Türgeş ve Karluk Sikkeleri

Taraz bölgesinde yerinde basılan ilk sikkeler Türgeş Kağanlığı dönemine aittir.^[1] Çin hanedan sikkeleri örnek oldu. Bunlardan Türk, Çin ve Soğd öğelerini birleştiren yerel bir sikke çıktı.^[1] Sekizinci yüzyılın ortasından başlayarak Karluk hükümdarlarının basımları Türgeş basımlarının yanında yer alır.^[2]

Yazıtlar ve işaretler

Sikkelerde Soğd yazısıyla yazıtlar, Türk tamgaları ve başka işaretler vardır.^[3] Birinci tipteki bir sikkenin ön yüzünde βγy twrkyš γ’γ’n pny diye çevriyazılan, Türgeş kağanını adlandıran bir Soğd yazıtı bulunur. Arka yüzde Türgeşlerin tamgası görünür. Sekizinci yüzyılın ilk yarısına aittir.^[4] Yüzyıl ortası sikkeleri Türgeş işaretinin yanına Karlukların tamgasını ekler.^[4] Bazı arka yüzlerde Soğdca prn, şan, ya da m’x, ay sözcüğü bulunur.^[4]

Birkaç basım bir hükümdarın adını verir. Birinde bir Vakhshtuva’yı adlandıran bir yazıt ve arka yüzde iki tamga ile Çince yuan karakteri vardır.^[4] Başkaları Karluklara atfedilen Arslan Irkin ve Arslan Küli Irkin’i adlandırır.^[2] Dokuzuncu yüzyıl başının iki küçük sikke tipi arka yüzde “hükümdar Wanantmakh” anlamına gelen wn’ntm’x xwβw yazıtını taşır. Bunlar Türgeş kağanlığına verilir.^[5] Yayın adları sikkelerde durdukları gibi verir ve bu adamların hiçbirini başka kaynaklardan tanımlamaz.

Yorumlar ayrışır. Birincisi Vakhshtuva sikkesini bir Lord Farn-Khutava’nın sikkesi sayar ve onu yedinci yüzyılın sonuna ya da sekizinci yüzyılın başına tarihler. Arka yüzde Türgeş tamgasını, “savaşçı” anlamına gelen er için bir runik işareti ve Çince yuan karakterini görür.^[6] İkincisi ona Lord Vakhshtuva’nın bakır sikkesi der. Vakhshtuva yaygın bir Soğd sözcüğüdür ve bu görüşe göre sikke kökeni bakımından Soğd olup Türk otoritesi altında basılmıştır.^[6]

Boyut ve ağırlık

Sikkelerin boyutu çok değişir. Birinci tipin bir örneği 24,6 mm çapında ve 4,54 g ağırlığındadır, bir Wanantmakh sikkesi ise 16,6 mm çapında ve 0,75 g ağırlığındadır.^[2] Bir tip istisnadır. Sikkeleri ortalama 10,8 g gelir ve 27 mm çapındadır, diğer tiplerden çok daha fazla.^[6] Bazı araştırmacılar bunu özel bir değer birimi, belki mali kullanım için bir birim sayar. Vergilerin bir para reformundan sonra musayyabi, muhammadi ve ghitrifi denen sikkelerle hesaplandığı dokuzuncu ve onuncu yüzyıl Maveraünnehir’ine işaret eder.^[6]

Taraz sikkeleri

Taraz’daki 2014–2017 kazıları 533 Türk sikkesi çıkardı. Bunların 444’ü on iki tipe sınıflanabildi.^[7] İki tip en yaygın olanıdır, her biri 112 parçadır. Bunlar Türgeş kağanı sikkesi ve Vakhshtuva sikkesidir.^[8] Sonra 70, 45, 35, 30 ve 21 parçalık tipler gelir.^[9] Sikkeler kazılan alanın her yerinde, onuncu ile on üçüncü yüzyıl katmanlarında yatıyordu. Bir define bulunmadı, yalnızca tek tek parçalar.^[3]

Türgeş kağanı sikkesi hepsinin en yaygınıdır. Bu tipin başka buluntuları Çu vadisinde Suyab’da 189, Navekat’ta 484, Kuz-Ordu’da 23 ve Nuzket’te 67, Talas vadisinde ise Shelji, Atlakh ve Bek-tobe’de birkaç parçadır.^[8]

Taraz’da bir darphane

On iki tipten yedisi çoğunlukla ya da yalnızca Taraz’da görülür.^[10] Yayının yazarları bunu Taraz’ın kendi darphanesi olduğunun bir işareti sayar. Tek buluntuyla bilinen tipler başka yerlerle temas yoluyla gelmiş olabilir.^[10] Taraz ve Semirechye’nin diğer yerleşimlerinin sikkelerini inceleyen daha eski bir çalışma, bunların arasında Buhara, Fergana ya da Soğdiana’dan büyük basımlar bulamadı. Bunu bölgenin para sisteminin kendi başına durduğunun ve Soğd ticaret ağından bağımsız olduğunun kanıtı saydı.^[1]

Kağanlıklardan sonra

Sikkeler sekizinci ve dokuzuncu yüzyıl başına tarihlenir, ama onuncu ile on üçüncü yüzyıl katmanlarında yatar. Bu yüzden kağanlıklardan çok sonra, büyük olasılıkla Karahanlılar döneminde bozukluk olarak dolaşmaya devam etti.^[10] Yayın, Arslan Irkin ve Arslan Küli Irkin sikkelerini sekizinci yüzyıla tarihler. Başka bir tarihleme Arslan Küli Irkin sikkelerini onuncu yüzyılın ikinci yarısına koyar. Bu tarihlemeye göre darphane faaliyeti kağanlıkla bitmedi, yerel hanedanlar altında bölgesel bir uygulama olarak sürdü.^[10]

Yayın bu sikkeler için eski bir ad ya da değer birimi vermez.