Bi, Huhanye’nin torunuydu. İki kez tahttan atlandı. Sonra dedesinin unvanını aldı. MS 48 baharında güney sınırındaki sekiz boyun şefleri onu şanyu yapmakta anlaştı. Kışın kendini, kuzeydeki merkeze karşı, Huhanye Şanyu ilan etti.[1] Han sarayı onu kabul etti. O andan itibaren iki Asya Hun devleti vardı: biri sınırın içinde, biri dışında.[1] Unvanı dokuz yıl elinde tuttu. İlk baharında kardeşi kuzey merkezini sahada yendi. MS 56’da öldüğünde Han, cenazesine asker gönderdi.[1]

Tahttan önce

Bi, Wuzhuliu Şanyu’nun oğluydu. Huhanye’den sonra oğulları birbirinin ardından tahta çıkmıştı. Bi’nin amcası Yu döneminde Bi, Sağ Yujian Rizhu Kralı makamındaydı. Güney sınırı ve Wuhuanlar onun komutasındaydı.[1]

48’in bölünmesine varan kopuş, Yu’nun sıradaki kişiye davranışından doğdu. Yu kendi küçük kardeşi, Wang Zhaojun’un oğlu Yituzhiyashi’yi öldürdü. Yituzhiyashi Sol Erdemli Kral olacaktı. Hou Han Shu bu makamı şanyunun belirlenmiş varisinin makamı olarak adlandırır. Yu tahtı oğluna bırakmak istiyordu.[1] Bi bunun kendisi için ne anlama geldiğini söyledi. Veraset kardeşten kardeşe gidecekse, Sağ Guli Kralı’nın tahta çıkarılması gerekirdi. Oğula gidecekse, Bi kendisi önceki şanyunun en büyük oğluydu ve tahta çıkarılması gerekirdi.[1] ‘Önceki şanyunun en büyük oğlu’ sözü, anası Huhanye’nin en onurlu eşi olan Wuzhuliu’nun en büyük oğlu anlamına gelebilir. Huhanye’nin torunlarının en büyüğü anlamına da gelebilir. Hangisinin kastedildiği belli değildir.[2] Bi, merkezdeki toplantılara gitgide daha az geldi. Şanyu, askerlerini gözetlemeleri için iki Gudu markisi gönderdi.[1]

Yu MS 46’da öldü. Yu’nun oğlu Wudadihou tahta çıktı ve öldü. Wudadihou’nun kardeşi Punu onu izledi. Bi ikinci kez atlandı.[1][3] Ardından kuraklık ve çekirge Asya Hun ülkesini çıplak bıraktı. Punu Han’dan bir evlilik antlaşması istedi. Aynı zamanda, MS 47’de, Bi, Guo Heng adlı bir Çinliyi Asya Hun topraklarının haritasıyla Xihe valisine gönderdi. Bi kabul edilmeyi istedi.[1] İki Gudu markisi bunu sezdi. Ejderha kurbanında Bi’yi şanyuya ihbar ettiler. Bi’nin kardeşi Jianjiang Kralı şanyunun çadırındaydı. İhbarı duydu ve Bi’yi uyarmak için at sürdü. Bi, komutasındaki sekiz boyun kırk elli bin adamını topladı. Markilerin geri dönmesini bekledi. Markiler durumu öğrendi ve hızlı atlarla kaçtı. Şanyu Bi’ye karşı on bin atlı gönderdi. Bi’nin gücünü görünce geri döndü.[1]

Sekiz boy ve bir unvan, MS 48

MS 48 baharında sekiz boyun şefleri Bi’yi şanyu yapmakta anlaştı. Ona Huhanye unvanını verdiler, çünkü dedesi bir zamanlar Han’a yaslanıp güvenlik bulmuştu. Onun adını devralmak istediler.[1] Wuyuan sınırına geldiler. İmparatorluğa sonsuza kadar bir siper olmak istediler. Kuzeydeki haydutları püskürtmeyi önerdiler. İmparator, Beş Daire Soyluları Komutanı Geng Guo’nun öğüdüyle kabul etti. Kışın Bi kendini Huhanye Şanyu ilan etti.[1][4]

Han sarayı bölünmüştü. Hou Han Shu’nun Geng Guo biyografisi, memurların çoğunun imparatorluğun yeni yerleştiğini ve boş olduğunu söylediğini aktarır. Barbarların samimiyetini tartmanın zor olduğunu da söylediler. Yalnızca Geng Guo şöyle karşılık verdi: Han, Bi’yi imparator Xuan’ın Huhanye’yi karşıladığı gibi karşılamalıydı. Onu doğudaki Siyenpilerin ve kuzeydeki Asya Hunlarının karşısına çıkarmalıydı. Böylece sınırdaki idari bölgeleri (komutanlıkları) yeniden kurabilirdi.[5] Kabul iki amaca birden hizmet etmiş olabilir. Kabul, kuzey sınırına güçlü bir savunucu yarattı. Asya Hunlarının yeniden birleşmesini de engelledi.[5]

İlk yıllar, MS 49 ve 50

MS 49 baharında Bi, kardeşi Sol Erdemli Kral Mo’yu on binden fazla atlıyla kuzeye gönderdi. Mo, kuzey şanyusunun kardeşi Yujian Sol Erdemli Kral’ı sağ ele geçirdi. Kuzey şanyusunun kendi ordugâhını kırdı. Toplam on binden fazla adamı, yedi bin atı ve on bin baş sığır ile koyunu geri getirdi. Kuzey şanyusu dehşete kapıldı. Bin li geri çekildi.[1] Bölüm şunu ekler: Han daha önce, birkaç öküzün çektiği kuleli savaş arabaları yaptırmıştı. Bunları sınıra, Asya Hunlarına karşı koymuştu. Onları görenler bir kehaneti hatırladı. Han, dokuzuncu kuşakta kuzey barbarlarını bin li geri itecekti. Şimdi, bölüme göre, toprak gerçekten genişlemişti.[1] Kuzeyli bir Yujian Gudu Markisi ile bir Sağ Gudu Markisi otuz binden fazla insanla Han’a geçti. Bi ülkesinin hazineleriyle saraya elçiler gönderdi. Kendini tebaa ilan etti. Kendisini denetleyecek bir elçi, rehin oğul gönderme hakkı ve eski anlaşmanın yenilenmesini istedi.[1]

MS 50’de Han, Bi’nin merkezini batıdaki Wuyuan sınır karakolundan seksen li uzakta kurdu. Elçi ona fermanı yüzüstü yere kapanarak karşılamasını söyledi. Bi bir süre tereddüt etti. Sonra yere kapandı ve kendini tebaa ilan etti. Bir tercüman aracılığıyla elçinin onu kendi adamlarının önünde aşağılamamasını rica etti.[1][6] Han sarayı bunun ardından Yunzhong’a yerleşmesine izin verdi. Bi iki deve ile on alacalı at gönderdi.[1]

O yaz Mo’nun yakaladığı kuzeyli Yujian Sol Erdemli Kral, Bi’den ayrıldı. Halkı ve beş güney Gudu markisi onunla gitti, toplam otuz binden fazla kişi. Kuzey merkezine üç yüz li uzaklıktaki bir yere geri gittiler. Orada Sol Erdemli Kral’ı şanyu yaptılar. Bir ay sonra birbirleriyle savaştılar. Beş markinin hepsi öldü, Sol Erdemli Kral da kendini öldürdü. Markilerin oğulları her biri askerlerini koruyup kendi başlarına durdu.[1] Sonbaharda Bi saraya rehin olarak bir oğul gönderdi. Han ona külah ve kuşak, altın bir mühür, örtülü bir araba, bir kılıç ve bir yay ve on bin top brokar ve kumaşla karşılık verdi. Hedong’dan Güney Asya Hunlarını beslemek için yirmi beş bin hu kuru pirinç ve otuz altı bin baş sığır ile koyun gönderdi.[1][7] Huhanye MÖ 51’de otuz dört bin hu tahıl almıştı. İpek ve ipek yumağı armağanları, ilk ziyaretinde 8.000 top ve 6.000 jin iken MÖ 1’de 30.000 top ve 30.000 jin’e çıktı.[8] Bir modern anlatım, Bi’nin 10.000 top ve 10.000 jin’ini bu rakamların sonuncusuyla karşılaştırır ve bunu Bi’nin daha zayıf hükümdar olduğunun işareti sayar. Otuz altı bin baş sığır ve koyunu, kaçarken geride bıraktığı sürülerle açıklar.[9] Kışın beş markinin oğulları üç bin adamla güneye döndü. Kuzey şanyusu peşlerinden atlılar gönderdi ve hepsini aldı. Bi’nin askerleri onlarla sahada karşılaştı ve iyi iş çıkaramadı. Han bunun üzerine onu Xihe’deki Meiji’ye taşıttı.[1]

Kuzeyle ilişkiler, MS 51–53

MS 51’de kuzey şanyusu bir evlilik antlaşması istemek için Wuwei’ye elçi gönderdi. Han sarayı tartıştı ve karar veremedi. Veliaht, Güney Şanyusu’nun Han’a yeni bağlandığını söyledi. Kuzey barbarlarının saldırılmaktan korktuğunu da ekledi. Han bir ordu gönderemeden kuzeyle anlaşırsa, güney şanyusu iki yürekli olabilirdi. Şimdi gelen kuzey barbarları da o zaman gelmeyi bırakırdı. İmparator kabul etti. Wuwei valisine elçiyi kabul etmemesini söyledi.[1]

MS 52’de kuzey merkezi at ve kürklerle yeniden elçi gönderdi. Bir evlilik antlaşması ve müzik istedi. Elçi ayrıca, batı devletlerinin hu konuklarını huzura birlikte getirmek istedi.[1] Bu konuklar Soğd tüccarları olabilir. Bu, Soğdlularla bozkır arasındaki ilk temasın Asya Hunlarına tarihleneceği anlamına gelirdi, ama Asya Hun ülkesi içinde bir Soğd kolonisi gösterilemez.[10] Memur Ban Biao, Han’a getirilene yaklaşık denk armağanlarla yanıt vermesini öğütledi. Kuzey şanyusuna Huhanye’ye ve Zhizhi’ye ne olduğunu hatırlatmasını da öğütledi.[1] İmparator için hazırlanan yanıt, Bi’nin davasını Han’ın gördüğü gibi ortaya koyar. Bi kendini Huhanye’nin meşru en büyük varisi, tahta çıkarılma sırası gelen kişi olarak görüyordu. Yerinden edildiğine ve güvensizliğe uğradığına inanıyordu. Defalarca geri dönüp kuzey merkezini süpürmek için asker ve komutan istemişti. Han henüz kuzeyin isteğini kabul etmemişti, diyor taslak. Şanyunun sadakatinin tamamlanmasını istiyordu.[1] İmparator Ban Biao’nun öğüdünün tamamını izledi. MS 53’te Bi’ye birkaç on bin koyun verdi.[1]

Ölüm

Bi dokuz yıl hüküm sürdükten sonra öldü. Saray Soyluları Komutanı Duan Chen cenazeye askerle gitti. Şarap ve tahıl sundu. Merkezi korumak için asker bıraktı.[1] Kardeşi Sol Erdemli Kral Mo tahta çıkarıldı. İmparator mühürlü bir mektup, bir mühür ve kordon, külah ve baş bezi, kırmızı cübbeler, bir çocuk bıçağı ve kuşak ve dört bin top ipekle bir elçi gönderdi. Mo bunları krallara ve Gudu markilerine verecekti. Hou Han Shu bunun sonraki şanyuların cenazeleri için kural olduğunu söyler.[1]

Mo bir yıl hüküm sürdü. Kardeşi Han iki yıl hüküm sürdü. MS 59’da tahta Bi’nin kendi soyuna, oğlu Shi’ye geri döndü.[1]

Ad ve unvan

Bi, Hou Han Shu’nun ona verdiği tek addır. Bölüm onu Hailuo Shizhudi Şanyu Bi diye tanıtır. MS 48’den sonra ona Güney Şanyusu der. Huhanye unvanı yalnızca ilan sırasında geçer.[1] Bölüm şanyunun soyadını Xuliandi diye yazar, bu Han Shu’nun Luandi’sinden farklı bir biçimdir.[1]

Değerlendirme

Bölümün kapanış hükmü Asya Hunlarının veraset yüzünden çekiştiğini söyler. Rizhu Kralı, Huhanye’nin dostluğunu yenilemek isteyerek geldi. Han onu kabul etti. Bundan sonra Asya Hunları ikiye kırıldı. İlk kez bir güney ve bir kuzey merkezi vardı.[1] Aynı olguya öbür taraftan da bakılabilir. Güney devleti gitgide Çin denetimine alındı ve kendi soydaşlarına karşı kullanıldı.[11] Kaynaklar, Bi’nin Han’dan kuzeye karşı korunmanın ötesinde ne beklediğini söylemez.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Hou Han Shu, juan 89
  2. ^ 内田吟風 1933, p. 108
  3. ^ Ögel 2015, p. 233–235
  4. ^ Ögel 2015, p. 234–235
  5. ^ a b 内田吟風 1933, p. 110
  6. ^ Jagchid 1989, p. 66
  7. ^ Jagchid 1989, p. 169–170
  8. ^ Han Shu, juan 94
  9. ^ Jagchid 1989, p. 119–120, 169–170
  10. ^ Mori 1983, p. 347
  11. ^ Golden 1992, p. 63

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Masao Mori (護雅夫), Soğdluların Orta-Asya'daki Faaliyetleri (1983)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Muharebeler ve olaylar
Han Reply to the Northern Xiongnu (AD 52)
Halklar
Wuhuan
Kurumlar ve Unvanlar
Worthy Kings of the Left and Right

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Bi Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/bi-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026