription
  28. ^ Tonyukuk inscription
  29. ^ Kül Tegin inscription
  30. ^ Kül Tegin inscription
  31. ^ Tonyukuk inscription
  32. ^ a b Menander Protector
  33. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 85
  34. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 94
  35. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  36. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  37. ^ Tonyukuk inscription
  38. ^ Tonyukuk inscription
  39. ^ Tonyukuk inscription
  40. ^ Tonyukuk inscription
  41. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.9–10, p. 190
  42. ^ Tonyukuk inscription
  43. ^ Kül Tegin inscription
  44. ^ Kül Tegin inscription
  45. ^ Kül Tegin inscription
  46. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 72, 118; Dennis 1984, p. 72, 118
  47. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription; Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c.

Kaynaklar

Literatür

  • Pseudo-Maurikios, Strategikon (late 6th/early 7th c.)
  • George T. Dennis (trans.), Maurice's Strategikon: Handbook of Byzantine Military Strategy (1984)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Army of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Warfare of the Steppe Empires.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/warfare-of-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026