Tonyukuk, sırasıyla İlteriş Kağan’ın, Kapgan Kağan’ın ve Bilge Kağan’ın danışmanıydı.[1] Aynı zamanda İkinci Göktürk Kağanlığı’nın ordularına komuta etti. Bu orduları Sayan dağları üzerinden Kırgızlara, Altay ve Irtış üzerinden Türgişlere karşı yürüttü.[1] Bain Tsokto’daki yazıtın yazarıdır.[2] Bu yazıtta birinci şahısla, İlteriş olmasaydı ve kendisi olmasaydı ne bir devlet ne de bir halk olurdu, der.[3] Göktürk yüzyıllarında bir hanedan adına değil, kendi adına konuşan tek adam odur.[4] Onu ölçüp biçmek için kendi gerekçeleri olan Tang sarayı, 725’te ona “derin ve hilelerle dolu, yaşlandıkça bilgeleşen, Li Jing ile Xu Ji kalıbından bir adam” dedi.[4]

Kaynaklar

Onu birbirine pek değmeyen iki taraftan tanırız. Kendi yazıtı 682’den Kapgan’ın ölümüne, yani 716’ya kadar olan yılları kapsar ve orada durur. Ayaklanmayı, Ötüken’e yürüyüşü ve seferleri anlatır. Yazıt, hükümdar Bilge Kağan’ın adının geçtiği ama saltanatından hiçbir şeyin anlatılmadığı bir hesaplaşmayla biter.[1] Tang tarihinin Göktürk bölümü onu ilk kez 716’da, yeni kağanın geri çağırdığı, Kapgan’ın maiyetinden yaşlı bir subay olarak anar. Bölüm onu 725’e kadar izler.[4] Taş genç adamı ve komutanı verir, Çin kaynakları ise yaşlı adamı ve devlet adamını verir. İki kaynağın hiçbiri ötekinin anlattığına değinmez. Aynı kırk yılı kağan cephesinden kapsayan iki Orhun anıtından Kül Tegin anıtı onun adını anmaz.[5] Bilge Kağan anıtı onu bir kez anar. Kağanın oğlu Tengri’nin söylediği satırlarda, saray ileri gelenlerinin bir listesinde yer alır.[6]

İlk yılları

“Ben kendim Çin ilinde doğdum. Türk halkı o zaman Çin’e tabiydi.”[7] Yazıt böyle başlar. Tonyukuk’un kökeni hakkında söylediği tek şey budur. Bu söz, doğumunu doğu Göktürklerinin Tang yönetimi altında sınır boyunca yaşadığı 630 ile 682 arasındaki elli yıla yerleştirir. Tang tarihinin 716’da yetmişin üzerinde olduğunu söylemesi ise doğumunu 646’dan öncesine koyar. Sınırın Çin tarafında, 640’lı yıllarda, Çinlilerin kendi reisleri aracılığıyla yönettiği bir halkın içine doğan bir çocuk Çince konuşarak büyüyebilirdi. Çin sarayını da tanıyabilirdi. Friedrich Hirth, olan bitenin bu olduğunu ve Tonyukuk’un Tang tarihindeki Aşide Yuanzhen olduğunu savundu. Savı tam da bu ihtimale dayanır.

Yazıt, Çin ilinde doğduğunu söyler, bu da doğum yerine ilişkin bir ifadedir.[1] Bir modern yazar bundan Tonyukuk’un soyca Çinli olduğu sonucunu çıkarır.[8] Yazıt bunu söylemez.[1]

Ad kendisi bir unvan olabilir. Bir yorum onu tun, “ilk doğan, ilk”, ve vezir anlamındaki Türkçe sözcüğe bağladığı yukuk diye ayırır. Ad o zaman “baş vezir” anlamına gelir ve ilk ünlüsü u’dur.[9] Genel kullanımdaki yazım ise o ile Tonyukuk’tur.[1] Başka bir yorum adı tuny ve ukuk “anlayan” diye ayırır.[10]

Aşide Yuanzhen ile özdeşleştirme

Tang tarihi, Aşide Yuanzhen adında bir Göktürk bilir. Yuanzhen 682’de Şanyu koruyuculuğu altındaki teslim olmuş boyların başındaydı. Koruyuculuğun başkâtibi onu bir suçtan dolayı hapse atmıştı.[4] Kutluk ayaklandığında Yuanzhen, boyları düzene sokmayı önererek hapisten sıyrıldı. Doğruca, buna çok sevinen asinin yanına gitti. Kutluk onu Apa Tarkan yaptı ve ordunun tek komutanlığını ona verdi.[4][11] Yuanzhen 687’de Kutluk’un yanında Shanxi’ye ve Hebei ovasına yapılan akınları yönetti.[4] Friedrich Hirth, yazıtın ilk neşrinin son sözünde Yuanzhen’i Tonyukuk ile özdeşleştirdi. Dayanakları aynı boy, aynı Çin eğitimi, kurucunun yanında aynı konum ve Türkçe adı karşılıyor olabilecek, “İlk Hazine” anlamındaki Çince addı. Bu özdeşleştirme başka yerlerde bir olgu gibi tekrarlanır.[12][13]

Güçlük Tang tarihinin kendisindedir. Her iki anlatımında da Yuanzhen “sonra Türgişlere karşı asker sevk etti ve savaşta öldü”. Bu cümle, Kutluk’un 690’ların başındaki ölümünün kaydından önce gelir.[4] Tonyukuk bundan sonra otuz yıldan fazla yaşadı. Ya tarih bir ölümü yanlış yere koymuştur, ya da Yuanzhen ile Tonyukuk iki ayrı adamdır. Biri İlteriş döneminde Türgişlere karşı düştü. Öbürü Kapgan döneminde Türgişlerle savaştı ve ikisinden de uzun yaşadı. Bu yüzden özdeşlik bir bulgu değil, bir görüş olarak kalır. Tang tarihçileri bile bunu karara bağlayamamıştır.

Ayaklanma (682)

Yazıt başlangıcı başka hiçbir metnin vermediği biçimde verir. Türk halkının, Türk Sir halkının ülkesinde, düzenli bir yapısı kalmamıştı. Kırlarda kalmış olanlar toplandı, yedi yüz kişi, üçte ikisi atlı. Onları yöneten bir şaddı. “Benim sözcüm ol” dedi ve Tonyukuk onun sözcüsü oldu.[7] Eski karşılık olan “bana katıl”, hiçbir Türk dilinde bulunmayan bir yay- fiiline dayanır.[14][15] Sonra tüm iddiasının dayandığı cümle gelir: “Onu kağan yapayım mı? dedim ve düşündüm.” Ardından uzaktan bakınca zayıf boğa ile besili boğanın ayırt edilemediğini söyleyen atasözü gelir. Sonra şöyle der: “Gök bana akıl verdiği için onu kağan yapan ben kendim oldum. Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan yanında olunca İlteriş Kağan oldu.”[7] Kül Tegin yazıtı aynı başlangıcı on yedi adam üzerinden anlatır, bu adamlar yetmiş, sonra yedi yüz olur. Orada Gök, kağanı ile katunu tepelerinden tutup yükseltir.[5] Orada bir kral yapıcıya yer yoktur.[5]

Yeniden kurulan devletin ilk yurdu, Çin sınırının kuzeyindeki Çogay Kuzı ile Kara Kum’du. Orada insanlar geyik ve tavşan etiyle yaşıyordu ve “düşmanlarımız çevremizde ocak başı gibi sarmıştı”.[1] Bir Oğuz kaçağı, Dokuz Oğuz’un yeni kağanının Çin ve Kıtañlarla kurduğu ittifakın haberini getirdi.[16] İttifakın amacını da bildirdi: “Türk Sir halkının ülkesinde efendi çıkmasın.”[1] Tonyukuk’un cevabı, düşman zayıfken, iki üç bin adamla önce vurmaktı. Yazıta biçimini veren öğüt budur.[1] İlteriş ona yüreğinin dediği gibi yürümesini söyledi.[1] Kök Öng’ü geçti ve Tola kıyısında üç ya da altı bin kişilik olduğu söylenen bir orduya karşı iki bin adamla Oğuzları yendi.[17][18][19] Kağanı ile halkı Ötüken ülkesine getirdi. Bundan sonra dört yanın halkları geldi.[20] Bu yürüyüş, sınırdaki ayaklanmanın İkinci Kağanlığa dönüştüğü andır. Tonyukuk onu kendi işi sayar.

İlteriş ve Kapgan döneminde

Kendi anlatımına göre, Çinlilerle on yedi, Kıtañlarla yedi, Oğuzlarla beş savaş boyunca İlteriş’in danışmanı ve komutanıydı.[21][22] Bir Göktürk ordusunu ilk kez Şantung kentlerine ve denize götüren oydu. Kağan orada yirmi üç kenti yağmaladı.[23][24] Yazıt bir “Şantung kenti” anar, bazı araştırmacılar bunu eyaletin başkenti sayar.[24] Sınırın öbür yanındaki Tang tarihi aynı akınları yıl yıl, bedelleriyle birlikte kaydeder. 687’de sınırın ötesinde on üç bin kişilik bir Çin takip kuvveti son adamına kadar yok edildi.[4]

En büyük seferleri Kapgan döneminde yer aldı. Yazıt Kapgan’a bir yerde Bögü Kağan, geri kalan yerlerde Kapgan der. Çin imparatoru, On Ok kağanı ve Kırgız kağanı doğu kağanını yok etmek için Altay’da buluşmak üzere anlaştı. Tonyukuk önce Kırgızlara vurmayı seçti.[25][26] Mevsim kıştı. Yol, Az’dan bir kılavuzun bildiği tek atlık bir patikayla Kögmen’den geçiyordu.[27] Kılavuz yolu şaşırdığı için öldürüldü. Ordu Anı boyunca indi, uyuyan Kırgızların üzerine çullandı ve kağanlarını öldürdü.[28] Kapgan katunu gömmek için eve dönmüştü. Ordunun başında İnel Kağan ile Tarduş Şad vardı. Kağandan Altay’da kalıp hiçbir şey yapmama emri geldi.[29] Apa Tarkan’a da Tonyukuk’un kımıldamasına izin vermemesi için gizli bir emir gitti.[29] Tonyukuk kımıldadı. Yolsuz yerden Altay’ı, geçitsiz yerden Irtış’ı aştı ve şafakta Türgişlerin üzerine Bolçu’da çullandı.[29] Beyler, yüz bin kişi olduğu söylenen bir ordudan geri dönmek istedi. Savaştan önceki konuşma taşın en çok anılan bölümüdür: “Neden kaçalım? Çok oldukları için neden korkalım? Saldıralım!”[30] Türgiş kağanı esir alındı, yabgusu ile şadı öldürüldü. On Ok boyun eğdi. Ordu İnci Nehri’ni aşıp Demir Kapı’ya kadar gitti ve orada Soğdlular teslim oldu. Ordu eve altın ve gümüş taşıdı.[31] Tang tarihi, Kapgan’ın Türgiş kağanı Suoge’yi yok edişini 710 ya da 711’e tarihler ve Kapgan’a mal eder. Yazıt ise bunu Tonyukuk’a mal eder.[4]

Bir çeviriye göre Tonyukuk 51. satırda birinci şahısla Kapgan’ı tahta kendisinin oturttuğunu söyler.[32] Başka bir çeviri fiili “oturdu” diye alır ve Kapgan’ın tahta bir fail olmaksızın çıktığını söyler.[33]

Bilge Kağan döneminde

716’da Kapgan öldürüldü ve Kül Tegin kardeşini tahta çıkardı. Kül Tegin, Kapgan’ın bütün maiyetini öldürdü.[4] Yalnızca Tonyukuk esirgendi, çünkü kızı yeni kağanın katunuydu. Görevinden alındı ve boyuna geri gönderildi.[4][34] O yıl içinde Xi ile Kıtanlar Çin’e geçiyor, Türgişlerden Sulu kendini kağan ilan ediyor, Bilge Kağan’ın kendi boyları da tereddüt ediyordu. Bilge Kağan, Tonyukuk’u başdanışman olarak geri çağırdı. Tonyukuk zaten yetmişin üzerindeydi. Halk, tarihin dediğine göre, ona büyük saygı duyuyordu.[4][35][36] Tang tarihinin bu makamda ona verdiği unvan mouzhu, devletin planlayıcısı ya da stratejisti demektir.[4][36]

Tang tarihinin onun öğüdünden koruduğu şey bir siyasettir. Bilge Kağan, kaçaklar geri gelirken Çin’e akın yapmak istedi. Tonyukuk, Tang hükümdarının yetenekli, hasadın bol ve halkın birlik olduğunu söyledi. Yeni toplanmış ve hâlâ zayıf bir ordunun birkaç yıl dinlenip fırsat kollaması gerektiğini de ekledi.[4] Bilge Kağan surlu şehirler kurmak ve Budist ile Taoist tapınaklar açmak istedi. Tonyukuk hayır dedi. Ona göre Göktürkler sayıca Tang’ın yüzde biri bile değildi. Onlara hep direnme gücü veren şey, su ve otlak arayışıyla göç etmeleri, sabit bir yurtları olmaması, yayla yaşamaları ve hepsinin silah eğitimi görmüş olmasıydı.[4][37][38] Güçlüyken ilerleyip yağmalıyorlardı. Zayıfken dağlara saklanıyorlardı. Tang orduları o zaman ağırlıklarını kullanacak yer bulamıyordu. Şehirler eski âdeti değiştirir ve yenilgi gününde halkı Tang’a teslim ederdi. Tapınakların öğretisi ise insanları yumuşak ve zayıf yapardı, bu da silahın yolu değildi.[39][40] Kağan ile beyleri, tarihin dediğine göre, bu öğüdü derinden doğru buldu.[4] Bu, bütün göçebe devletin kuramıdır. On yıl sonra kazınan Kül Tegin yazıtının güney yüzü aynı şeyi kağanın sesiyle söyler.[12]

720’de Tang, kraliyet ordugâhına üç koldan bir saldırı planladı: batıda Beiting’den Basmıllar, doğudan Xi ve Kıtanlar.[4] Tonyukuk, üçünün birleşemeyecek kadar birbirinden uzak olduğunu ve Çin ordusunun ordugâha ulaşamayacağını söyledi. Tang ordusu yine de gelirse, dedi, kağanın çadırı üç gün kuzeye taşınabilirdi ve Tang askeri yiyeceksiz kalıp kendiliğinden giderdi.[4] Xin Tang Shu bütün halkın üç gün önceden kuzeye çekilmesini anlatır.[41][42] Açgözlü ve hafif Basmılların önce ve tek başına geleceğini, onlarla başa çıkılabileceğini de ekledi.[4][43] 721 sonbaharında Basmıllar tek başına geldi. Ürküp geri çekildiler.[4] Tonyukuk, evinden bin li uzakta ölümüne savaşacak adamlarla bir muharebeyi yasakladı. Onları izledi. Onlar varmadan Beiting’i almak için yan yoldan bir müfreze gönderdi. Basmıllar şehri gitmiş bulunca bütün kuvveti esir aldı.[4] Dönüşte Chiting’e çıktı ve Liangzhou’yu koyunlarından ve atlarından soydu.[4] Liangzhou valisi Yang Jingshu, ona karşı bir yardımcı general ile bir yaver gönderdi. Tonyukuk, Jingshu surlarını tutarsa barış önereceğini, sahaya çıkarsa savaşıp kazanacaklarını söyledi. Shandan’da rüzgâr ve kar Tang okçularını uyuşturdu, okçular yaylarını ve oklarını kaybetti ve Tang ordusu bozguna uğradı. Jingshu makamlarını yitirdi.[4][44] İki tarafın da anlattığı tek seferi budur. İki anlatım adam hakkında aynı şeyi söyler.

Son kayıt 725’tedir.[4] İmparator Tai Dağı’ndaki kurban törenine çıktı ve şansölye Zhang Yue Göktürklere karşı asker toplanıp toplanmayacağını sordu. Zhang Yue, korkmak için sebep olarak üç adamın adını verdi.[4] Bunlar insancıl ve sevilen kağan, cesur ve yenilmemiş Kül Tegin ve derin, hilelerle dolu, yaşlandıkça bilgeleşen, büyük Tang generalleri Li Jing ile Xu Ji kalıbından Tonyukuk’tu. “Bu üçü tek akılla hareket ederse hamlelerinden hiçbiri boşa gitmez.”[4] Tang sarayının çaresi, bir Göktürk vezirini imparatora onur rehinesi olarak hizmet etmesi için çağırmak oldu. Kağan bir vezir gönderdi.[4]

Bundan sonra kaynaklar onun hakkında susar. Kızı ondan uzun yaşadı ve 740’lardaki naiplik dönemine ulaştı. Çocuk kağan Tengri’nin annesi olarak, sevgilisiyle birlikte, devlet yıkılana kadar onu yönetti.[4] Tonyukuk’un ölüm tarihi kayıtlı değildir. Kendi anıtı, o hayattayken kazınmıştı. Wilhelm Radloff anıtın 716’da, Vilhelm Thomsen ise yaklaşık 720’de dikildiğini kabul etti.[45]

Taş tarih vermez. Tonyukuk 56. satırda yaşlandığını söyler ve Tang tarihi onu 716’da yetmişin üzerinde gösterir. Bir tarihleme bu yüzden taşı 716’dan beş ila on yıl sonraya, 720 ile 725 arasına koyar. Bir başkası 726’ya ya da biraz sonrasına koyar.[35]

Hsieh adlı bir Uygur ailesinin Çince mezar yazıtı, Tonyukuk’u atası sayar. Yazıt onu Sui döneminde Göktürklere geçmiş bir Çinli yapar ve kızının Bilge Kağan’ın ölümünden sonra halkıyla birlikte Çin’e geldiğini söyler. İki söz de Tang tarihine aykırıdır: Tang tarihinde Tonyukuk 716’da yetmişin üzerindeydi ve kızı 740’larda oğlu adına devleti yönetti.[46]

Yazıt ve savları

Yazıtı danışmanın devlet kuramıdır. Türk Atlası metni bütünüyle yazıt maddesinde ortaya koyar. Nakaratı “kağanı cesur, danışmanı bilge”dir. Beş kez geçer, üçü düşmanların ağzında.[1] Taş bir savunma sayılmıştır. Tonyukuk 716’da kağanın kayınpederi olduğu için esirgenmişti, ama görevden alınmıştı. Yazıtı devlete hizmetlerini tek tek sayar ve İlteriş ile Kapgan’ın işlerinin üzerinde durur.[47] Kapanış satırları, İlteriş olmasa ve Tonyukuk olmasa “ne boy, ne halk, ne insan, hiç efendi de olmazdı” der. Ayrıca Bilge Kağan’ın şimdi tahtta oturmasının, ikisinin emek vermesinden olduğunu söyler.[1] Bir çeviri listeyi efendi ile bitirir. Bir başkası son sözcüğü zarf sayar ve “ne boylar, ne halk, ne insanlar hiç” diye okur.[48] Birkaç yıl sonra hanedan tarafından kazınan Kül Tegin yazıtı aynı yeniden kuruluşu Gök’e, kağanın babasına ve amcasına verir. Aynı savaşları Kül Tegin’e verir. Danışmanın adını anmaz.[5] Tonyukuk taşı Kül Tegin’i anmaz, Kül Tegin taşı da Tonyukuk’u anmaz.[49] Bilge Kağan taşı danışmanı bir listede bir kez anar ve onun hiçbir işini anlatmaz.[6] Kanıtın durumu budur. Bu durum, hiçbir vakayinamenin kaydetmediği bir şeyi Bilge Kağan’ın hükümdarlık merkezi hakkında söyler.

Açık bir otlağın ortasında duran, baştan aşağı dikey runik harf satırlarıyla kaplı, yıpranmış uzun bir taş sütun
Birinci Tonyukuk taşının güney yüzünün üst kısmı, Nalaiha vadisinde, Haziran 1909'da çekilmiş. Fotoğraf: G. J. Ramstedt ve Sakari Pälsi, 1909, Finlandiya Miras Ajansı, CC BY 4.0.
Açık bir ovada çıplak zeminde duran, kırılmış büyük taş lahit blokları, sol kenarda bir çadır
Tonyukuk mezarındaki taş lahit, güneybatıdan, 1909. Fotoğraf: Sakari Pälsi, 1909, Finlandiya Miras Ajansı, CC BY 4.0.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l Tonyukuk inscription
  2. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, vii, 23
  3. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289–290
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ a b c d Kül Tegin inscription
  6. ^ a b Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 79–80
  7. ^ a b c Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
  8. ^ Ögel 2015, p. 391
  9. ^ Tekin 1994, p. 25
  10. ^ Erhan 2011, p. 22
  11. ^ Taşağıl 2004, p. 13–14
  12. ^ a b Golden 1992
  13. ^ Taşağıl 2004, p. 13
  14. ^ Tezcan 1975–1976 (Ankara 1976), p. 174
  15. ^ Tekin 1994, p. 27
  16. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  17. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  18. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  19. ^ Taşağıl 2004, p. 14
  20. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  21. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  22. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, p. 21
  23. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, p. 9
  24. ^ a b Ögel 2000, p. 181
  25. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285–286
  26. ^ László 1950, p. 38
  27. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286
  28. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286–287
  29. ^ a b c Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
  30. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
  31. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288–289
  32. ^ Tekin 1994, p. 21
  33. ^ Orkun 1994, p. 117
  34. ^ Taşağıl 2004, p. 41–42
  35. ^ a b Tekin 1994, ix
  36. ^ a b Taşağıl 2004, p. 43
  37. ^ Ögel 2000, p. 177, 179
  38. ^ Barthold 2004, p. 18
  39. ^ Kwanten 1979, p. 46
  40. ^ Roux 1994, p. 18
  41. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  42. ^ Ögel 2000, p. 45–48
  43. ^ Taşağıl 2004, p. 46–47
  44. ^ Taşağıl 2004, p. 47
  45. ^ Radloff 1899; Thomsen 1924
  46. ^ Ögel 1993, p. 78–79
  47. ^ Tekin o. J., p. 14–15
  48. ^ Tekin 1968, p. 290, 334
  49. ^ Tonyukuk inscription; Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Zweite Folge: Die Inschrift des Tonjukuk (1899)
  • Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Ferenc László, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler (1950)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Semih Tezcan, Tonyukuk Yazıtında Birkaç Düzeltme (1975–1976 (Ankara 1976))

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler47

Kişiler
Ashide Yuanzhen · Bars Beg · Bilge Khan · Ilterish Khan · Kül Tegin · Pofu Katun · Right Shad (d. 741) · Sulu Khan · Tengri Khan
Devletler
Second Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk war of restoration, 679–687 · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · Kapgan's western war, 709–713 · The revolt of the subject peoples, 714–716
Muharebeler ve olaylar
Battle of Bolchu · Bilge Khan's Tent Banquet (725) · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · The coup of 716
Yerler
Beiting · Beshbalik · Dzungaria · Kögmen · Syr Darya · Tola
Halklar
Az · Basmïl · History of the Turkic peoples
Soylar
Ashide
Kurumlar ve Unvanlar
Apa Tarkan · Baga · Katun · Livestock Raids · Ordu · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · Seasonal Pastures · Tarkhan · The Economy of the Steppe Empires · Tölis and Tardush · Women among the Turkic Peoples
Dinler
Animism · Umay
Yeme içme
Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Hunting among the Göktürks · Mounted Archery · The New Year on the Steppe
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tonyukuk.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/tonyukuk/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026