Türgiş Kağanlığı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

On Ok konfederasyonunda Türgiş boyu üstünlüğü ele geçirdi. Türgiş Baga Tarkan Wuzhile boylara 699’a kadar önderlik etti. Başka bir anlatıma göre boylar onu 699’da seçti ve o yerini oğlu Saqal’a bıraktı (706 ile 711 arası). Saqal, 708 ve 709’da Tang’ı yendikten sonra kendini kağan ilan etti.^[1] Bazı araştırmacılara göre Orhun yazıtları, doğu Göktürklerinin Türgişleri 710 ile 715 arasındaki yıllarda kısa bir süre boyunduruk altında tuttuğunu gösterir. Aynı seferlerde batıya, Soğdiyana ile Tokharistan arasındaki geçit olan Demir Kapı’ya kadar ilerlediler. Geçidin nerede olduğu ve Göktürklerin orada Araplarla karşılaşıp karşılaşmadığı tartışmalıdır.^[2] Saqal’ın komutanlarından biri olan Sulu, 717’den itibaren Türgişler arasında öne çıkan isim oldu ve kendini kağan ilan etti. 720 ve 724’te Müslüman kuvvetleri yendi. 722’de Tang’la barış yaptı, bu barış ona Aşina prensesi Jiaohe’yi getirdi.^[3] Tang tarihlerine göre Sulu, ganimetin tamamını komutanları ve subayları arasında paylaştırıyordu. Ganimetten daha fazlasını kendine ayırmaya başlayınca halk gözündeki yeri düştü.^[3] 737’deki Haristan zaferiyle Araplar, Türgişlerden gelen tehlikeye son verdi. 738’de Baga Tarkan Kül Chur ile Tumotu, Sulu’yu öldürdü. İkisi, “sarı boyların” önderiydi. Bu boylar Saqal’ın soyundan geldiklerini öne sürüyor ve onun “kara boylarına” karşı duruyordu.^[3] Kül Chur 740’ta Tang egemenliğini tanıdı, 744’te öldü. Uygurlar tarafından Moğolistan’dan atılan Karluklar bunun üzerine 745 dolaylarında Türgiş topraklarına girdi. 766’ya gelindiğinde Suyab’ı denetliyordu.^[4]^[5] Türgişlerin sikkeleri bilinir. Sikkeler Çin örneğini izler, Soğd harfleri ve Türkçe bir yazı taşır. Birinde “kağan Türgiş Bay Baga” okunur, ötekilerde tamga vardır. Biri Quz Ordu’yu, yani Balasagun’u anar.^[6] Bazı araştırmacılar sikkenin hükümdarını Çin kaynaklarındaki Baga Tarkan’la özdeşleştirir ve saltanatını 740 ile 766 olarak verir.^[7] Yukarıdaki anlatım Kül Chur’un saltanatını 740 ile 744 olarak verir. Türgiş döneminde batı devleti kağanın saygınlığını, unvanlarını ve görevlilerini korudu. Ancak iç bütünlüğü çökmüştü ve devlet olarak yalnızca ara sıra işleyebiliyordu.^[4]

Hükümdarlar

Sulu Khan717–738

Notlar

^ a b c d e Golden 1992, p. 139
^ Barthold 2004, p. 39–40
^ a b c d Golden 1992, p. 140
^ a b Golden 1992, p. 141
^ Barthold 2004, p. 39
^ Ögel 1984, p. 194
^ Rásonyi 1993, p. 97–98
^ Golden 1992, p. 140–141

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)