Çaç

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Çaç, Taşkent vahasıdır. Orta Syr Darya’nın sağ yakasında, Tanrı Dağları’nın batı eteğinde, Çirçik ile Angren vadilerinin oluşturduğu bir vahadır. Göçebe ile çiftçi arasında yoğun yerleşimli bir temas bölgesiydi ve köklü şehirleri vardı. Yüz elli hektarlık büyük Kanka yerleşimi, sekizinci yüzyıla kadar vahanın başlıca şehriydi. Göktürkler burayı Eftalit savaşında Soğdiyana ile birlikte aldı. Sefer Eftalit maddesinde anlatılır.

Soğd etki alanında

Altıncı ve yedinci yüzyıllarda Çaç, Soğd kültür alanına girdi. Çaç sikkeleri Pencikent’te, Soğd sikkeleri ise Çaç’ta çok sayıda bulunur. Vahanın çok sayıdaki küçük beyi, yazıları tamamen Soğdca olan ve Soğdca xwb, yani bey unvanını taşıyan sikkeler bastırdı. Tek bir çok nadir tipte Göktürk unvanı tudun yer alır. Sikkelerin ikonografisi Soğd ve Göktürk özelliklerini karıştırır. Soyluların konutları Soğd örneklerine göre yapılıp bezendi. Yol kenarında olmayan köyler ise daha eski bir kültürü korudu. Yedinci yüzyılın Çinlileri Çaç tüccarlarını da öteki Soğdlular gibi saydı. Vaha siyasi olarak parçalıydı. Kalabalık ve Soğdlulaşmış bir aristokrasi vahaya egemendi. Burada hiçbir yer, Semerkant’ın Zerafşan üzerinde oynadığı rolü oynamadı. En büyük yerleşim olan Mingurik otuz beş hektarı kaplıyordu. Aşağı akımda, Otrar’da, Göktürk imparatorluğu tudun’u Çaç’ın başına getirdi. Buna altıncı yüzyılın yeni kanal sulaması ve ardından şehirlerin büyümesi eşlik etti.^[1] Xuanzang, Çaç’ı Soğdiyana’nın içinde saydı.

Arkeoloji

Kanka’nın güneyinde, bir Karahanlı kervansarayının altında, kazıcılar Soğd dönemine ait aynı planlı bir yapı bildirdi. Kazı, ona güvenilecek kadar ilerlemiş değildir.^[1] Kuzey Soğdiyana deve yetiştirirdi. Çinliler 751’de Çaç’a yaptıkları akında çok sayıda deve ele geçirdi. Semerkant’tan Çaç’a ve Fergana’ya giden yollar Zaamin’de ayrılırdı. Yüz metrelik kenarı olan büyük bir avlu, yedinci yüzyılda yolculara hizmet etti.