Karluk Yabgu Devleti

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Altıncı ve yedinci yüzyıllarda Karluklar, Göktürk kağanlarına tâbi halklardan biriydi. Bir anlatıma göre başlarında Aşina hanedanından kişiler bulunuyordu. İkinci Kağanlık döneminde Karluklar, Uygurlar ve Dokuz Oğuzlarla birlikte kağanlığı sona erdiren ayaklanmaya katıldı.^[1] Uygurlar 744’te Moğolistan’da egemen konfederasyon olunca Karluklar, Batı Altay ile Tarbagatay arasındaki yurtlarından ayrıldı. Göktürklerin batıdaki toprakları olan Yedisu’ya yerleştiler.^[2]

751’deki Talas Savaşı’nda Araplara geçtiler. 766’ya gelindiğinde batı başkenti Suyab’ı ve Talas şehrini ellerinde tutuyorlardı, egemen göçebeler olarak solmakta olan Türgişlerin yerini almışlardı.^[2] Başka bir anlatım Yedisu’nun alınışını 766’ya tarihler ve 766 ile 775 arasında Kaşgarya’yı, kısmen de Fergana’yı ekler.^[3] Bu anlatımda Karluklar Uygurlardan koptu, ama yine de kendilerini onların vasalı saydı.^[3]

Konfederasyonu bir yabgu yönetiyordu. Karluk ilteberi, Göktürklerin çöküşünden sonra bu unvana yükseltilmişti. Konfederasyonun çekirdeğini üç boy ya da boy grubu oluşturuyordu. Çigiller ile Tukhsiler de büyük olasılıkla sonradan bunlara katıldı.^[4]

Uygurlar 791’de Karlukları Beşbalık’tan kovdu ve 792’de onları yeniden yendi. Uygur kağanlığı 840’ta yıkılınca Karluklar Doğu Türkistan’ın bazı bölgelerini denetimlerine aldı.^[5] Karluk yabgusu o zaman kağanlık makamına sahip çıkmış olabilir. Gardizi’nin anlatısında Karluk Yabgu kağanın imparatorluğunu alır ve unvan Karluklarda kalır.^[5]

Başka bir anlatıma göre, Yağma, Çigil ve Tukhsilerden oluşan bir Karluk birliğinin hükümdarı 840’ta kendini Aşinaların soyundan sayarak kağan ilan etti.^[3] İki kağan vardı ve Çigil kağanı daha üst konumdaydı.^[3] Bir yoruma göre Yağmalar Uygur hanedanıyla akrabaydı. 840’tan sonra batıya göç ettiler ve Kaşgar bölgesini Karlukların elinden aldılar.^[6]

Onuncu yüzyılın ortasında devlet toprakları, Oğuz sınırlarındaki Farab ve İspicab’dan Tibet’e, Irtış üzerindeki Kimek yurtlarından Samanilerin Maveraünnehir’deki bölgesine uzanıyordu. Karahanlı devletiyle ilişkisi açık değildir.^[7]

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

Yenisey Kırgız Kağanlığı758 – 840
- İttifak758 – 840Karluklar ve Kırgızlar birbirine dayandı
- Evlilik820kağanın eşi, bir Karluk yabgusunun kızı

Notlar

^ Khazanov 1994, p. 259
^ a b c d Golden 1992, p. 196
^ a b c d Khazanov 1994, p. 260
^ a b Golden 1992, p. 197
^ a b Golden 1992, p. 198
^ Sümer 1972, p. 30
^ Golden 1992, p. 199
^ Golden 1992, p. 141

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)