Uygur Kağanlığı’nın surlu yerleşmelerinin en bol buluntuları arasında Çin yöntemleriyle yapılmış çatı kiremitleri vardır.[1] Yazarlar surlu yerleşmeleri kentleşmeyi benimsemiş bir devletin işareti olarak okur, bunun ne ölçüde olduğu henüz anlaşılmış değildir.[1] Kiremitler, kilden çatı kaplaması yapmanın Çin yöntemlerinin bozkırda kullanıldığını gösterir.[1]

Yerleşmeler

Kiremitler esas olarak üç tür yerleşmeden gelir.[2] Por-Bajin, Tuva’da Tere-Khol Gölü’ndeki bir adadadır, kazıcısı onu sekizinci yüzyılın ortasına tarihler.[3] Kağanların başkenti Ordu Balık, 2010 ve 2011 kazılarından kiremit verdi.[4] Üçüncü grup dörvöljin yerleşmeleridir, yazarlar bunlara seçkin Uygur yerleşmeleri der.[5] Bay Balık, orta Moğol platosunun öbür önemli surlu yerleşmesidir.[6]

Ana incelemenin yazarları kiremitleri silindir kiremitler, düz kiremitler, saçak ucu kiremitleri, hayvan yüzlü kiremitler ve sırt kiremitleri olarak ayırır.[7] Düz kiremit çukur yüzü yukarı yatar. Silindir kiremit iki düz kiremit arasındaki derzi örter. Silindir kiremidin önündeki disk, yani wadang, süslü yüzdür.[5] Bu tür kiremitler platoda Göktürklerden ve Uygurlardan daha eskidir. Moğolistan ile Güney Sibirya’nın en eski çatı kiremitleri Asya Hunları dönemine aittir ve Han kiremitlerine benzer.[7]

Yapım

Uygur kiremitleri sırsızdır.[8] Bu, Tang sarayının ve Bohai ile Silla krallıklarının, renkli sır da kullanan kiremitlerinden ayrılır.[8] Kil kahverengi grimsidir, kireçlidir, küçük katkılar içerir, iyi hazırlanmamıştır.[9]

Kiremitler yerel olarak yapıldı. Bay Balık’tan ve Ordu Balık’tan alınan kiremit örneklerinin 1999’da bir Japon ve Moğol heyetince yapılan çözümlemesi, kalsiyum ve potasyum düzeylerinin yerleşmeler arasında farklı olduğunu gösterdi. Çözümleme kiremitlerin yerel olarak üretildiği sonucuna vardı.[10] Aynı çözümleme, daha eski Türk yerleşmelerinin kiremitlerinin belirli bölgelerde yapılıp uzun mesafelere taşındığını buldu.[10] Por-Bajin’den 36 parça üzerinde yapılan bir inceleme, hammaddenin havzanın dibindeki delta tınından geldiğini buldu.[11]

Kiremitler pişirildi ama yüksek ısıda değil. Por-Bajin’de sıcaklık yaklaşık 200 ile 550 derece arasında kaldı.[10] İnceleme bu işlemi pişirmeden çok kurutma olarak niteler.[10] Bazı kiremitler kırmızımsıdır, bu da onların oksijence zengin bir ortamda ikinci kez pişirildiğini gösterir.[10]

Yazarlar işi kiremitlerin kendisinden yeniden kurar. İnce ahşap şeritlerden, kesik piramit biçiminde bir kalıp, dönen bir platform üzerinde dururdu. Kil kalıptan ayrılsın diye kalıp dokuma bir hasırla örtülürdü. Çömlekçi kili, büyük olasılıkla halkalar halinde uyguladı, düzeltti, kalıptan çıkardı ve güneşte kurutmaya bıraktı. Biçimini tutacak kadar kuruyunca form, bir bıçakla düz kiremitler için dörde, silindir kiremitler için ikiye bölündü. Parçalar sonra fırında pişirildi.[12] Wadang diski silindir kiremide pişirmeden önce kil ve suyla birleştirildi. Diskin arkasındaki kesikler birleşmenin tutmasını sağladı.[13]

Kiremitlerdeki izler

Bazı kiremitlerin üst yüzünde ip izleri vardır, bunlar orta Çin’de yaygın üretici izleridir.[14] Diğerlerinde damgalı ya da kazınmış işaretler bulunur. Por-Bajin’den iki silindir kiremitte, yazarların tamgalar arasında saydığı kazınmış kıvrık bir çizgi vardır.[14] Por-Bajin’den iki wadang’ın arkasında Çince harfler vardır, doğu kapısından gelen birinde doğu, ana yapıdan gelen birinde batı yazılıdır. Büyük olasılıkla yapıcılara verilmiş talimatlardı.[15]

Göktürk anıtlarının kiremitleri

Ordu Balık’ın yirmi kilometre kuzeydoğusundaki Khöshöö Tsaidam’da Kül Tegin ve Bilge Kağan’ın anıt külliyeleri de kiremitle örtülmüştü.[16] Her külliyenin kendi wadang tipi vardır. Kül Tegin tipi sekiz taç yapraklı ve otuz iki inci yuvarlaklıdır. Bilge Kağan tipinin şişkin yaprakları ve kırk iki yuvarlağı vardır.[17] Yazarlar ikisini sekizinci yüzyılın ortasından önceki dönemin grubuna koyar ve Uygur tiplerinden ayırır.[18] Bilge Kağan külliyesinden boyalı bir silindir kiremitte, ikisi yaylı, biri geriye ok atan üç atlı görülür.[19]

Hayvan yüzlü kiremitler Kül Tegin külliyesinde ve Tonyukuk’un anıt külliyesinde bulunmuştur.[20] Birinci Kağanlığa ait çok daha eski bir parça, yüzeyde yatan, Taspar Kağan’ın anıtından, yani Bugut külliyesinden gelir.[21] Üçü birbirinden de, Uygur tipinden de üslupça ayrılır.[21] Kül Tegin anıtının kazıcısı külliyenin tamamını Çin işi saydı.[22] Onu yapan Çinli ustalar ayrı bir maddede ele alınır.[23]

Tang kiremitleriyle ilişki

Bir araştırmacı Por-Bajin kiremitlerini Tang imparatorları Xuanzong, Suzong ve Dezong’un mezar alanlarındaki kiremitlerle karşılaştırır ve Uygur işini daha kaba bulur.[24] Yazarlar Çin’de bir Uygur wadang’ının tam kopyasını bulamadı.[25] Uygur kiremitleri Tang kalıbını kendi karakteriyle izler.[25]

Açık kalanlar

Rapor bir ön incelemedir, yazarlar Ordu Balık’ın ve kiremitli öbür yerleşmelerin yalnızca küçük bir bölümünün kazıldığını belirtir.[18] Hiçbir kaynak kiremitleri kimin yaptığını, çömlekçilerin Çinli mi, Soğdlu mu, yerli mi olduğunu ya da kaç fırının çalıştığını söylemez. Šine-Usu taşı, kağanın Çinlilere ve Soğdlulara Bay Balık kentini yaptırdığını bildirir, ama kiremit ustalarının adını vermez.[26]

Notlar

  1. ^ a b c Arden-Wong Oktober 2015, p. 1
  2. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 6
  3. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 6–7
  4. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 2, 4
  5. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 4
  6. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 2
  7. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 3
  8. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 47
  9. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 47–48
  10. ^ a b c d e Arden-Wong Oktober 2015, p. 48
  11. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 48–49
  12. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 49
  13. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 50
  14. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 51
  15. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 52
  16. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 54
  17. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 54–55
  18. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 55
  19. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 58
  20. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 56–57
  21. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 57
  22. ^ Jisl 1963, p. 398
  23. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272
  24. ^ Arden-Wong Oktober 2015, p. 52–53
  25. ^ a b Arden-Wong Oktober 2015, p. 53
  26. ^ Sinor 1990, p. 321,337

Kaynaklar

Literatür

  • Lyndon A. Arden-Wong; Irina A. Arzhantseva; Olga N. Inevatkina, Reflecting on the Rooftops of the Eastern Uighur Khaganate: A Preliminary Study of Uighur Roof Tiles (Oktober 2015)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kurumlar ve Unvanlar
Craftsmen in the Steppe Empires · The Economy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Roof Tiles of the Uyghur Khaganate.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/uyghur-roof-tiles/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026