Orhun kıyısındaki Kül Tegin ve Bilge Kağan anıtlarını Tang sarayından gelen ustalar yaptı.[1] Bunu iki yazıt kendisi söyler.[2] Tang tarihleri de aynı şeyi söyler.[3] 1958’de Kül Tegin külliyesini kazan heyet, aynı sonuca yapının kendisinden vardı.[4] Halkını Çinlilerin tatlı sözlerine ve yumuşak ipeklerine karşı uyaran kağan, Tang’dan oymacı istedi.[5]

Yazıtlar

Kül Tegin yazıtı ustalardan iki kez söz eder. İlk söz, cenazeye gelen elçilerin sayıldığı yerdedir. Yazıta göre Çin kağanının yeğeni olan general Çaŋ, mezarı yapmak, oymaları işlemek ve yazıt taşını hazırlamak için geldi.[6] Tang tarihi, taziye mektubunu getiren adamları Zhang Quyi ve Lü Xiang olarak adlandırır.[7] Bugünkü okurlar taştaki İšiyi Likeŋ ve Çaŋ Seŋün’ü bu iki adamla özdeşleştirir.[8][9]

İkinci söz tarihi verir. Mezar, oymalar ve yazıt taşı Maymun yılının yedinci ayının yirmi yedisinde, yani 732’de tamamlandı.[6] Taş, taş ve mezar için bu kadar oymacıyı İlteber tuygun’un getirdiğini ekler.[6] Tuygun sözcüğü çeşitli biçimlerde anlaşılır: ad olarak, unvan olarak ve taygun olarak. Bir görüş onu bir halkın adı sayar, bu durumda cümle oymacıların hangi halktan alındığını söylemiş olur.[10]

Güney yüzde Bilge Kağan birinci ağızdan konuşur: “Çin kağanından oymacılar getirdim ve oymaları yaptırdım.”[11] Sözünü sürdürerek, Çin kağanının isteğini geri çevirmediğini ve kendi sarayının oymacılarını gönderdiğini söyler.[11] Bilge Kağan olağanüstü bir mezar yaptırdı ve üzerine, içine ve dışına olağanüstü oymalar işletti.[11] Bilge Kağan yazıtı bu bölümü neredeyse sözü sözüne yineler, orada da imparatorun kendi sarayının oymacılarını gönderdiği yazılıdır.[12]

Aynı taş Göktürkleri Çinlilerin sözlerinin tatlı, ipeklerinin yumuşak olduğuna ve birçok kişinin bunlara aldanıp öldüğüne karşı uyarır.[13] Uyarıyı taşıyan anıtı yapan Çinli oymacıları da kaydeder. Yazıt bu iki olgudan bir sonuç çıkarmaz.

Tang tarihleri

Jiu Tang Shu, Kül Tegin anıtının Çin tarafını anlatır. Ölümünden sonra saray, Zhang Quyi ve Lü Xiang’ı mühürlü bir mektupla gönderdi. Metnini imparatorun kendisinin yazdığı bir dikili taş da yolladı, taşa oyulmuş bir suret ve dört duvarına savaşlarının resmedildiği bir tapınak da yaptırdı.[7]

Xin Tang Shu ustaları ekler. Bir imparatorluk fermanı büyük beceri sahibi altı ressam gönderdi, yaptıkları iş o kadar canlıydı ki Göktürkler böylesini hiç görmemişti. Bilge Kağan ona her baktığında, hüzünden boğazı düğümlenirdi.[14]

Paul Pelliot’nun aktardığı bir Cefu Yuangui pasajı bunun nasıl olduğunu daha iyi anlatır. 733’ün on birinci ayında Bilge Kağan, imparatora teşekkür etmek, elli at sunmak ve ressamları geri götürmek için saraya yüksek bir görevli gönderdi.[15] Metne göre Bilge Kağan daha önce kardeşinin portresini çizecek usta işçiler istemiş, imparator da altı ressam göndermişti.[15] Pelliot, sanatçıların gönderilmesinin Çin’den değil Göktürklerden çıkan bir girişim olduğu sonucuna varır, Tang tarihleri bunu söylemez.[16] Elçinin tarihini, Kül Tegin’in cenaze tapınağındaki işlerin yaklaşık bitiş tarihi sayar.[16] Taş kendi tamamlanışını 732’ye tarihler, dolayısıyla tapınağın resimli süslemesi taştan sonra bitmiş olabilir.

Bilge Kağan’ın dikili taşındaki Çince yazıtı saray tarihçisi Li Rong yazdı ve 735’te taşa kazındı.[17] Yazıta göre elçi Li Quan, Kül Tegin için yapıldığı gibi, kağanın cenaze tapınağına onun bir heykelini dikti.[17]

Kazılan yapı

1958’deki Çekoslovak ve Moğol heyeti Kül Tegin külliyesinin tamamını Çinli işçilerin eseri saydı. Kanıtı yapının biçiminde, malzemenin kullanılışında ve tekniğinde buldu. Tek tek bölümlerin ölçüleri, Çin yapı biriminin, yani 86 santimetrenin tam katlarıdır.[4] Mermer heykeller de Çinli heykeltıraşlara işaret eder. Göçebelerin giysisini korurlar, ama Çin mezar heykelciliğine çok yakın dururlar.[4] Heyet yalnızca balbalları, taş heykelleri ve Türkçe yazıtları Türk işi saydı.[18]

İkinci bir anlatım, tabgaç kaganda bedizçi kelürtüm satırını Çin imparatorundan bir heykeltıraş getirildiği biçiminde anlar. Beyaz mermerden figürleri Tang heykellerine benzetir, ama onların tümüyle Çin’e bağlanamayacağını savunur.[19] Kazıya ilişkin sonraki bir özet de Çinli sanatçıları varsayar. Yine de Kül Tegin heykelinin Türk heykelciliğini yansıttığını savunur.[20]

Oymacılar yalnızca figürlerle uğraşmadı. Bazı araştırmacılara göre Türkçe metni taşa Çinli ustalar oydu, kendisini yazıcı olarak adlandıran Yollug Tegin ise yalnızca yazdı.[21] Başkaları, bu ustaların elinin Runik harflerde herhangi bir ata alfabe kadar bulunduğunu ekler.[22]

Açık kalanlar

Yazıtlar kaç oymacının geldiğini söylemez, hiçbirinin adını da vermez. Tang tarihi ressamların sayısını, yani altıyı verir, adlarını o da vermez.[14] Kaynaklar ustaların çalışırken nerede kaldığını ve ne kadar süre kaldığını söylemez. Bilge Kağan’ın 733’te sarayda sunduğu elli at, lütfa teşekkür olarak verilir.[16] Kaynaklar sarayın başka bir karşılık alıp almadığını söylemez.

Notlar

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272, 281
  2. ^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
  3. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  4. ^ a b c Jisl 1963, p. 398
  5. ^ Kül Tegin inscription
  6. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272
  7. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  8. ^ Thomsen 1993, p. 188
  9. ^ Orkun 1994, p. 77
  10. ^ Yavuz 2026
  11. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 281
  12. ^ Bilge Khan inscription
  13. ^ Kül Tegin inscription
  14. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  15. ^ a b Pelliot 1929, p. 247–248
  16. ^ a b c Pelliot 1929, p. 248
  17. ^ a b Pelliot 1929, p. 233–235
  18. ^ Jisl 1963, p. 398–399
  19. ^ Ögel 1984, p. 136, 166
  20. ^ Durmuş 2000, p. 186–187
  21. ^ Thomsen 1993, p. 79
  22. ^ Golden 1992, p. 152

Kaynaklar

Literatür

  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
  • İlhami Durmuş, Köl Tigin Külliyesi Kalıntıları ve Türk Kültür Çevresindeki Yeri (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kurumlar ve Unvanlar
Craftsmen in the Steppe Empires · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · The Economy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/chinese-craftsmen-at-the-orkhon-monuments/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026